Həzrət Ümmül-Bəninin həyatı və mənşəyi
Həzrət Ümmül-Bənin (s.ə), əsl adı ilə Fatimə bint Hizam, İmam Əlinin (ə) həyat yoldaşlarından biri və Kərbəla şəhidlərinin anası kimi tanınır.
- Həzrət Ümmül-Bəninin həyatı və mənşəyi
- Doğum və vəfat tarixi
- İmam Əli ilə evliliyi necə baş verib?
- İmam Əli (ə) qardaşı Əqillə məsləhətləşib
- Niyə ona Ümmül-Bənin deyirdilər?
- Ümmül-Bəninin (s.ə) Kərbəlada şəhid olan dörd oğlu
- Həzrət Əbülfəzl Abbasın (ə) xüsusi yeri
- Ümmül-Bəniyə övladlarının şəhadət xəbəri necə çatdırılıb?
- “Əvvəlcə mənə Hüseyndən (ə) xəbər verin”
- Bəqi qəbiristanlığında Kərbəla şəhidlərinə matəm
- Mədinə əhalisi onun ətrafına toplaşırdı
- “Məni daha Ümmül-Bənin çağırmayın”
- Həzrət Abbas (ə) haqqında digər mərsiyəsi
- Şiə alimlərinin Ümmül-Bəni haqqında fikirləri
- Əhli-beytə (ə) sədaqətin nümunəsi
- Ümmül-Bəniyə təvəssül və nəzir süfrəsi ənənəsi
- Ümmül-Bəni süfrəsində hansı dualar oxunur?
- Alimlərin təvəssüllə bağlı nəql etdikləri
- İslam aləmində Ümmül-Bəninin (ə) vəfat günü necə qeyd olunur?
- Şəhid analarının fədakarlığı yad edilir
- Həzrət Ümmül-Bəninin (s.ə) məzarı haradadır?
- Ümmül-Bəninin (s.ə) İslam tarixində mənəvi irsi
O, ərəb tayfaları arasında cəsarəti, igidliyi və yüksək əxlaqi keyfiyyətləri ilə məşhur olan Bəni-Kilab qəbiləsinə mənsub idi.
Tarixi mənbələrdə atasının adı Hizam ibn Xalid, bəzi rəvayətlərdə isə Haram ibn Xalid kimi qeyd olunur. Anasının adı Leyla və ya Sümamə bint Səhl ibn Amir ibn Malik olaraq göstərilir.
Doğum və vəfat tarixi
Həzrət Ümmül-Bəninin (s.ə) doğum tarixi barədə dəqiq məlumat yoxdur. Bəzi tədqiqatçılar onun hicri 5–9-cu illər arasında dünyaya gəldiyini ehtimal edirlər.
Vəfat tarixi ilə bağlı da müxtəlif fikirlər mövcuddur.
Bir sıra tarixçilər onun hicri 64-cü il cəmadiyəlaxır ayının 13-də, digərləri isə həmin ayın 18-də vəfat etdiyini bildirirlər.
Bununla yanaşı, bəzi tədqiqatçılar onun Kərbəla hadisəsindən sonrakı həyatı barədə rəvayətlərin tarixi etibarlılığını müzakirə edirlər.
Ənənəvi şiə mənbələrində isə Ümmül-Bəninin Aşura faciəsindən sonra yaşadığı və Mədinədə matəm mərasimləri keçirdiyi geniş şəkildə nəql olunur.
İmam Əli ilə evliliyi necə baş verib?
Tarixi rəvayətlərə əsasən, Həzrət Ümmül-Bənin (s.ə) İmam Əli (ə) ilə Həzrət Fatimeyi-Zəhranın (s.ə) şəhadətindən sonra ailə qurub.
Bu evliliyin baş verməsində İmam Əlinin (ə) qardaşı Əqilin mühüm rol oynadığı bildirilir.
İmam Əli (ə) qardaşı Əqillə məsləhətləşib
Ərəb tayfalarının nəsil tarixini yaxşı bilən Əqil İmam Əliyə (ə) igidliyi ilə tanınan bir ailədən həyat yoldaşı seçməyi tövsiyə edib.
Rəvayətə görə, İmam Əli (ə) qardaşından cəsur və döyüşkən övladlar yetişdirə biləcək bir ailənin qızını ona tanıtmasını istəyib.
Əqil isə Bəni-Kilab qəbiləsindən olan Fatimə bint Hizamı münasib görüb.
