İmam Rzanın (ə) şəhadət tarixi
On iki imamın səkkizincisi İmam Əli ibn Musa ər-Rzanın (ə) şəhadət tarixi ilə bağlı tarixçilər və din alimləri arasında müxtəlif fikirlər mövcuddur.
Şiə alimləri arasında daha geniş qəbul edilən rəvayətə əsasən, İmam Rza (ə) hicri 203-cü ilin Səfər ayının son günündə Tus şəhərində şəhid olub. Şeyx Müfid də əsərlərindən birində bu tarixi qeyd edib.
Bununla belə, bəzi tarixi mənbələrdə fərqli tarixlərə də rast gəlinir. Şeyx Müfidin başqa bir əsərində İmamın (ə) şəhadətinin Zilqədə ayının 23-də baş verdiyi bildirilir. Digər rəvayətlərdə Ramazan ayının 23-ü, Səfər ayının 14-ü və ya 17-si də qeyd olunur.
Lakin şiə dini ənənəsində Səfər ayının son günü İmam Rzanın (ə) şəhadətinin əsas anım günü kimi qəbul edilir.
Şəhadətin səbəbi ilə bağlı müxtəlif rəvayətlər
İmam Rzanın (ə) vəfatının səbəbi ilə bağlı tarixi mənbələrdə də müxtəlif yanaşmalar var.
Bəzi tarixçilər onun xəstəlik və ya təbii səbəblərdən vəfat etdiyini yazıblar. Digər müəlliflər isə İmamın (ə) zəhərləndiyini qeyd etsələr də, bunu kimin təşkil etdiyi barədə konkret mövqe ortaya qoymayıblar.
Şiə tarixşünaslığında geniş yayılmış rəvayət isə İmam Rzanın (ə) Abbasi xəlifəsi Məmunun göstərişi ilə zəhərlənərək şəhid edilməsi barədədir.
Zəhərli üzüm və nar şirəsi rəvayətləri
Şeyx Müfidin nəql etdiyi rəvayətlərdən birində İmam Rzanın (ə) zəhərli üzüm vasitəsilə şəhid edildiyi bildirilir.
Rəvayətə görə, üzüm dənələrinə zəhərli iynələr batırılıb, daha sonra iynələr çıxarılaraq üzüm İmama (ə) təqdim edilib. İmamın həmin üzümdən yedikdən sonra vəziyyətinin ağırlaşdığı qeyd olunur.
Başqa bir rəvayətdə isə zəhərin nar şirəsi vasitəsilə verildiyi bildirilir. Bu rəvayətə əsasən, Məmunun göstərişi ilə hazırlanmış nar şirəsi İmam Rzaya (ə) içirilib və bundan sonra onun səhhəti sürətlə pisləşib.
Bu məlumatların dini-tarixi rəvayətlər olduğu və hadisənin təfərrüatları ilə bağlı mənbələr arasında fərqlərin mövcudluğu nəzərə alınmalıdır.
Şəhadətin əvvəlcədən xəbər verildiyi rəvayət olunur
Şiə hədis mənbələrində İmam Rzanın (ə) Xorasanda şəhid ediləcəyinin daha əvvəl Əhli-beyt imamları tərəfindən bildirildiyinə dair rəvayətlər də mövcuddur.
Şeyx Səduqun nəql etdiyi rəvayətlərdən birində İmam Əlinin (ə) gələcəkdə onun nəslindən olan bir şəxsin Xorasan torpağında zəhərlənərək şəhid ediləcəyini bildirdiyi qeyd olunur.
İmam Musa Kazımdan (ə) nəql edilən başqa bir rəvayətdə isə oğlu İmam Rzanın (ə) zəhərlənərək Tusda dəfn ediləcəyi bildirilir.
Şiə mənbələrində İmam Rzanın (ə) öz şəhadəti və qərib diyarda dəfn olunması barədə əvvəlcədən danışdığına dair rəvayətlər də yer alır.
İmam Cavadın (ə) atasının yanında olduğu rəvayət edilir
İmam Rzanın (ə) həyatının son anları ilə bağlı ən məşhur rəvayətlərdən biri Əba Səlt Hərəvidən nəql olunur.
Bu rəvayətə görə, İmam Rzanın (ə) vəziyyəti ağırlaşdıqdan sonra oğlu İmam Məhəmməd Cavad (ə) atasının yanına gəlib.
Rəvayətdə İmam Cavadın (ə) atasının son anlarında yanında olduğu, onun dəfnə hazırlanmasında iştirak etdiyi bildirilir.
Əba Səlt Hərəvinin nəqlinə əsasən, İmam Cavad (ə) atasına qüsl verilməsi, kəfənlənməsi və cənazə namazının qılınması mərasimində iştirak edib.
Tusda dəfn edildi
İmam Rza (ə) vəfat etdikdən sonra Tus bölgəsində, Sənabad kəndində Harun ər-Rəşidin məqbərəsinin yaxınlığında dəfn edilib.
Sonrakı əsrlərdə bu ərazi böyük ziyarət mərkəzinə çevrilib. İmam Rzanın (ə) məqbərəsi ətrafında formalaşan şəhər zamanla Məşhəd adı ilə tanınıb.
Bu gün Məşhəddə yerləşən İmam Rza (ə) hərəmi dünyanın ən böyük və ən çox ziyarət edilən şiə müqəddəs məkanlarından biridir.
İmam Rzanın (ə) irsi yaşayır
İmam Rza (ə) İslam tarixində elmi biliyi, mənəvi nüfuzu, səbir və əxlaqı ilə seçilən şəxsiyyətlərdən biri kimi yad edilir.
Onun Abbasi hakimiyyəti dövründə müxtəlif din və məzhəblərin alimləri ilə apardığı elmi müzakirələr, dini məsələlərə verdiyi cavablar və Əhli-beyt məktəbinin qorunması istiqamətində fəaliyyəti İslam mənbələrində geniş yer tutur.
Şəhadətinin ildönümündə Məşhəddə və dünyanın müxtəlif ölkələrində milyonlarla Əhli-beyt (ə) tərəfdarı İmam Rzanı (ə) yad edir, məclislər və əzadarlıq mərasimləri keçirir.
