Xarici işlər naziri Hakan Fidan-ın keçən həftə Yaponiya mərkəzli Nikkei Asia qəzetinə yazdığı məqalə mühüm idi, daxili siyasi gündəmin ağırlığı səbəbilə toxuna bilmədik.
Fidan məqaləsində müdafiə əməkdaşlığı mövzusunu önə çıxardı. Türkiyənin pilotsuz uçuş aparatları (PUA) mövzusunda Yaponiya ilə əməkdaşlığa istəkli olduğunu, bu əməkdaşlığın ortaq inkişaf və ortaq istehsal üçün mühüm fürsətlər təqdim edə biləcəyini bildirdi. (AA, 30.5.2026)
FİDANIN NATO-YA DƏVƏTİ
Ancaq Fidanın əsas mühüm mesajı NATO ilə bağlı idi. Fidan, Türkiyənin 7-8 iyulda ev sahibliyi edəcəyi NATO sammitində Yaponiya, Cənubi Koreya, Avstraliya və Yeni Zelandiya liderləri ilə müdafiə nazirlərini ağırlamaq istədiklərini bildirdi.
Fidanın bu ölkələri sıralayarkən bu ölkələrdən “NATO-nun Hind-Sakit okean tərəfdaşları” kimi bəhs etməsi mühüm idi. Çünki ABŞ administrasiyası bir müddətdir Asiya-Sakit okean əvəzinə Hind-Sakit okean adlandırmasından istifadə edir. Çünki ABŞ Çinə qarşı Hindistana söykənmək istəyir.
ABŞ-IN YAPONİYA PLANLAŞDIRMASI
Xarici işlər naziri Fidanın dəvət etmək istədiyi ölkələrin Ankaradakı NATO sammitinə qatıla bilməsi bütün NATO ölkələrinin təsdiqi ilə mümkündür. Ancaq ABŞ son bir neçə sammitdir artıq bu ölkələrin sammitlərə qatılmasını təmin edir. Bu baxımdan Fidanın dəvətini Vaşinqtonun tələbinin ev sahibi tərəfindən dilə gətirilməsi kimi şərh edə bilərik.
Bəs ABŞ bu ölkələri niyə NATO sammitinə çağırır?
Çünki Yaponiya və Cənubi Koreya ABŞ-ın Çinə qarşı hərbi bazası vəziyyətindədir. Hər iki ölkədə ABŞ əsgərləri var və ABŞ keçən il Çinə qarşı Yaponiya və Cənubi Koreya ilə üçtərəfli müdafiə tərəfdaşlığı yaratdı.
Avstraliya isə ABŞ-ın Çinə qarşı nüvə bazasına çevirməyə çalışdığı ölkədir. Xatırlayacağınız kimi ABŞ Fransanın Avstraliya ilə etdiyi nüvə sualtı qayıq müqaviləsini pozmuş və onun yerinə İngiltərə ilə birlikdə özü müqavilə bağlamışdı. Beləcə üç ölkə — ABŞ, İngiltərə və Avstraliya AUKUS-u yaratmışdı. Vaşinqton administrasiyası buna Yeni Zelandiyanı da daxil etməyə çalışır.
ABŞ-IN ASİYA-NATO-SU ALT QRUPLARI
Fransa bir qədər də bu səbəbdən, amma daha çox NATO-nun Asiyaya genişlənməsinə qarşı olduğu üçün son bir neçə sammitdir ABŞ-ın Yaponiya planını əngəllədi. O plan ABŞ-ın Yaponiyanın paytaxtı Tokioda bir “NATO əlaqə ofisi” açması idi. Paris bunu təsdiqləmir.
Amma ABŞ Asiya-Sakit okean coğrafiyasında qurduğu üçbucaqları, dördbucaqları, beşbucaqları Asiya-NATO-sunun alt qrupları şəklində inşa etməyə çalışır.
Bunlar: 1) ABŞ, Yaponiya və Cənubi Koreya arasındakı üçtərəfli tərəfdaşlıq; 2) ABŞ, İngiltərə və Avstraliya arasındakı üçtərəfli AUKUS ittifaqı; 3) ABŞ, Hindistan, Yaponiya və Avstraliya arasında QUAD adlı dördtərəfli tərəfdaşlıq və 4) Soyuq Müharibədən qalma ABŞ, İngiltərə, Kanada, Avstraliya və Yeni Zelandiya arasındakı “Beş Göz” tərəfdaşlığı.
NATO-DA SAHƏ DƏYİŞDİRMƏ TRANSFORMASİYASI
Xarici işlər naziri Fidanın mesajından və dəvətindən anlaşıldığı qədərilə AKP hökuməti ABŞ-ın NATO-nu Asiyaya genişləndirməsinə soyuq baxmır. Halbuki NATO-nun Asiyaya genişlənməsi Türkiyənin maraqlarına uyğun deyil; əksinə ABŞ-ın bu strategiyası Türkiyəni faktiki olaraq asiyalı qonşuları ilə qarşı-qarşıya gətirir.
NATO-nun Baltik bölgəsindən məsul Polşa, Qərbi Qara dənizdən məsul Rumıniya və Şərqi Aralıq dənizi ilə Yaxın Şərqdən məsul Türkiyə/Adana yeni qərargah planlaşdırması onsuz da kifayət qədər risklidir. Amma təəssüf ki, Ankara bundan məmnundur və milli müdafiə naziri Yaşar Güler vəziyyəti “Əvvəllər cinah ölkəsi idik, artıq mərkəz mövqeyindəyik” deyə təsvir edir. Halbuki ABŞ NATO-nun sahəsini dəyişdirərək onu yeniləyir və cəbhəsini Avrasiyaya yönəldir.
Qısacası Türkiyə NATO-dan çıxmalıykən Ankaradakılar Türkiyəni daha çox NATO-ya sıxışdırırlar!