Tarixçilər bu evliliyin dəqiq vaxtı barədə müxtəlif fikirlər irəli sürürlər. Bəzi mənbələrdə hicri 13-cü və ya 16-cı illər göstərilsə də, digər tədqiqatçılar evliliyin hicri 23-cü ilə yaxın və ya ondan sonra baş verdiyini daha inandırıcı hesab edirlər.
Niyə ona Ümmül-Bənin deyirdilər?
Ümmül-Bənin ifadəsi Azərbaycan dilində “oğullar anası” mənasını verir.
Məşhur rəvayətlərdən birinə görə, Fatimə bint Hizam İmam Əli (ə) ilə evləndikdən sonra ondan özünü əsl adı ilə çağırmamasını xahiş edib.
Bunun səbəbi İmam Həsən (ə) və İmam Hüseynin (ə) Fatimə adını eşitdikdə anaları Həzrət Fatimeyi-Zəhranı (s.ə) xatırlayaraq kədərlənmələrini istəməməsi olub.
Rəvayətə əsasən, İmam Əli (ə) bundan sonra onu Ümmül-Bənin adı ilə çağırıb.
Bu hadisə şiə ənənəsində onun Əhli-beyt (ə) övladlarına göstərdiyi həssaslığın və məhəbbətin nümunəsi kimi qiymətləndirilir.
Ümmül-Bəninin (s.ə) Kərbəlada şəhid olan dörd oğlu
Həzrət Ümmül-Bəninin İmam Əlidən (ə) dörd oğlu dünyaya gəlib.
Həzrət Əbülfəzl Abbas (ə) — İmam Hüseynin (ə) bayraqdarı
Abdullah ibn Əli
Cəfər ibn Əli
Osman ibn Əli
Tarixi mənbələrə görə, onların dördü də hicri 61-ci ildə, Məhərrəm ayının 10-da baş verən Kərbəla hadisəsində İmam Hüseynin (ə) tərəfində döyüşərək şəhid olublar.
Həzrət Əbülfəzl Abbasın (ə) xüsusi yeri
Həzrət Abbas (ə) Ümmül-Bəninin böyük oğlu idi.
O, Kərbəla hadisəsində İmam Hüseynin (ə) ən yaxın silahdaşlarından biri, bayraqdar və sədaqət rəmzi kimi tanınır.
Şiə mənbələrində Həzrət Abbasın (ə) cəsarəti, fədakarlığı və İmam Hüseynə (ə) bağlılığı xüsusi vurğulanır.
Ümmül-Bəninin digər üç oğlu da Aşura günü İmam Hüseynin (ə) müdafiəsində həyatını itirib.
Ümmül-Bəniyə övladlarının şəhadət xəbəri necə çatdırılıb?
Tarixi rəvayətlərdə bildirilir ki, Həzrət Ümmül-Bənin Kərbəla hadisəsində şəxsən iştirak etməyib.
O, Mədinədə yaşayıb və Kərbəla əsirlərinin şəhərə qayıtmasından sonra baş verən faciədən xəbər tutub.
“Əvvəlcə mənə Hüseyndən (ə) xəbər verin”
Rəvayətə görə, Ümmül-Bəniyə dörd oğlunun şəhid olduğu bildirildikdə o, ilk növbədə İmam Hüseynin (ə) aqibətini soruşub.
Oğullarının şəhadəti barədə xəbərləri eşitməsinə baxmayaraq, İmam Hüseynin (ə) taleyini öyrənmək istəyib.
İmam Hüseynin (ə) də şəhid olduğunu eşitdikdə isə belə dediyi nəql olunur:
Kaş oğullarım və yer üzündə sahib olduğum hər şey Hüseynə fəda olaydı, amma o sağ qalaydı.
Şiə alimləri bu rəvayəti Ümmül-Bəninin İmam Hüseynə (ə) və Əhli-beytə dərin məhəbbətinin ifadəsi kimi təqdim edirlər.
Bəqi qəbiristanlığında Kərbəla şəhidlərinə matəm
Tarixi mənbələrdə Ümmül-Bəninin Kərbəla faciəsindən sonra Mədinədə matəm mərasimləri keçirdiyi bildirilir.
Əbül-Fərəc İsfahaninin Kərbəla şəhidlərindən bəhs edən əsərində onun hər gün nəvəsi, Həzrət Abbasın (ə) oğlu Übeydullahla birlikdə Bəqi qəbiristanlığına getdiyi qeyd olunur.
