Qərbi Asiya üzrə ekspertin fikrincə, Məkkə Təhlükəsizlik Sazişi əvvəlki digər ittifaqlara bənzəyir və onun davamlılığı şübhəlidir.
“Sədullah Zarei” Tasnim Xəbər Agentliyinin beynəlxalq müxbirinə Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistan arasında imzalanan təhlükəsizlik sazişi ilə bağlı verdiyi açıqlamada deyib: “Bu saziş özünəməxsus xüsusiyyətlərə və ölçülərə malikdir. Birincisi, sazişlə bağlı toplantının Məkkədə keçirilməsi bu sazişdə Səudiyyə Ərəbistanının çəkisinin Pakistan və Türkiyənin çəkisindən daha çox olduğunu göstərdi.
Məkkə Təhlükəsizlik Sazişi Bölgədə NATO-nun Tamamlayıcısıdır
Zarei sözlərinə belə davam edib: “Bu sazişin ikinci məqamı NATO üzvü kimi Türkiyənin iştirakıdır; bu da onun bölgəmizdə NATO-nu tamamlayan bir təhlükəsizlik sazişi olduğunu göstərir. Təbii ki, müstəqil bir saziş hesab edilmir.”
Bu Paktın İran Əleyhinə Yönü Əhəmiyyətsiz Deyil
Qərbi Asiyada baş verən proseslər üzrə ekspert Məkkə Sazişini imzalayan ölkələrin İranın cənubunda (Səudiyyə Ərəbistanı), şərqində (Pakistan) və qərbində (Türkiyə) yerləşməsini sazişin üçüncü məqamı kimi qiymətləndirərək deyib: “İstəsək də, istəməsək də, bu pakt İranın milli təhlükəsizliyi çərçivəsində müəyyənləşdirilməyib. Bu ölkələr Məkkə Sazişinin heç bir ölkəyə qarşı olmadığını açıqlasalar da, üç üzvün coğrafi mövqeyi bu paktın İran əleyhinə yönünün əhəmiyyətsiz olmadığını göstərir.”
Məkkə Sazişinin Dağılmasından Narahatlıq
Zareinin fikrincə, dördüncü məqam budur: Bu ölkələr Məkkə Sazişinin hələ yolun başlanğıcında dağılmasından narahatdırlar. Buna görə də sözügedən sazişin müdafiə paktı olduğunu və heç bir ölkəyə qarşı yönəlmədiyini vurğulayıblar. Halbuki bu sazişin mərkəzində dayanan ölkənin zehnində bir şübhə yaranmasaydı, onun təhlükəsizlik paktına yönəlməsinin heç bir mənası və əsası olmazdı.
Məkkə Sazişi ABŞ-ın Məğlubiyyəti və İranın Qələbəsinin Kölgəsində İmzalandı
Zarei əlavə edib: “Sonuncu məqam isə Məkkə Sazişinin İran-ABŞ müharibəsi zamanı və ABŞ-ın məğlubiyyətinin, İranın isə qələbəsinin qoxusunun hiss edildiyi bir şəraitdə imzalanmasıdır. Buna görə də Məkkə Sazişi Vaşinqtonun bu müharibədəki məğlubiyyətindən sonra yaranmış narahatlıqlardan qaynaqlana bilər. Bunlar bu sazişin əhəmiyyəti nəzərə alınaraq ifadə edilə biləcək ümumi məqamlardır.”
