Veto kartı ilə Təhlükəsizlik Şurasını zəbt edənlər başda olmaqla, müəyyən ölkələrin əlində əski parçasına çevrilmiş qlobal nizamın çətiri olan Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT), söz duelinin səhnəsinə çevrilməkdən başqa böhranlara, qarşıdurmalara və ya fəlakətlərə həll yolu tapa bilmir. BMT Baş Assambleyasını siyasi sirkə çevirənlərin şouları bitdi; aldadıcı toz-dumandan yenidən meydanlardakı həqiqi toz-dumana qayıdırıq.
Amerikanın maraqlarına xidmət etməyən BMT qurumlarını açıq şəkildə məhv etməkdən danışan ABŞ Prezidenti Donald Tramp dünya kürsüsündən soyqırımçı tiradlarını təkrarladı, bir daha İranı məhv etməklə hədələdi.
Soyqırım cinayətinə görə Haaqada olmalı olan İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu da həyasızlığın ən iyrənc performansını nümayiş etdirdi. Ona etiraz edən 77 ölkəni təhqir etdi. İrana qarşı hibrid müharibənin bir uzantısı olan Starlink qurğusunu və Livanda terror hücumu vasitəsinə çevirdikləri peyceri fəxr nişanəsi kimi kürsüyə gətirdi. Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsində iş materiallarına daxil edilməli olan cinayət sübutunu BMT-də nümayiş etdirmək cəsarətini nəyə borclu olduğu bəllidir. Amerikanın himayəsi, məzlumluq sərmayəsi və hər cür əməli törətməyi özünə haqq görən seçilmiş xalq psixozunun qazandırdığı toxunulmazlıq və ərköyünlük.
Müharibələrin dayandırılması ilə yanaşı, süni intellektin bəşəriyyətin nəzarətindən çıxa biləcəyinə dair xəbərdarlıqlar əsas gündəm mövzusuna çevrilə bilmədi. Bu məsələ Çin-ABŞ zirvəsinin mövzusu idi. Tramp ənənənin əksinə olaraq qonağı Si Cinpini gətirən təyyarənin qapısına qədər gedərək təmtəraqlı qarşılama ilə bükə bilmədiyi biləyi öpdü. Məhdudlaşdırmanın ABŞ-ni Çindən geri salacağı narahatlığı ilə süni intellektin inkişaf prosesini öz axarına buraxmağa üstünlük verdi. Bütün bəşəriyyətin gələcəyini maraqlandıran təhlükə kapitalist inkişaf naminə ötüşdürüldü.
Nyu-Yorkdakı təmasların heç biri Yaxın Şərqdəki müharibələrə həll gətirəcək bir açılım təqdim etmədi.
İyun ayından bəri İran və ABŞ nümayəndələri arasında keçirilən ilk dolayı görüş tərəfləri danışıqlar masasına qaytaracaq dönüş yaratmadı. İranın İslamabad Razılaşması əsasında danışıqlara qayıtmaq üçün irəli sürdüyü 7 şərtdən ibarət təklif qarşılıq tapmadı. Təklif bütün cəbhələrdə müharibənin dayandırılması, dəniz blokadasının sona çatdırılması, sanksiyaların ləğvi, dondurulmuş vəsaitlərin sərbəst buraxılması, təzminat ödənilməsi, Amerika qüvvələrinin bölgədən uzaqlaşdırılması, İranın nüvə və raket proqramları ilə bağlı diktələr irəli sürülməməsini əhatə edirdi. Bu, ABŞ-İsrail cütlüyü üçün mütləq məğlubiyyət mənasına gəlirdi.
Xarici işlər naziri Abbas Əraqçi sentyabrın 25-də daha konkret yol xəritəsindən danışdı. Bu da hərbi əməliyyatların dayandırılması, dəniz blokadasının aradan qaldırılması, neft sanksiyalarının ləğv edilməsi, dondurulmuş aktivlərin sərbəst buraxılması, Livan və Yəməni də əhatə edən atəşkəsin qəbul edilməsi halında Hörmüzün 7 gün ərzində yenidən açılması və bununla paralel olaraq nüvə proqramı da daxil olmaqla digər məsələlərlə bağlı danışıqların başlamasını nəzərdə tuturdu. Nüvə məsələsində də İran bir açılım vəd edirdi. İran 60 faiz zənginləşdirilmiş uran ehtiyatını əvvəlcə durulaşdırmağı, daha sonra isə üçüncü ölkəyə çıxarmağı təklif edirdi. Lakin bütün bunlar üçün əvvəlcə ABŞ razılaşmadakı öhdəliklərini yerinə yetirməli idi.
Bu yol xəritəsi də Trampı qane etmədi. “Wall Street Journal”a görə, təklifi rədd edən Tramp noyabr seçkilərindən sonra bombardmana qayıda biləcəyini söylədi. Hörmüzü “Tramp boğazı” kimi göstərən xəritəni sosial mediada yenidən paylaşdı. Tramp, ehtimal ki, mülki təyyarələrin də havaya qalxmasını mümkünsüz hala gətirməyi hədəfləyən sanksiya təhdidləri ilə İran iqtisadiyyatını çökdürüb ölkəni nəfəs ala bilməyəcək vəziyyətə salaraq təslim etmək üçün vaxt qazanmağa çalışır. Hələlik vəziyyət belədir: noyabrdan sonra tufan…
Sentyabrın 22-də Trampın Türkiyə ilə yanaşı 9 ərəb ölkəsinin nümayəndəsi ilə keçirdiyi görüşdə nə İran, nə də Yəmənlə bağlı gedişatı dəyişdirəcək bir məsələ ortaya qoyuldu.
