Don Joseph (Yosef, Yusuf) Nasi, 1492-ci ildə İspaniyada sona çatan ərəb hakimiyyəti dövründə nüfuzlu bir tacir ailəsinin övladı idi. Ərəb idarəçiliyinə son qoyan katolik xristian İspaniyasını tərk etmək məcburiyyətində qalan bir Sefarad yəhudisi idi. Sefarad sözü assurca–aramicə–ərəb dilində uzaq diyar, uzaq səfər, uzaq bölgə mənasını daşıyır. Yəni bu, bir toplum adı deyil, coğrafi təsvirdir. Sığındıqları yer İspaniya olduğu üçün Sefarad sözü İspaniya ilə eyniləşdirilmişdir.
“Fəllah”ın “əkinçi” demək olması və bu peşənin böyük kütlələr halında icra olunması səbəbilə Ələvilərlə eyniləşdirilməsi buna misaldır. 1492-ci ildə İspaniyadan qovulduqda Osmanlıya (xüsusilə Türkiyə və Salonikə) sığındılar. Yusuf Nasi, Sultan Süleymanın həyat yoldaşı Hürrem Sultanın (Roxlana-Rohlan, Roksolana) sayəsində, onun himayəsi və dəstəyi ilə Süleyman və xüsusilə II Səlim dövründə saray daxilində çox təsirli oldu. Diplomatiya, maliyyə, casusluq və Avropa əlaqələri səbəbilə böyük güc qazandı.
Avropa və Osmanlı mənbələrində “Kipr kralı ediləcəkdi” iddiası var. Yosef Nasi və Hürrem Kipri çox istəyirdi. Çünki Kipr o dövrdə də, bu gün olduğu kimi, Şərqi Aralıq dənizi ticarətinin mərkəzi idi və strateji mövqeyə sahib idi. Şəkər, pambıq, şərab və liman gəlirləri çox böyük idi. Katolik Venesiyanın hakimiyyəti altında idi. Suriya–Anadolu–Avropa xəttini nəzarətdə saxlayırdı. Nasi üçün Kipr iqtisadi güc, Aralıq dənizi ticarətinə nəzarət, yəhudi diasporu üçün təhlükəsiz baza və Avropadakı yəhudi şəbəkələri üçün mərkəz ola bilərdi. Adanı “Osmanlı himayəsində yarı muxtar yəhudi mərkəzi” etmək arzusu ilə yaşayırdı. Bu, birbaşa müasir mənada “İsrail Dövləti” deyildi, amma Sefarad yəhudiləri üçün təhlükəsiz elit bölgə, ticarət koloniyası, maliyyə gücü mərkəzi ola bilərdi. II Səlim, anası Hürremin təsiri ilə onu dəstəkləyirdi.
ANTAKYA PATRİXANASI
Nasi üçün “Kipr səfərinin fikir atalarından biri idi” desək, mübaliğə etmiş olmarıq. Ancaq ada xalqı olan rumlar və Şərq məsihiləri bütün Şərq kilsələrinin qibləsi hesab edilən Antakya Patrikxanasına bağlı idi. Dövrün pravoslav dünyasında klassik teoloji yəhudi əleyhdarlığı mövcud idi. Kipr xalqı və kilsələri “yəhudiləri Həzrət İsanın qatilləri” hesab edirdi. Bundan başqa, Osmanlı–Venesiya müharibəsində Osmanlı ordusuna yardım etmişdilər. Çünki “Osmanlı Millət Sisteminin Şərq məsihilərinə qarşı daha ədalətli” olduğunu bilirdilər. Bundan əlavə, bir qədər daha zəif şəkildə Katoliklərə və katolik olan venesiyalılara qarşı da oxşar nifrət daşıyırdılar. II Səlim xüsusi imtiyazlarla kifayətlənmək məcburiyyətində qaldı.
