Həzrət Fatimə Zəhranın (s.ə) Şəhadəti: Tarixi Dəlillər

Həzrət Fatimə Zəhranın şəhadəti haqqında araşdırma

Həzrət Fatimə Zəhranın (s.ə) şəhid olması şiələr arasında qədim və geniş yayılmış inanclardan biridir. Bu inanca əsasən, İslam Peyğəmbərinin (s) qızı Həzrət Fatimə təbii ölümlə deyil, Peyğəmbərin bəzi səhabələri tərəfindən ona yetirildiyi bildirilən xəsarətlər nəticəsində dünyasını dəyişib.

Əhli-sünnə alimləri isə onun vəfatını əsasən Peyğəmbərin (s) dünyasını dəyişməsindən sonra keçirdiyi kədər, xəstəlik və mənəvi sarsıntı ilə əlaqələndirirlər.

Şiələr hər il Fatimiyyə günlərində Həzrət Fatimənin (s.ə) xatirəsini matəm mərasimləri ilə yad edirlər.

Şəhadət inancının əsas dini dəlilləri

Şiə alimləri Həzrət Fatimənin (s.ə) şəhadətini əsaslandırmaq üçün müxtəlif rəvayətlərə istinad edirlər.

İmam Kazimdən (ə) nəql edilən rəvayətdə Həzrət Fatimə (s.ə) haqqında “Siddiqeyi-şəhidə” ifadəsi işlədilir.

Hicri üçüncü əsrin ilahiyyatçısı Məhəmməd ibn Cərir Təbəri isə “İmamətin dəlilləri” əsərində İmam Sadiqdən (ə) rəvayət nəql edib. Həmin rəvayətdə Fatimə Zəhranın şəhadətinin səbəbi ona endirilən zərbə nəticəsində bətnindəki övladının düşməsi kimi göstərilir.

Şiə və sünni mənbələrində Həzrət Fatimənin (s.ə) evinə hücum, övladı Möhsünün düşməsi, ona sillə və qamçı vurulması ilə bağlı müxtəlif məlumatlar yer alır.

Şiə müəlliflərinin istinad etdikləri ən qədim mənbələrdən biri hicri birinci əsrə aid edilən Süleym ibn Qeys Hilalinin kitabıdır.

“Fatimənin evinə hücum” adlı əsərdə isə sünni mənbələrindəki 84 rəvayətçi və müəllifdən məlumatlar toplanıb.

Şəhadət məsələsinin əhəmiyyəti

Fatimə Zəhranın (s.ə) şəhadəti dedikdə, onun təbii ölümlə deyil, Peyğəmbərin (s) bəzi səhabələri tərəfindən yetirildiyi bildirilən xəsarətlər nəticəsində dünyasını dəyişməsi nəzərdə tutulur.

Bu məsələ şiə və sünni məzhəbləri arasında tarixi fikir ayrılıqlarından biridir.

Şiə mənbələrində Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra baş verən hadisələrin bəzi təfərrüatları fərqli nəql edilsə də, Fatimə Zəhranın (s.ə) şəhid olması barədə mövqe geniş yayılıb.

Şiə alimlərinin əksəriyyəti onun böyrünə vurulan zərbə və bətnindəki övladının düşməsi nəticəsində şəhid olduğunu qəbul edir.

Əhli-sünnə ənənəsində isə onun xəstəlik və Peyğəmbərin (s) vəfatından doğan kədər səbəbindən dünyasını dəyişdiyi bildirilir.

Fatimiyyə günləri və matəm mərasimləri

Şiələr hər il Fatimiyyə günlərində Həzrət Fatimə Zəhranın (s.ə) şəhadəti münasibətilə matəm saxlayırlar.

Daha məşhur rəvayətə əsasən, hicri 11-ci ilin 3 cəmadiyəlaxır günü onun şəhadət tarixi hesab edilir.

Bu gün İranda rəsmi qeyri-iş günüdür və küçələrdə matəm yürüşləri keçirilir.

Şiə inancında Həzrət Fatimənin (s.ə) şəhadətində əsas məsul şəxs kimi Ömər ibn Xəttab göstərilir.

Həzrət Fatimə Zəhra (s.ə) haqqında məlumat

Şəhadət və təbii ölüm barədə tarixi fikir ayrılıqları

Fatimə Zəhranın (s.ə) şəhid olması və ya təbii səbəblərdən dünyasını dəyişməsi barədə mübahisələr qədim tarixə malikdir.

