Əhalisi 6 milyona çatmayan, ticarət həcmi 25 milyard dolları keçməyən, ərazisi 10 min 452 kvadrat kilometrdən böyük olmayan Livan kimi kiçik bir ölkədə, 43 min kvadratmetr sahədə qurulmuş bir səfirlik kompleksinin yaratdığı bu qeyri-mütənasiblik nə ilə izah oluna bilər? Amerika müdaxiləçiliyinin böyüklüyü və həddindən artıq şişkinliyindən başqa heç nə ilə izah edilə bilməz.
Levantdakı əməliyyatların bir hissəsi olaraq Livanı İsrailin prioritetlərinə uyğun şəkildə formalaşdırmağa çalışarkən Beyrutdakı bu nəhəng bazanın da öz rolunu yerinə yetirməsi lazımdır. Bu “rol” diplomatik münasibətlərin çərçivəsinə sığmayan siyasi və maliyyə zorakılığı yaradır. “Şiddət istehsal etmə” hissəsi isə təbii ki, İsraildədir. Amerika qüvvələri 1983-cü ildə bombalanıb darmadağın vəziyyətdə Beyrutu tərk etdikdən bəri hərbi güc tətbiqində İsrail başqa bir qüvvəyə ehtiyac buraxmır. Səfirlik həm də casusluq bazası kimi İsrailin ölüm maşınlarına və sui-qəsd qruplarına xidmət edir.
2000-ci ildə İsraili geri çəkilməyə məcbur edən müqavimət bu gün də işğal planlarının qarşısındakı ən böyük maneədir. Buna görə də “Bərəkətli Hilal”da yəhudi məskənləri qurmaqdan danışan İsrail faşizminin xəyalları ordu, hökumət və ya bütövlükdə Livan dövləti deyil, müqavimətin atəşi qarşısında külə dönür.
2024-cü ildə Hizbullahın rəhbər heyətinin aradan götürüldüyü terror kampaniyasından sonra müqavimətin ləğv edilməsi Amerika–İsrail baxımından ən təcili gündəmə çevrildi.
Bu planın tələblərinə uyğun olaraq prezidentliyə Jozef Avn, baş nazirliyə Nəvvaf Salam gətirildi. Hizbullahı “yıxıldığı yerdə” bitirmək üçün Amerika komandasının hazırladığı plan Livan hökuməti tərəfindən daxili proqrama çevrildi. Ancaq Livan ordusu ehtiyatlı davrandı və Hizbullahı silah gücü ilə silahsızlaşdırmaq tələsinə düşmək istəmədi. Bu addım vətəndaş müharibəsini alovlandırmaq demək idi. Bu proses keçən ildən bəri zəifləyib. İrana qarşı 40 günlük müharibə zamanı Hizbullah da 15 ay ərzində atəşkəsi 10 min 500 dəfə pozan İsrailə cavab verərək cəbhəyə qayıtdı. Güman edildiyinin əksinə olaraq çökməmişdi, basdırılmamışdı.
İranın ABŞ ilə razılaşmaq üçün Livan da daxil olmaqla bütün cəbhələrdə atəşkəs şərti irəli sürməsi yeni bir tənlik yaratdı. Və Tramp İranı danışıqlar masasında saxlaya bilmək üçün İsraili məhdudlaşdırmağa məcbur oldu. Livanın ABŞ–İran atəşkəsinə daxil edilməsi İsrailin gələcək əməliyyat planlarını çətinləşdirəcəyindən, bunu pozmağın yollarını axtarmağa başladılar.
ABŞ, Livan cəbhəsini İranla atəşkəsdən ayırmaq məqsədilə siyasi təşəbbüs başlatdı. Hizbullahın etirazına baxmayaraq Livan hökuməti də İsraillə birbaşa Vaşinqtonda görüşməyi qəbul etdi. Vaşinqton–Təl-Əviv xəttində hazırlanan bu planın tək məqsədi var: Hizbullahın silahsızlaşdırılması prosesinə Livan ordusunun cəlb edilməsi. Bunun üçün Amerika–İsrail dəstəkli “bir briqada” yaradılması nəzərdə tutulur. Danışıqlar prosesi Livandakı işğalın sona çatdırılması, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, hücumların qarşısının alınması və əsirlərin azad edilməsi ilə bağlı heç bir zəmanət təqdim etmir.
Livan hökumətinin əlində İsrailə qarşı istifadə edə biləcəyi heç bir rıçaq yoxdur. Buna baxmayaraq, Livanın İran–Amerika atəşkəsinə daxil edilməsi təklifindən dəhşətə gəldilər. Çünki bunu Hizbullahın mövqeyini gücləndirən bir nəticə kimi gördülər.
