İslam tarixində mənalı tarixi uyğunluq
İslam dünyasında tarixi hadisələr yalnız təqvimdə qeydə alınan tarixlər kimi deyil, həm də dini, mənəvi və ictimai məna daşıyan hadisələr kimi qiymətləndirilir. Bu baxımdan Həzrət Məhəmmədin (s) və altıncı imamımız Həzrət Cəfər Sadiqin (ə) mövludunun rəbiüləvvəl ayının 17-nə təsadüf etməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bu tarix İslam düşüncəsində peyğəmbərliklə imamət arasında mənəvi və elmi bağlılığın simvolu kimi təqdim edilir.
Həzrət Məhəmməd (s) İslam dininin əsaslarını formalaşdıraraq tövhid, ədalət, əxlaq və insan ləyaqətini cəmiyyətin əsas prinsipləri kimi ortaya qoyub.
İmam Cəfər Sadiq (ə) isə sonrakı dövrdə həmin dini irsin elmi şəkildə izah edilməsi, qorunması və yeni nəsillərə ötürülməsində mühüm rol oynayıb.
Cahiliyyət dövründən yeni ictimai quruluşa
Həzrət Məhəmmədin (s) dünyaya gəldiyi dövrdə Qərbi Asiyada ciddi siyasi və ictimai böhranlarla üzləşmişdi.
Bizans və Sasani imperiyaları uzunmüddətli müharibələrdən zəifləmiş, Ərəbistan yarımadasında isə qəbiləçilik, sosial bərabərsizlik və bütpərəstlik geniş yayılmışdı.
İslam mənbələrində Həzrət Məhəmmədin (s) Fil ilində dünyaya gəlməsi insanlıq tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.
Onun peyğəmbərlik missiyası yalnız dini etiqadın dəyişməsi ilə məhdudlaşmadı. İslam eyni zamanda fərdlər və qəbilələr arasında yeni münasibətlər sistemi formalaşdırdı, qan qohumluğu üzərində qurulan birlik anlayışını iman və mənəvi dəyərlər üzərində qurulan ümmət anlayışı ilə əvəz etdi.
Peyğəmbərin (s) əsas mirası: Tövhid və əxlaq
Həzrət Məhəmmədin (s) təbliğinin əsas istiqamətlərindən biri insanları təkallahlılığa çağırmaq idi.
İslamda insanın dəyəri onun irqi, tayfası və ya sosial mövqeyi ilə deyil, mənəvi keyfiyyətləri və təqvası ilə ölçülür.
Qurani-Kərimdə insanların Allah yanında üstünlüyünün təqva ilə müəyyən edildiyi vurğulanır.
Peyğəmbərin (s) missiyasının digər əsas istiqaməti əxlaqın yüksəldilməsi idi. İslam ənənəsində ona aid edilən məşhur hədisdə peyğəmbərliyin əsas məqsədlərindən birinin gözəl əxlaqı kamilləşdirmək olduğu bildirilir.
Ümmət anlayışının formalaşması
Həzrət Məhəmməd (s) Mədinədə müxtəlif qəbilələri və dini icmaları əhatə edən yeni ictimai sistemin formalaşmasına rəhbərlik edib.
Mədinə müqaviləsi erkən İslam tarixində müxtəlif qrupların hüquq və öhdəliklərini müəyyən edən mühüm sənədlərdən biri kimi qəbul edilir.
Bu mərhələdə İslam yalnız fərdi ibadət sistemi deyil, həm də cəmiyyətin siyasi, hüquqi və mənəvi həyatını formalaşdıran geniş dünyagörüşünə çevrildi.
İmam Cəfər Sadiqin (ə) elmi dövrü
İmam Cəfər Sadiq (ə) hicri 83-cü ildə Mədinədə dünyaya gəlib.
Onun yaşadığı dövr Əməvilərlə Abbasilər arasında hakimiyyət mübarizəsinin gücləndiyi, eyni zamanda İslam dünyasında elmi və fəlsəfi müzakirələrin genişləndiyi bir mərhələ idi.
Siyasi hakimiyyət uğrunda rəqabətin yaratdığı nisbi imkanlardan istifadə edən İmam Cəfər Sadiq (ə) dini elmlərin tədrisinə və elmi məktəbin genişləndirilməsinə xüsusi diqqət ayırıb.
Cəfəri elmi məktəbi genişləndi
İslam mənbələrində İmam Cəfər Sadiqin (ə) minlərlə tələbəyə dərs verdiyi bildirilir.
Onun məktəbində fiqh, kəlam, hədis və dini elmlərlə yanaşı müxtəlif təbiət elmlərinə maraq göstərən şəxslər də yetişib.
Hişam ibn Həkəm, Zürarə ibn Əyən, Məhəmməd ibn Müslim və Əban ibn Təğlib kimi alimlər bu elmi ənənənin görkəmli nümayəndələri sırasında göstərilir.