Bəzi tədqiqatçıların məlumatına görə, hicri ikinci əsrdə yaşamış Zirar ibn Əmrin “Təhriş” əsərində şiələrin Həzrət Fatimənin (s.ə) Ömər ibn Xəttabın vurduğu zərbə nəticəsində dünyasını dəyişdiyinə inandıqları qeyd olunub.

Hicri ikinci əsrin ilahiyyatçısı Abdullah ibn Yezid Fəzari də “Rəddiyyələr kitabı”nda şiələrin Fatiməyə bəzi səhabələr tərəfindən xəsarət yetirilməsi və onun bətnindəki övladının düşməsi barədə inancına toxunub.

Məhəmmədhüseyn Kaşifül-Ğita (hicri 1373-cü ildə vəfat edib) bildirib ki, hicri ikinci və üçüncü əsrlərin şiə şairləri Kümeýt Əsədi, Seyid Himyəri və Dibil Xüzai Həzrət Fatiməyə qarşı törədildiyi bildirilən haqsızlıqları şeirlərində əks etdiriblər.

Nəzzam və digər erkən dövr alimlərinin mövqeyi

Məşhur sünni məzhəbşünası Əbdülkərim Şəhristani (hicri 548-ci ildə vəfat edib) yazır ki, Nəzzam adı ilə tanınan mötəzili alim İbrahim ibn Səyyar (hicri 221-ci ildə vəfat edib) Fatimənin (s.ə) bətnindəki övladının Ömərin zərbəsi nəticəsində düşdüyünü qəbul edib.

Mötəzili alim Qazi Əbdülcabbar (hicri 415-ci ildə vəfat edib) “Peyğəmbərliyin dəlillərinin təsdiqi” əsərində şiələrin bu hadisəyə dair inancını qeyd edib.

O, Misir, Bağdad və Şam bölgəsində yaşayan bəzi şiə alimlərinin Fatimə (s.ə) və övladı Möhsün üçün matəm saxladıqlarını, ağladıqlarını bildirib.

Tarixi fikir ayrılığının yaranma səbəbləri

Həzrət Fatimənin (s.ə) vəfatı İslam Peyğəmbərinin (s) dünyasını dəyişməsindən qısa müddət sonra, xilafət və canişinlik məsələsi ətrafında mübahisələrin davam etdiyi dövrdə baş verib.

Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra mühacir və ənsardan ibarət bir qrup Səqifeyi-Bəni-Saidədə Əbu Bəkrə beyət edib.

Bununla yanaşı, bəzi səhabələr Peyğəmbərin (s) İmam Əli ibn Əbu Talibin (ə) canişinliyi ilə bağlı göstərişlərinə əsaslanaraq Əbu Bəkrə beyət etməkdən imtina ediblər.

İmam Əlinin (ə) evinə gedilməsi və yandırma təhdidi

Mənbədəki nəqlə görə, Əbu Bəkrin göstərişi ilə Ömər ibn Xəttab bir qrup şəxslə birlikdə İmam Əlidən (ə) beyət almaq məqsədilə onun evinə gedib.

Rəvayətlərdə Ömərin beyət edilməyəcəyi təqdirdə Fatimənin evini sakinləri ilə birlikdə yandırmaqla hədələdiyi bildirilir.

Həmin dövrdə Həzrət Fatimə (s.ə) Fədək ərazisinin Əbu Bəkrin nümayəndələri tərəfindən əlindən alınmasına etiraz edib.

O, Fədəkin qaytarılmasını tələb etmək üçün məscidə gedib.

Xilafət rəhbərliyi Fədəki qaytarmaqdan imtina etdikdən sonra Fatimə Zəhra (s.ə) Mədinə məscidində etiraz xütbəsi söyləyib.

Həzrət Möhsünün düşməsi barədə rəvayətlər

Şiə mənbələrində Həzrət Möhsünün anasının evinə hücum zamanı düşdüyü barədə geniş razılıq mövcuddur.

“Nəhcül-bəlağə”nin şərhçisi, mötəzili alim İbn Əbil-Hədid (hicri 656-cı ildə vəfat edib) müəllimi Əbu Cəfər Nəqiblə müzakirəsində İmam Əlidən (ə) beyət alınması zamanı Möhsünün düşməsi məsələsinə toxunub.

Bu inanc mötəzili alim Nəzzama da aid edilir.

Həzrət Fatimənin (s.ə) gecə dəfn olunması

Çoxsaylı rəvayətlərə əsasən, Həzrət Fatimə Zəhra (s.ə) gecə dəfn edilib.