Məkkə Sazişinin Davamlılığı Ciddi Təhdid Altındadır
Qərbi Asiyada baş verən proseslər üzrə analitik Məkkə Sazişinin qalıcı olması və davamlılığı barədə də deyib: “Keçmişə baxdıqda buna bənzər pakt və sazişlərin mövcud olduğunu, hətta bəzən Məkkə Sazişindən daha qabarıq olduqlarını görürük. Məsələn, 2015-ci ildə Yəmən müharibəsində 19 ölkədən ibarət koalisiya yaradılmışdı. Bu koalisiyaya Pakistan, Türkiyə, İordaniya, Fars körfəzinin cənub sahilində yerləşən ölkələr və hətta Misir qoşulmuşdu; Səudiyyə Ərəbistanının rəhbərlik etdiyi həmin koalisiyada bəzi Avropa və Qərb ölkələri də iştirak edirdi. Lakin nəticədə 19 ölkədən ibarət koalisiya Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ koalisiyasına çevrildi, sonda isə Ər-Riyad və Əbu-Dabi arasında fikir ayrılığı yarandı; BƏƏ Yəməndən çəkildi və Səudiyyə Ərəbistanı Yəməndə tək qaldı. Buna görə də mövcud keçmiş və təcrübə nəzərə alındıqda Məkkə Sazişinin davamlılığı şübhəlidir.”
Zarei sözlərinə belə davam edib: “İkinci məqam isə budur ki, əgər bu ittifaq (Məkkə Sazişi) mətndə qeyd edildiyi kimi ortaq müdafiə paktı olmaq istəyirsə, üzv ölkələrin Yəmən müharibəsi və Səna ilə Ər-Riyad arasındakı qarşıdurmalar qarşısındakı mövqeyi yenə də qeyri-müəyyəndir. Bildiyiniz kimi, Yəmən ilə Səudiyyə Ərəbistanı qarşıdurma vəziyyətindədir; bu qarşıdurma keçmişdən mövcuddur. Əslində bu qarşıdurmalar 2005-ci ildə başlayıb və 2015-ci ildə Yəmən ilə Səudiyyə Ərəbistanı arasında müharibəyə çevrilib. İndi belə bir sual ortaya çıxır: Məkkə Sazişi Pakistan və Türkiyə ordularının yəmənlilərlə qarşıdurmaya girəcəyi mənasına gəlirmi? Bu barədə heç nə deyilməyib.”
Zarei bildirib: “Bu gün Yəməndə şahidi olduğumuz məsələ yəmənlilərin iki hədəfə nail olmaq cəhdidir. Birincisi: Yəmənin 12 ildir davam edən hava və dəniz blokadasına son qoyulması məsələsidir. İkincisi: Səna hökumətinin səlahiyyətinin (suverenliyinin həyata keçirilməsinin) Yəmən ərazilərinin qalan hissəsinə yayılmasıdır ki, bu da məsələnin daxili məsələ olduğu anlamına gəlir; necə ki, Yəmənin blokadasına son qoyulması da daxili məsələdir.”
Məkkə Sazişi Hansı Halda Mənasını İtirər?
“Məkkə Sazişi nəzərə alındıqda, türklərin və pakistanlıların Yəməndəki qarşıdurmalara müdaxilə etməsi gözlənilirmi?” sualını gündəmə gətirən Zarei belə deyib: “Burada iki vəziyyət mövcuddur. Birincisi, Türkiyə və Pakistanın Yəməndəki qarşıdurmaya müdaxilə etməsidir. Belə olan halda bu, onların daxili müharibəyə qoşulması deməkdir ki, daxili müharibəyə qoşulmaq Türkiyə və Pakistan üçün əsas çağırış hesab olunur. Yəni bir ölkənin daxili qarşıdurmalarına müdaxilə etmək İslamabad və Ankara üçün asan seçim deyil. İkincisi, Türkiyə və Pakistanın Yəməndəki qarşıdurmaya müdaxilə etmək istəməməsi və bu qarşıdurmanın keçmişə aid olduğunu, heç bir sazişin geriyə şamil edilə bilməyəcəyini, buna görə də bu qarşıdurmaya qoşulmayacaqlarını deməsi və ya bunun bir ölkənin başqa bir ölkə ilə qarşıdurması olmadığına əsaslanmasıdır. Bu halda Məkkə Sazişi mövzusuz və təsirsiz qalır, mahiyyət etibarilə təsirini itirir.”