Ər-Riyad Trampdan ümidini üzmüş olmalıdır ki, vəliəhd şahzadə Məhəmməd bin Salmanı Nyu-Yorka göndərmədi. Nyu-Yorkdakı görüşlərlə paralel olaraq Ciddədə Yəmən müharibəsinin müzakirə edildiyi kabinet iclasına Kral Salman sədrlik etdi. Normalda xəstəliyi səbəbindən Kral hökumət işlərindən uzaq qalıb. Bununla da Yəmən fiaskosuna görə liderliyi müzakirə mövzusuna çevrilən vəliəhd şahzadənin arxasını möhkəmləndirir.
Sentyabrın 24-də Nyu-Yorkda Məkkə İttifaqının xarici işlər nazirləri dost da, düşmən də ittifaqı görsün ab-havasında bir araya gəldilər. Məkkə raketlərin hədəfində olmadığı halda, “Məkkəni və mülki obyektləri hədəf alan hücumları şiddətlə qınayırıq”, dedilər. Yəmənə qarşı müharibəni başlayan tərəf Ər-Riyaddır, amma BMT Nizamnaməsinin 51-ci maddəsinə əsasən müdafiə hüququnu Səudiyyə Ərəbistanına verdilər. Ardınca sentyabrın 25-də təcili toplantı çağırışı ilə üç ölkənin baş qərargah rəisləri Məkkədə görüşdülər. Yenə Məkkə hücum altındaymış kimi, hərbi qanad da ortaq müdafiə xəttini oradan qurdu. Sözdə bir xətt. Bu da kifayət etmədi, çətin vəziyyətdə olan Səudiyyə sarayının köməyinə məzhəbçi və təkfirçi Baş müfti Saleh əl-Fövzan yetişdi. Hərəmeyni qorumaq üçün Yəmənə qarşı cihad elan etdi. Həmçinin Ənsarullahın rəhbərlik etdiyi Yəmən qüvvələrini müsəlmanların müqəddəs məkanlarına pislik edən düşmən, azğın qrup, şər dəstəsi və düşmənlərin əlaltısı kimi xarakterizə etdi. Acınacaqlı vəziyyətdir.
Yəmənin səudiyyəlilərə həll təklifi sadədir: Yəmənə qarşı müharibəni dayandır, blokadaya son qoy, muzdlu döyüşçülər toplamağı, vəkalət müharibəsi aparmağı və siyasi müdaxilələr etməyi dayandır. O zaman Yəmən də “blokadaya qarşı blokada”, “hücuma qarşı hücum” siyasətinə son qoyacaq.
Neft obyektləri yansa da, Ər-Riyad müharibəni bitirə bilmir, çünki regional liderliyinin alçalmasından, ABŞ-ni qəzəbləndirməkdən və İsraili incitməkdən qorxur. Nəticə etibarilə bu müharibəni eyni zamanda ABŞ adından aparır. Trampdan diləndiyi hərbi əməliyyat tələbinə mənfi cavab almasına baxmayaraq, müharibədən çıxa bilmir…
Yəmən müharibəsinə “Qətiyyət Fırtınası” adını vermişdilər. Qətiyyətli olanın da, fırtına olanın da ayaqyalın yəmənlilər olduğunu gördülər.
Müharibəyə məhkum edilmiş bu coğrafiyanın xalqları istədikləri an öz mədəni və tarixi dərinliklərindən rəvayətlər götürüb insanı, torpağı və şərəfi müdafiə edən müqavimət xətti qura bilərlər. İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü İsmayıl Bəqayi BMT-də Netanyahunun çıxışı zamanı boş kresloya qoyulan Qasım Süleymaninin portretinə istinad edərək, “Siyavuşu öldürdülər, amma qanının səsi Şahnamədə susmadı”, dedi. Bu, imperialist müdaxilənin öhdəsindən gələ bilməyəcəyi zəngin istinad mənbəyinə işarə edir. Keykavusun oğlu və Keyxosrovun atası Siyavuş böhtan və xəyanətin qurbanı olmuş bir məsumluğu təmsil edirdi.
Firdovsinin “Şahnamə”sində Siyavuş dilə gəlir:
“Pis söz və pis tale üzündən günahsız yerə öldürüləcəyəm. Mən öldürüldüyüm zaman həyat qaranlığa qərq olacaq; İranla Turan bir-birinə girəcək. Nə qədər qarət və talan olacaq; xəzinələr dağılıb səpələnəcək. Nə qədər ölkə atların ayaqları altında əziləcək; suları belə acı və bulanıq axacaq. İran və Turandan bir fəryad yüksələcək; dünya mənim qanımla qaynayacaq.”
Məcbur edilən müharibəyə ədəbi bir meydan oxuma. Anlamayanların işi çətindir.