Tarixçi Yusifi Ğərəvinin fikrincə, gecə dəfn olunması Həzrət Fatimənin öz vəsiyyətinə əsaslanıb.

Bəzi rəvayətlərdə onun özünə zülm etdiyini düşündüyü şəxslərin dəfn mərasimində iştirak etməsini istəmədiyi bildirilir.

Şiə mənbələrində şəhadətin əsaslandırılması

Şiə alimləri Həzrət Fatimənin (s.ə) şəhadətinə dair bir sıra hədis və tarixi məlumatlara istinad edirlər.

İmam Kazimdən (ə) nəql edilən rəvayətdə Fatimə Zəhra (s.ə) “Siddiqeyi-şəhidə” adlandırılır.

Təbərinin “İmamətin dəlilləri” əsərində İmam Sadiqdən (ə) nəql olunan rəvayətdə isə onun şəhadətinin səbəbi bətnindəki övladının zərbə nəticəsində düşməsi kimi göstərilir.

Həmin rəvayətə görə, zərbəni Ömərin göstərişi ilə onun xidmətçisi Qünfüz vurub.

“Nəhcül-bəlağə”də nəql olunan başqa bir rəvayətdə İmam Əlinin (ə) ümmətin Fatiməyə zülm etmək üçün birləşməsindən danışdığı bildirilir.

Mirzə Cavad Təbrizinin göstərdiyi dəlillər

Hicri 15-ci əsrin şiə təqlid mərcələrindən Mirzə Cavad Təbrizi şəhadət inancının əsaslandırılmasında bir neçə məqama diqqət çəkib.

Bunlar İmam Əlinin (ə) Fatiməni (s.ə) dəfn edərkən söylədiyi sözlər, İmam Kazimdən (ə) nəql edilən rəvayət, “İmamətin dəlilləri”ndə İmam Sadiqə (ə) aid edilən məlumat, Həzrət Fatimənin (s.ə) qəbrinin gizli qalması və gecə dəfn olunmaq barədə vəsiyyətidir.

Şiə mənbələrində hadisəyə dair rəvayətlər

Hicri 15-ci əsrin müəllifi Əbdüzzəhra Mehdi “Hücum” əsərində 150-dən çox şiə rəvayətçisi və müəllifindən 260 tarixi məlumat və rəvayət toplayıb.

Bu rəvayətlərdə Fatimənin (s.ə) evinə hücum, övladının düşməsi, ona sillə və qamçı vurulması kimi hadisələrdən bəhs edilir.

Süleym ibn Qeysin kitabı

Şiə müəlliflərinin istinad etdikləri ən qədim mənbələrdən biri hicri 90-cı ildə vəfat etdiyi bildirilən Süleym ibn Qeysin kitabıdır.

Şeyx Tusi (hicri 460-cı ildə vəfat edib) “Şafi əsərinin xülasəsi” kitabında yazır ki, şiələr arasında Ömərin Fatimənin (s.ə) qarnına zərbə vurması və bunun nəticəsində övladının düşməsi barədə fikir ayrılığı yoxdur.

O, bu hadisəyə dair şiə rəvayətlərinin çoxsaylı olduğunu bildirir.

Şiələrin istinad etdiyi sünni mənbələri

Şiə müəllifləri Fatimə Zəhranın (s.ə) şəhadətinə aparan hadisələri əsaslandırmaq üçün sünni hədis, tarix və fiqh kitablarından da istifadə edirlər.

“Fatimənin evinə hücum” əsərində 84 sünni rəvayətçi və müəllifin məlumatları bir yerə toplanıb.

Bu siyahıdakı ən qədim mənbə hicri 141-ci ildə vəfat etmiş Musa ibn Üqbənin “Məğazi” əsəridir.

Sünni kitablarından toplanan rəvayətlər

Hüseyn Ğeybğulami (şəmsi 1338-ci ildə anadan olub) “Əhli-sünnənin mötəbər kitablarında Fatimənin evinin yandırılması” əsərində sünni mənbələrindən 20-dən çox rəvayət toplayıb.

Əsərdəki ilk rəvayət hicri 235-ci ildə vəfat etmiş İbn Əbu Şeybənin “Müsənnəf” kitabından, sonuncu rəvayət isə hicri 977-ci ildə vəfat etmiş Müttəqi Hindinin “Əməllər xəzinəsi” əsərindən götürülüb.