Məkkə Sazişi Konseptual və İcra Sahəsi Baxımından Suallar və Çətinliklərlə Üzləşir
Qərbi Asiya üzrə ekspert Məkkə Sazişinin konseptual və icra sahəsi baxımından suallar və çətinliklərlə üzləşdiyini vurğulayaraq deyib: “Mövcud şəraitdə bu sazişin fundamental bir pakt olduğunu qəti şəkildə deyə bilmərik; xüsusilə də onun daxilində iqtisadi məsələlərə, infrastrukturun və iqtisadi əlaqələrin inkişafına toxunulması, bəzən ‘hərtərəfli’, bəzən isə ‘texnologiya’ sözünün işlədilməsi Pakistan və Türkiyənin Məkkə Sazişini öz iqtisadi maraqları üçün imzalayıb-imzalamadığı barədə şübhə yaradır. Əslində onlar təhlükəsizlik sahəsinə fokuslanmırlar, əksinə iqtisadi maraqlara göz dikiblər; xüsusilə də təhlükəsizlik sazişi Pakistana heç bir fayda vermir.”
Türkiyə və Pakistanın Niyyətində Qeyri-Müəyyənlik
Zarei açıqlamalarına belə davam edib: “Əgər Pakistan Hindistanla qarşıdurmaya girərsə, Türkiyə və ya Səudiyyə Ərəbistanı Pakistanın xeyrinə Hindistanla müharibəyə girərmi? Qətiyyən yox. Digər tərəfdən, Türkiyə hansısa yerdə qarşıdurmaya girərsə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı Ankaranın köməyinə gəlib onun xeyrinə müdaxilə edərmi? Qətiyyən yox. Buna görə də burada məsələ Səudiyyə Ərəbistanı məsələsidir və onun üzləşdiyi yeni yaranan təhdidlərdir. Buna baxmayaraq, səudiyyəlilərlə Məkkədə oturub bir sənəd imzalayan Türkiyə və Pakistanın niyyətinin nə olduğu bəlli deyil.”
Məkkə Sazişi Ər-Riyadın Narahatlıqlarına Cavabdır
Qərbi Asiya üzrə ekspert müharibədən sonra Məkkə Sazişinin funksionallığı barədə deyib: “Bu saziş Ər-Riyadın narahatlıqlarına verilmiş cavabdır. ABŞ-ın bölgədəki mövqeyi sarsıldığı, Səudiyyə Ərəbistanının təhlükəsizlik strukturu Fars körfəzi və Qərbi Asiyadakı ABŞ sistemi ilə dərin şəkildə bağlı olduğu və indi bu sistem çökməkdə olduğu üçün səudiyyəlilər narahatdırlar. Çünki təhdidlər qarşısında təkbaşına özlərini müdafiə etmək vəziyyətində deyillər, buna görə də alternativ layihələrə yönəliblər və onların fikrincə, Pakistan və Türkiyə hərbi güc baxımından önə çıxan ölkələrdir.”
Ər-Riyad ABŞ-ın Təhlükəsizlik Boşluğunu Doldurmaq İstəyir
Zarei sonda qeyd edib: “Səudiyyə Ərəbistanı regional təhlükəsizlik sistemi vasitəsilə ABŞ-la qurduğu təhlükəsizlik sisteminin çökməsindən yaranan boşluğu doldurmaq istəyir; lakin sual budur: Pakistan və ya Türkiyə Səudiyyə Ərəbistanının narahatlıqlarını nə dərəcədə bölüşür? Mən düşünürəm ki, Türkiyə heç bir narahatlıq keçirmir, çünki NATO sisteminə bağlıdır. Pakistanlıların da ölkə daxilində nisbətən güclü strukturları var və onların yeganə təhlükəsizlik riski Hindistandır, onu da idarə etməyi bacarıblar. Buna görə də Səudiyyə Ərəbistanı, Pakistan və Türkiyə arasında təhlükəsizlik narahatlığı, fikir birliyi və ortaq hiss mövcud olmadığından, Məkkə Sazişinin mövcudluğu və xüsusilə davamlılığı ciddi təhdid altındadır.”