Mədinə əhalisi onun ətrafına toplaşırdı
Rəvayətlərə əsasən, Ümmül-Bənin Bəqidə özünün qələmə aldığı mərsiyələri oxuyaraq oğullarına və İmam Hüseynə (ə) ağlayırdı.
Onun mərsiyələrini eşidən Mədinə sakinləri ətrafına toplaşır və onunla birlikdə göz yaşı tökürdülər.
Hətta Mədinənin keçmiş hakimlərindən Mərvan ibn Həkəmin də bu mərsiyələrdən təsirlənərək ağladığı nəql olunur.
Bu məlumatlar Ümmül-Bəninin yalnız şəhid anası deyil, həm də Kərbəla faciəsini cəmiyyətin yaddaşında yaşadan mərsiyəçilərdən biri kimi tanındığını göstərir.
“Məni daha Ümmül-Bənin çağırmayın”
Həzrət Ümmül-Bəniyə aid edilən ən məşhur mərsiyələrdən biri onun dörd oğlunun şəhadətindən sonra keçirdiyi kədəri ifadə edir.
Mərsiyənin Azərbaycan dilində mənası belədir:
Məni daha oğullar anası çağırmayın,
Bu ad mənə igid balalarımı xatırladır.
Bir zaman dörd oğlum vardı,
Onların adı ilə məni tanıyırdılar.
İndi isə oğullarımın heç biri yanımda deyil.
Onlar dağ qartalları kimi igid idilər,
Hamısı döyüş meydanında şəhid oldular.
Kaş biləydim, Abbasın əllərinin kəsildiyi barədə deyilənlər doğrudurmu?
Bu mərsiyə şiə ədəbiyyatında ana kədərinin və Kərbəla şəhidlərinə məhəbbətin təsirli nümunələrindən biri hesab edilir.
Həzrət Abbas (ə) haqqında digər mərsiyəsi
Ümmül-Bəniyə aid edilən başqa bir mərsiyədə Həzrət Abbasın (ə) döyüş meydanındakı igidliyi təsvir olunur.
Şeirdə Abbasın düşmən qüvvələrinə qarşı mübarizəsi, qollarının kəsilməsi və başından aldığı ağır zərbə ilə bağlı xəbərlər ananın dili ilə ifadə edilir.
Mərsiyənin əsas məğzi belədir:
Ey Abbasın düşmən üzərinə necə hücum etdiyini görən!
Onun arxasında Heydərin oğulları şirlər kimi dayanmışdı.
Mənə dedilər ki, oğlumun əlləri kəsilib,
Başına ağır zərbə endirilib.
Ey mənim igid balam!
Əgər qılıncın əlində olsaydı, heç kim sənə yaxınlaşa bilməzdi.
Bu misralar Ümmül-Bəninin oğluna duyduğu məhəbbətlə yanaşı, onun qəhrəmanlığına verdiyi yüksək qiyməti də əks etdirir.
Şiə alimlərinin Ümmül-Bəni haqqında fikirləri
Şiə alimləri Həzrət Ümmül-Bənini cəsarəti, gözəl nitqi, sədaqəti və Əhli-beytə bağlılığı ilə səciyyələndiriblər.
Şəhid Sani və Seyid Əbdürrəzzaq Müqərrəm kimi alimlərin əsərlərində onun Peyğəmbər ailəsinə xüsusi məhəbbət bəslədiyi qeyd olunur.
Əhli-beytə (ə) sədaqətin nümunəsi
Mənbələrdə bildirilir ki, Ümmül-Bənin həyatını Əhli-beytə (ə) xidmətə həsr etmişdi.
Rəvayətlərə görə, Əhli-beyt (ə) üzvləri də ona xüsusi ehtiram göstərir, bayram günlərində ziyarətinə gedirdilər.
Şiə tarixçisi Baqir Şərif Qürəşi Ümmül-Bəninin İmam Əlinin (ə) Həzrət Fatimeyi-Zəhradan (s.ə) olan övladlarına göstərdiyi məhəbbəti yüksək qiymətləndirib.
O, Ümmül-Bəninin öz övladlarından əvvəl İmam Həsən (ə) və İmam Hüseynin (ə) qayğısına qalmasını onun mənəvi böyüklüyünün göstəricisi hesab edib.
Ümmül-Bəniyə təvəssül və nəzir süfrəsi ənənəsi
Şiə icmalarında Həzrət Ümmül-Bəninin xatirəsi ilə bağlı müxtəlif dini mərasimlər mövcuddur.