Vaşinqtonda masa qurularkən İsrail Livan ordusunda kritik vəzifələrdə olan bəzi zabitləri öldürdü. Bunlar ordu ilə Hizbullah arasındakı “həssas və hörmətli” münasibətləri hədəf alan zərbələr idi.
İsrail bombardman və sui-qəsdləri davam etdirib dağıdıcı qruplarla cənubdakı yaşayış məntəqələrini yerlə-yeksan edərkən hökumət əlində heç bir təzyiq vasitəsi olmadan Vaşinqtonda iki dəfə masaya oturdu. Üçüncü görüşün 29 mayda Pentaqonda hərbi heyətlər arasında keçirilməsi planlaşdırılır.
ABŞ birbaşa Livan nümayəndə heyətində hansı zabitlərin olacağını diktə edir. Hər şeyin Avnın təşəbbüsündə olduğu görüntüsü hərbi dairələri inandırmır. Adı çəkilən bəzi zabitlər bu oyunun iştirakçısı olmağı rədd etdilər. Nəticədə silahlı qüvvələrin komandanlığı altı nəfərlik hərbi heyətin heç bir siyasi mövzuya girməyəcəyini, atəşkəsin texniki şərtlərini müzakirə edəcəyini, ordunun əsas doktrinasına və ölkənin milli prinsiplərinə bağlı qalacağını açıqlamaq məcburiyyətində qaldı.
Hizbullah da hər hansı danışıqların 5 məsələ üzrə Livana təminat verməli olduğunu bildirdi:
İsrail dənizdən, qurudan və havadan həyata keçirdiyi hücumları dayandırmalıdır; işğal altındakı torpaqlar geri qaytarılmalıdır; əsirlər azad edilməlidir; mülki şəxslərin kənd və qəsəbələrinə qayıdışı təmin edilməlidir və yenidənqurma prosesi başlamalıdır.
Trampın ilkin planı may ayı ərzində Avn ilə İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahunu Ağ Evdə görüşdürmək və təhlükəsizlik sazişinə imza atdırmaq idi.
Avn baş qərargah rəisi olduğu dövrdə yaxından tanıdığı, hətta koordinasiya içində olduğu və hörmət etdiyi Hizbullahın mövqeyini nəzərə almayan həddindən artıq özünəinamla hərəkət etdi.
Netanyahu ilə əl sıxmağa hazır idi. Amma ona ölkəni itirmiş halda geri dönəcəyi barədə xəbərdarlıq edildi. Xristian partiyalar daxili çəkişmələr səbəbilə Avnı dayandıra biləcək vəziyyətdə deyil. Sünnilər artıq Səudiyyə təsiri altındadır. Dürzilər Suriyadakı hadisələrə görə öz problemlərinə qapılıb. Hizbullahın siyasi müttəfiqi, Əməl Hərəkatının lideri və parlament sədri Nəbih Bərrinin İran müharibəsinə şəriklik kontekstində müqavimətə qarşı tənqidi münasibəti yanlış şərh edildi. Avn Bərrinin öz tərəfində olduğunu düşündü. Amma belə deyildi. Nəticədə Avn Vaşinqtona getməyin bədəlini anladı. Amma Trampa “Gəlmirəm” deməyə cəsarət etmədi. Körfəzdəki Amerika müttəfiqlərini vasitəçi saldı. Rəvayətə görə BƏƏ lideri Məhəmməd bin Zayid vəziyyətin həssaslığını Trampa izah etdi və üçtərəfli zirvə ləğv edildi.
Avnın daxil ediləcəyi plan aydındır: ABŞ himayəsində təhlükəsizlik mexanizminin qurulması; İsraillə kəşfiyyat paylaşımı və koordinasiyanın həyata keçirilməsi; işğal qüvvələrinə deyil, Hizbullaha qarşı istifadə olunmaq üçün Livan ordusunun təchiz edilməsi və nəticədə müqavimətə qarşı daxili müdaxilənin hazırlanması. Bu, Hizbullaha qarşı müharibədə İsrailin yerini Livan ordusunun alacağı mənasına gəlir.
Bu vəziyyət livanlılara “uğursuz atəşkəs” günlərini xatırladır. 17 may 1983-cü ildə də İsraillə bir razılaşma imzalanmışdı. Həmin vaxt İsrailin işğalı davam edirdi. Atəşkəs normallaşma sazişi kimi təqdim olunmuşdu. Razılaşmaya görə İsrail Livandan geri çəkiləcək, Livan isə fələstinlilərin İsrailə hücumlarının qarşısını alacaqdı. Amma İsrail Livandan çıxmadı. Və Livan hökuməti bir il sonra sazişi ləğv etmək məcburiyyətində qaldı.