Bu dəfə dövrümüzün Yusuf Nasisi Benyamin Netanyahu iş başındadır. Nasinin arzusunu irəli apardığı açıq görünür. Nasi, Şərqi Aralıq dənizində Osmanlı–Venesiya rəqabətindən və qarşıdurmalarından istifadə edərək “Yəhudi Krallığı” arzusu arxasınca gedirdi. Bu gün Netanyahu ümumi olaraq Yunanıstan–Türkiyə, xüsusi olaraq Cənubi Kipr Rum Administrasiyası–GKRY (BMT, Avropa, ABŞ və dünya miqyasında Kiprin rəsmi və legitim təmsilçisi kimi qəbul olunur), Şimali Kipr Türk Respublikası (KKTC) və Türkiyə ilə yaşadığı rəqabət, qarşıdurma və iddialardan istifadə edərək Kipr adasında bir “Yəhudi Krallığı” qurmaq və ya hələlik adanı İsrailin strateji müttəfiqinə çevirmək niyyətindədir. Bu məqsəddə də kifayət qədər uğurlu olduğu görünür.
KKTC-DƏ İSRAİL YAYILMAÇILIĞI
İsrail, KKTC-dəki yayılma siyasətini və nüfuzunu hələlik maliyyə, ticarət, kazinolar, geniş torpaq sahələrinin alınması və yaşayış məntəqələri ilə məhdud saxlayır. Buna qarşılıq adanın digər tərəfində İsrail və müttəfiqləri ilə yerli rum rəhbərləri və kapitalistlər arasında Yusuf Nasinin belə xəyal etmədiyi münasibətlərin qurulduğunu görürük. Ancaq GKRY-də keçirilən son seçkilərin nəticələrinə baxdıqda, mandat sayını 4-dən 8-ə qaldıran ELAM üzərindən aparılan təhlillərin (Enosis – adanın Yunanıstana birləşdirilməsi, Helenizm arzusu, iki dövlətli həllə qarşı olmaq) çox möhkəm dayanmadığını demək olar.
Burada qəribə və ziddiyyətli olan məqam isə ifrat sağçı–irqçi, radikal mühafizəkar kimi təqdim olunan ELAM-ın İsrail dostluğunu önəmli hesab etməsidir. Bu vəziyyət kor türk və müsəlman düşmənçiliyinin çaşqınlıq yaratmasının və əyləci sıradan çıxmış yük maşını kimi savrulmaya səbəb olmasının ən açıq nümunəsidir. Bu kəsimlər Kiprdə 1974-dən əvvəl də var idi, sonra da oldu və olacaq. Amma son seçkinin İsrailin adadakı təsirinin artması ilə də bağlı olduğu gerçəyi qalır. İsrailin “GKRY-ni arxa bağçasına çevirdiyi” yönündəki tənqidlərlə ön plana çıxan Əməkçi Xalqın Tərəqqi Partiyası (AKEL), 56 yerlik parlamentdə sahib olduğu 15 mandatı qorudu. Yüzdə 22,3 səs payını bu seçkidə yüzdə 23,9-a yüksəltdi.
GKRY-nin İsrail əleyhinə açıqlamaları ilə tanınan sosial media məzmun istehsalçısı Fidias Panayiotounun Birbaşa Demokratiya Kipr Partiyası yüzdə 5,4 səs alaraq 4 mandat qazandı. GKRY lideri Nikos Hristodulidisi çətin vəziyyətə salan ən mühüm hadisə onu dəstəkləyən iki partiyanın – Demokratik Uyum (DİPA) və Sosial Demokratiya Hərəkatının (EDEK) seçki baryerini keçə bilməməsi idi. 24 aprel 2004-cü ildə keçirilən Annan Planı Referendumunu dəstəkləyən Demokratik Səfərbərlik Partiyasının (DİSİ) yüzdə 27,1 səslə birinci partiya olması da GKRY liderini narahat edən mühüm hadisə idi. Bu narahatlıqları İsrail tərəfi də daşıyır.