“Anam Zəhranın şəhadəti əfsanə deyil” adlı kitabda isə evə hücum hadisəsi 18 sünni mənbəsinə istinadla təqdim olunur.

Bu mənbələrdə İmam Əlidən (ə) beyət alınmasına cəhd və onun evinin yandırılması ilə bağlı təhdid müxtəlif ifadələrlə nəql edilir.

Hadisə ilə bağlı tarixi suallar və cavablar

Həzrət Fatimənin (s.ə) şəhadəti ilə bağlı rəvayətlərə qarşı bir sıra tarixi suallar irəli sürülüb.

Bunların arasında Mədinə evlərində qapıların olub-olmaması, İmam Əlinin (ə) və digər səhabələrin hadisə zamanı davranışı, Möhsünün düşməsi və evin həqiqətən yandırılması məsələləri yer alır.

Şiə tarixçiləri, o cümlədən hicri 1441-ci ildə vəfat etmiş Seyid Cəfər Mürtəza Amili bu suallara cavablar təqdim ediblər.

Mədinə evlərinin qapısı var idimi?

Bəzi müəlliflər həmin dövrdə Mədinə evlərinin qapısının olmadığını iddia edərək Fatimənin (s.ə) evinin qapısının yandırılması barədə rəvayətlərin düzgünlüyünü şübhə altına alıblar.

Seyid Cəfər Mürtəza Amili “Zəhranın müsibəti” əsərində Mədinədə evlərin qapılı olmasının adi hal olduğunu göstərən mənbələrə istinad edib.

O, Fatimənin (s.ə) evinin də qapısının olduğunu bildirən məlumatlar təqdim edib.

İmam Əli (ə) və digər səhabələr niyə müdafiə etmədilər?

Hadisə ilə bağlı irəli sürülən suallardan biri İmam Əlinin (ə) və digər səhabələrin Fatiməni (s.ə) niyə müdafiə etməməsi ilə bağlıdır.

Şiə müəlliflərinin əsas cavabı budur ki, İmam Əli (ə) Peyğəmbərin (s) göstərişi və İslamın mənafeyinin qorunması üçün səbirli davranmağa və qarşıdurmadan çəkinməyə vəzifələndirilmişdi.

Bu mövzu şiə şairlərinin əsərlərində də əksini tapıb.

Seyid Rza Hindinin şeirində səbir məsələsi

Seyid Rza Hindi məşhur qəsidəsində İmam Əlinin (ə) Peyğəmbərə (s) verdiyi əhdə və səbir etmə vəzifəsinə toxunub.

Şeirin mənası belə təqdim olunur:

“Əgər sənə səbir etmək, dözümlü olmaq və qəzəbini boğmaq əmr edilməsəydi — kaş belə bir əmr verilməsəydi — Əbu Bəkr xalq üzərində hakimiyyətə və xilafətə nail olmaz, ondan sonra Ömər də onun vasitəsilə hakimiyyətə çatmazdı”.

Süleym ibn Qeysin kitabındakı rəvayət

Süleym ibn Qeysin kitabında Salman Farsidən nəql olunan rəvayətə görə, Ömərin Fatiməyə (s.ə) hücumundan sonra İmam Əli (ə) ona hücum edərək yerə yıxıb.

Yusifi Ğərəvi bu rəvayəti hadisə ilə bağlı ən qədim və güclü nəqllərdən biri hesab edir.

Rəvayətdə İmam Əlinin (ə) Ömərə belə dediyi bildirilir:

“Əgər Allah Rəsuluna verdiyim əhd olmasaydı, bilərdin ki, mənim evimə daxil ola bilməzsən”.

Bundan sonra Ömərin kömək çağırdığı, yanındakı şəxslərin İmam Əliyə (ə) hücum edərək onu Ömərdən ayırdığı və bağladığı nəql olunur.

Həzrət Möhsünün düşməsi barədə fikir ayrılığı

Bəzi sünni müəllifləri Möhsün ibn Əlinin hücum zamanı düşməsi barədə rəvayətləri qəbul etmirlər.

Onların fikrincə, Möhsün həmin hadisədən əvvəl dünyaya gəlib və uşaq yaşlarında vəfat edib.

Şiə alimlərinin əksəriyyəti isə onun İmam Əlinin (ə) evinə hücum zamanı Fatiməyə (s.ə) endirilən zərbə nəticəsində düşdüyünü bildirir.