Və təbii ki, bu müddətdə Livan qrupları bir-biri ilə döyüşərkən Cənubi Livan Qüvvələri, Falanjistlər, Kətaib kimi strukturlar işğalçı qüvvələrin alətinə çevrildi. 18 il davam edən işğal yalnız vətəndaş müharibəsindən uzaq duran Hizbullahın müqaviməti sayəsində sona çatdı. Buna görə də Taif Razılaşması digər qrupları silahsızlaşdırarkən Hizbullah bundan istisna tutulmuşdu. Bu səbəbdən Hizbullah əlindəki silahın legitim olduğunu deyir.
İsrail Livan ordusunun Hizbullaha qarşı ciddi bir şey edə bilməyəcəyini bildiyi halda Trampın planına “bəli” deyir. Çünki özü də sahədə çıxılmaz vəziyyətə düşüb. Manevr imkanı qazanmağa ehtiyacı var. İmza atdığı razılaşmalara sadiq qalmaq kimi bir dərdi də yoxdur.
İsrail ordu radiosuna görə Hizbullah İsrailə qarşı təxminən 8 min raket və artilleriya mərmisi, 300 pilotsuz uçuş aparatı və 140 tank əleyhinə raket istifadə edib. Hədəflənən tampon zona İsrailə təhlükəsizlik təmin etmir.
İsrail 2 martdan bu yana 100-dən çox Merkava tankı, 14 silahlı pilotsuz aparat və 8 “Dəmir Qübbə” batareyası itirib. İsrailli bir zabitin ifadəsinə görə “nümunə kimi ovlandıqları” üçün Litani çayının şimalına keçmək planı çökdü; hərbi qüvvələr arxada qiymətli texnika qoyaraq geri çəkildi. Elan etdikləri Sarı Xəttdə belə möhkəmlənə bilmirlər. Etdikləri yeganə şey kəndləri dinamitlərlə dağıtmaq və havadan mülki əraziləri bombalamaqdır.
Hizbullahın fiber-optik kabellərlə idarə olunan və düşmənin elektron müharibə texnikalarına qarşı immunitet qazanan FPV pilotsuz aparatları İsrailin kabusuna çevrilib.
Müqavimətin yaratdığı mürəkkəb tənlik işğalçı qüvvələri sahədə dəli edir. Livanın möhtəşəm relyefi sanki partican müharibəsi üçün yaradılıb. Pusqular, tank əleyhinə hücumlar və raket atışlarından əlavə, tənliyə daxil olan FPV-lər düşməni izləyir, hədəfləri tapır, təqib edir və vurur. Zərbə anına qədər sonrakı əməliyyatları asanlaşdıracaq görüntülər də ötürür. İsrail hər gün helikopterlərlə yaralı daşıyır.
Son hücumlarda ölənlər arasında mayor və briqada generalı rütbəsində iki komandir də var. 401-ci Zirehli Briqadanın komandiri polkovnik Meir Biderman da ağır yaralanıb.
Haaretz qəzetinə danışan ehtiyatda olan general-mayor Tamir Hayman Hizbullahı dağıtmaq hədəfi barədə “Mümkünsüz bir vəzifədir” deyir və əlavə edir:
“Ordu Livanı işğal edəcək və ya Hizbullahı silahsızlaşdıracaq gücə malik deyil.”
Böyük hərbi-texniki üstünlüyə və öldürmə potensialına baxmayaraq, sahədə planlar işləmir.
Amma mümkün bir təhlükəsizlik sazişi imzalanarsa, İsrail həm Livanda özünə bir tərəfdaş, həm də hücumlarına legitim bir örtük qazanacaq.
Beyruta diktə edilən şey iki ölkə arasında sülh prosesi deyil; müqavimətin məhv edildiyi, ölkənin müdafiəsiz buraxıldığı, İsrailin hər şeyi nəzarətdə saxlaya bildiyi və nəticədə Livanın peyk bir varlığa çevrildiyi geosiyasi layihədir.
Normalda Livan dövlətinin əlindəki ən vacib rıçaq “müqavimət” ola bilər. Əslində bu rıçaq sayəsində əvvəllər Livanın hüquqlarını qoruyacaq şəkildə bir dəniz səlahiyyət zonaları razılaşması əldə olunmuşdu. Hizbullah o zaman bəyan etmişdi ki, əgər Livanın maraqları nəzərə alınmasa, İsrailin dənizdəki fəaliyyətlərini vuracaq. Bunun yaratdığı çəkindiricilik danışıqlarda Beyruta fayda verdi. İndi isə İsrail bu razılaşmadan çıxmaq istəyir. Çünki nə quruda, nə də dənizdə doymaq bilmir.
Müqavimətin olmadığı bir tənlikdə Livanın əldə edə biləcəyi heç nə yoxdur. Buna baxmayaraq Avn dövlətin silah tətbiqində monopoliyaya malik olması prinsipi ilə israr edir. Düz deyir, amma əvvəlcə Livanın dövlət olması lazımdır. Ortada dövlət yoxdur!