Bunlardan biri Ümmül-Bəni süfrəsi və ya Həzrət Əbülfəzl Abbasın (ə) anasının süfrəsi adı ilə tanınan nəzir mərasimidir.
Ümmül-Bəni süfrəsində hansı dualar oxunur?
Bu mərasimlərdə iştirakçılar dua edir, Quran oxuyur və savabını Ümmül-Bəninin ruhuna hədiyyə edirlər.
Ənənəvi olaraq aşağıdakı ibadətlər yerinə yetirilir:
-
Aşura ziyarətnaməsinin oxunması;
-
Təvəssül duasının edilməsi;
-
“Yasin” surəsinin tilavəti;
-
Ümmül-Bəniyə aid ziyarətnamənin oxunması;
-
Peyğəmbərə (s) və Əhli-beytə salavat göndərilməsi.
Mərasimlərdə ehtiyacı olanlara və qonaqlara yemək paylanması da geniş yayılıb.
Nəzir süfrələrində halva, çörək, pendir, xurma, göyərti və müxtəlif ənənəvi yeməklər təqdim edilir.
Bu mərasimlər xüsusilə səbir, mənəvi dözüm və çətinliklər qarşısında Allaha dua etmək niyyəti ilə keçirilir.
Alimlərin təvəssüllə bağlı nəql etdikləri
Şiə mərcəyi-təqlidlərindən Seyid Mahmud Hüseyni Şahrudinin çətinliklərlə qarşılaşdıqda Ümmül-Bənini yad edərək yüz dəfə salavat göndərdiyi və bunun mənəvi faydasını gördüyünü söylədiyi nəql olunur.
Bu cür rəvayətlər şiə dini ənənəsində Ümmül-Bəniyə göstərilən ehtiramın nümunələri kimi qəbul edilir.
İslam aləmində Ümmül-Bəninin (ə) vəfat günü necə qeyd olunur?
Hicri-qəməri təqvimlə cəmadiyəlaxır ayının 13-ü Həzrət Ümmül-Bəninin vəfat günü kimi qeyd edilir.
Bu tarix “Şəhid analarının və həyat yoldaşlarının ehtiram günü” adlandırılıb.
Şəhid analarının fədakarlığı yad edilir
Həmin gün keçirilən mərasimlərdə şəhid analarının və həyat yoldaşlarının fədakarlığına diqqət yetirilir.
Ümmül-Bəninin dörd oğlunu Kərbəlada itirməsi və İmam Hüseynə (ə) sədaqəti bu anım gününün mənəvi əsaslarından biri kimi təqdim olunur.
Dini mərasimlərdə onun həyatından nümunələr gətirilir, səbir, vəfa və fədakarlıq mövzularında çıxışlar edilir.
Həzrət Ümmül-Bəninin (s.ə) məzarı haradadır?
Tarixi mənbələrə əsasən, Həzrət Ümmül-Bənin Mədinə şəhərində yerləşən Bəqi qəbiristanlığında dəfn olunub.
Bəqi İslam tarixinin mühüm şəxsiyyətlərinin dəfn edildiyi ən məşhur məkanlardan biridir.
Burada İmam Həsən (ə), İmam Zeynəlabidin (ə), İmam Məhəmməd Baqir (ə) və İmam Cəfər Sadiqin (ə) də məzarları yerləşir.
Ümmül-Bəninin (s.ə) İslam tarixində mənəvi irsi
Həzrət Ümmül-Bəni şiə dünyasında Əhli-beytə sədaqətin, ana fədakarlığının və Kərbəla şəhidlərinə məhəbbətin rəmzlərindən biri hesab olunur.
Onun haqqında yazılmış tarixi əsərlər, mərsiyələr və dini şeirlər bu gün də müxtəlif ölkələrdə oxunur.
Əli Rəbbani Xəlxalinin “Mədinənin parlaq ulduzu”, Məhəmməd Xürrəmfərin “Ümmül-Bəni şeir aynasında” və Əşrəf Züheyri Cəfərinin Ümmül-Bəninin həyatı və kəramətlərindən bəhs edən əsərləri onun şəxsiyyətinə həsr olunmuş tədqiqatlar sırasındadır.
Həzrət Ümmül-Bəninin adı xüsusilə Məhərrəm mərasimlərində, Aşura xatirələrində və Həzrət Əbülfəzl Abbasın (ə) şəhadəti ilə bağlı mərsiyələrdə ehtiramla yad edilir.