Cabir ibn Həyyanın da İmam Sadiqin (ə) elmi mühitindən faydalandığı İslam elmi ənənəsində geniş şəkildə qeyd olunur.
Əbu Hənifə və Malik ibn Ənəs kimi sünni fiqh məktəblərinin tanınmış nümayəndələrinin də onun elmi irsindən bəhrələndiyi bildirilir.
Cəfəri fiqhinin formalaşması
İmam Cəfər Sadiqin (ə) fəaliyyətinin ən mühüm istiqamətlərindən biri dini hökmlərin sistemli şəkildə izahı olub.
Peyğəmbər (s) dövründə vəhy vasitəsilə bildirilən əsas dini prinsiplərin sonrakı əsrlərdə yeni ictimai və hüquqi məsələlərə tətbiqi üçün metodoloji yanaşmalara ehtiyac yaranmışdı.
İmam Sadiqin (ə) məktəbi bu ehtiyacın qarşılanmasında mühüm rol oynadı.
Cəfəri fiqh məktəbinin onun adı ilə bağlı olması da məhz dini elmlərin sistemləşdirilməsində və Əhli-beyt (ə) irsinin geniş şəkildə tədrisində oynadığı rol ilə əlaqələndirilir.
Fikir ayrılıqlarına qarşı elmi müzakirə
İmam Cəfər Sadiqin (ə) dövründə İslam dünyasında müxtəlif fəlsəfi və dini cərəyanlar yayılmağa başlamışdı.
Yunan fəlsəfəsi, müxtəlif qədim dini düşüncələr və teoloji mübahisələr müsəlman cəmiyyətində yeni suallar doğururdu.
İmam Sadiq (ə) bu mübahisələrə elmi və məntiqi müzakirə yolu ilə cavab verirdi.
Onun ilahi iradə ilə insan azadlığı arasındakı münasibət haqqında irəli sürdüyü yanaşma ifrat determinizm və tam sərbəst iradə arasında orta mövqe kimi təqdim edilir.
Elm və dialoq ənənəsi
İmam Sadiqin (ə) elmi irsində fikir ayrılığı olan şəxslərlə dialoq mühüm yer tutur.
Mənbələrdə onun dini etiqadı qəbul etməyən şəxslərlə belə müzakirələr apardığı və qarşı tərəfin fikirlərinə arqumentlə cavab verdiyi qeyd olunur.
Bu yanaşma İslam düşüncəsində elmi mübahisənin təhqir və qarşıdurma deyil, məntiq, əxlaq və dəlil əsasında aparılmasının nümunəsi kimi təqdim edilir.
Müasir dövr üçün birlik mesajı
Həzrət Məhəmməd (s) və İmam Cəfər Sadiqin (ə) mövludlarının eyni günə təsadüf etməsi İslam dünyasında birlik mesajı baxımından da xüsusi məna daşıyır.
Peyğəmbər bütün müsəlmanların ortaq dini rəhbəri, İmam Cəfər Sadiq (ə) isə həm şiə elmi ənənəsində, həm də daha geniş İslam elmi tarixində mühüm şəxsiyyət kimi qəbul edilir.
Onun müxtəlif dini məktəblərin alimləri ilə münasibətləri məzhəblərarası elmi dialoq və qarşılıqlı hörmət üçün tarixi nümunə kimi göstərilir.
Peyğəmbərlikdən elmi irsə uzanan yol
Rəbiüləvvəl ayının 17-si yalnız iki mövludun eyni tarixə düşməsi ilə deyil, İslamın əsas ideyalarının davamlılığı baxımından da diqqət çəkir.
Həzrət Məhəmməd (s) tövhid, ədalət və əxlaq üzərində qurulan dini və ictimai sistemin əsasını qoydu.
İmam Cəfər Sadiq (ə) isə əsrlər sonra bu irsin elmi əsaslarının qorunmasına, dini biliklərin sistemləşdirilməsinə və yeni intellektual çağırışlara cavab verilməsinə böyük töhfə verdi.
İslam sivilizasiyasının ortaq mesajı
Bu iki böyük şəxsiyyətin irsi İslam sivilizasiyasının yalnız dini ayinlərdən deyil, elm, düşüncə, əxlaq, dialoq və ictimai məsuliyyətdən ibarət olduğunu göstərir.
Həzrət Məhəmmədin (s) yaratdığı mənəvi təməllə İmam Cəfər Sadiqin (ə) inkişaf etdirdiyi elmi məktəb arasında qurulan bağlılıq İslam düşüncəsinin əsas xəttini təşkil edir.
Bu səbəbdən onların mövludlarının eyni gündə qeyd edilməsi müsəlman dünyası üçün həm mənəvi bayram, həm də birlik, elm və əxlaq prinsiplərini yenidən xatırlamaq fürsəti kimi qiymətləndirilir.