CƏMİYYƏT ÜÇƏ BÖLÜNDÜ
Bu baxımdan, Cənubi Kipr Rum cəmiyyətində İsrail məsələsi əslində üç hissəyə bölünüb: İsraili dəstəkləyənlər “Türkiyə Şərqi Aralıq dənizində böyüyür, bizə qarşı güclü tarazlıq lazımdır. İsrailə hərbi və texnoloji tərəfdaş kimi ehtiyacımız var. İsrailin ABŞ və Avropa qarşısındakı təsiri bizə lazımdır” fikrindədirlər. Xüsusilə enerji/təbii qaz layihələrində İsrail–GKRY–Yunanıstan üçbucağını strateji ittifaq hesab edirlər. İsrailin güclü lobbiləri və ABŞ əlaqələri sayəsində GKRY-nin mövqeyinin güclənəcəyini düşünürlər.
İsrailə qarşı çıxanlar isə ənənəvi olaraq Fələstin və onun davasının dostudurlar. Rum xalqının böyük əksəriyyəti Netanyahunun Qəzzadakı işğal və qətliamlarına qarşıdır. “Kipr İsrailin ön karakoluna çevrilir!” qorxusu geniş yayılıb. İsrail bazaları, ortaq hərbi təlimlər, kəşfiyyat əlaqələri səbəbilə GKRY-nin hədəfə çevrildiyini düşünürlər. “Kipr tampon bölgəyə çevrilir” fikri hakimdir.
MAKARİOS
Baş yepiskop və Kiprin ilk prezidenti Makarios və AKEL, İngiltərədə və Fələstində bir Sionist–Yəhudi dövlətinin qurulmasına, Kiprdə ingilis bazalarının yaradılmasına şiddətlə qarşı çıxırdı. 1955-ci ilin aprelində İngiltərə işğalına qarşı silahlı müqaviməti başlatdı. Bu səbəblə 1956-cı ildə Hind okeanına sürgün edildi. Buna görə İsrail liderləri və ABŞ dövlət katibi Kissinger hər zaman Makariosu “Qırmızı Keşiş” adlandırmış və onu özü kimi saqqallı Fidel Kastroya bənzətmişdilər. ABŞ prezidenti Consonun illər sonra açılan arxivlərdə Makariosu öldürmək göstərişi verdiyi ortaya çıxmışdı. Makariosun çox vaxt müttəfiqi olan AKEL-ə qarşı isə Moskva yönümlü “kommunist” hərəkat kimi hücum edirdilər. O dövrlərdə, hələ də davam edən yanaşmada hökumətlərimiz və mətbuat ABŞ–İngiltərə–İsrail kimi Makariosu düşmən hesab etdilər. Onu “nə bahasına olursa-olsun adanı Yunanıstanla birləşdirməyə and içmiş”, “türk və müsəlman düşməni” kimi damğaladılar. Bu, qətiyyən obyektiv qiymətləndirmə deyildi.
TÜRKİYƏYƏ FAYDA VERƏCƏK SİYASƏT
Ənənəvi pravoslav dünyasında dini səviyyədə yəhudiliyə məsafə, siyasi sionizmə şübhə, Qüdsdəki xristianların qorunması həssaslığı var. Xüsusilə Qəzzada və Qüdsdə xristianların zərər görməsi rum–pravoslav çevrələrdə narahatlıq yaradır. Daha ənənəçi/metropolit çevrələri İsrailə qarşı daha sərt, Qərbə daha şübhəli, Rusiyaya daha yaxın meyl göstərdiyi halda, mərkəzi idarə isə dövlət xəttinə yaxın, Yunanıstan və Aİ xətti ilə uyğun hərəkət etməyə çalışır. Türkiyə Kipr siyasətlərini bu təsbitlər əsasında həyata keçirsə, həm ölkəyə, həm də Kipr türklərinə fayda verər. GKRY-də birlikdə işlənilə biləcək kəsimlərlə, partiyalarla, kilsələrlə və vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları ilə güclü ünsiyyət qurulmalıdır.
Növbəti yazıda Əhməd Şaranın niyə G7 zirvəsinə dəvət edildiyini, niyə Şərqi Aralıq dənizində GKRY, Yunanıstan, Fransa və ABŞ ilə yol getməyə həvəsli olduğunu araşdıracağıq.