Tarixi mənbələrin müqayisəsi

Bəzi sünni mənbələrində də Möhsünün düşməsi və ya düşürülməsi barədə məlumatlar olduğu qeyd edilir.

“Möhsün nəvəsi: Doğulub, yoxsa düşüb?” adlı əsərin müəllifi kitabın üçüncü bölməsində tarixi mətnləri müqayisə edib.

Müəllifin gəldiyi nəticəyə görə, Möhsün ibn Əli İmam Əlinin (ə) evinə hücum zamanı Fatiməyə (s.ə) göstərilən fiziki təzyiq və vurulan zərbə nəticəsində düşüb.

Evin yandırılması barədə tarixi mənbələr

Həzrət Fatimənin (s.ə) şəhadəti ilə bağlı müzakirə edilən məsələlərdən biri də evin yandırılması hadisəsidir.

Bəzi sünni tarix və hədis kitablarında evin yandırılması ilə yalnız hədələnildiyi qeyd olunur.

Həmin məlumatlarda təhdidin həqiqətən həyata keçirildiyi açıq şəkildə bildirilmədiyi üçün bu məsələ mübahisə mövzusuna çevrilib.

Hücum barədə məlumatları toplayan əsərlər

“Fatimənin evinə hücum” və “Fatimənin evinin yandırılması” adlı əsərlərdə hadisə ilə bağlı müxtəlif tarixi məlumatlar bir yerə toplanıb.

Bu mənbələrin bəzilərində evə daxil olunması, Fatiməyə (s.ə) zərbə vurulması və bətnindəki övladının düşməsi açıq şəkildə qeyd edilir.

Bəzi sünni müəllifləri həmin rəvayətlərin sənədlərinin etibarlılığını şübhə altına alıblar.

İbrahim əl-Müdəyhişin iradları

“Peyğəmbərin qızı Fatimə” əsərinin müəllifi İbrahim əl-Müdəyhiş evə hücum və Möhsünün düşməsi barədə rəvayətləri rədd etməyə çalışıb.

Mənbədə onun sünni-vəhhabi müəllif olduğu qeyd edilir.

Müdəyhiş Yəqubinin tarix kitabındakı rəvayəti müəllifin şiə olması və əsərinin elmi dəyər daşımaması iddiası ilə qəbul etməyib.

O, İbn Əbdürrəbbihin “Nadir boyunbağı” əsərindəki məlumatı isə sənədlə bağlı konkret irad göstərmədən qəbulolunmaz rəvayət adlandırıb.

Müəllif İbn Əbdürrəbbihin də şiə ola biləcəyini və bunun araşdırılmasının vacibliyini bildirib.

“İmamət və siyasət” kitabındakı rəvayəti isə əsərin İbn Qüteybə Dinəvəriyə aid olmadığını əsas gətirərək qəbul etməyib.

Müdəyhiş İmam Əlinin (ə) sözlərinə istinad edilməsini rədd etmək üçün “Nəhcül-bəlağə”nin ona aid olduğunu da qəbul etməyib.

Bununla belə, mənbədə bildirilir ki, sünni müəlliflər evin qarşısında toplaşma və yandırma təhdidi barədə çoxsaylı rəvayətlərin mövcudluğuna görə həmin hadisələrin əsasını inkar etməyiblər.

İmam Əlinin (ə) xəlifələrlə münasibətləri

Bəzi sünni müəllifləri Həzrət Fatimənin (s.ə) şəhadəti barədə rəvayətləri rədd edərkən İmam Əli (ə) və ailəsinin ilk üç xəlifə ilə münasibətlərinə istinad edirlər.

Onların fikrincə, bu münasibətlər Fatiməyə qarşı zorakılıq edilməsi barədə iddialarla uyğun gəlmir.

Xəlifələrlə müsbət münasibətlər barədə əsərlər

“Peyğəmbərin qızı Fatimə” kitabının müəllifi birinci və ikinci xəlifənin Həzrət Fatiməyə (s.ə) böyük məhəbbət bəslədiyini göstərməyə çalışıb.

Bununla belə, müəllif yekun hissədə Fatimənin (s.ə) Fədək hadisəsindən sonra Əbu Bəkrlə əlaqəsini kəsdiyini və ona beyət etmədiyini bildirib.

Məhəmməd Nafe “Bir-birinə mərhəmətli olanlar” adlı əsərində ilk üç xəlifənin İmam Əli (ə) ilə yaxşı münasibətlərə malik olduğunu əsaslandırmağa çalışıb.

“İslamın səsi” rüblük jurnalında dərc edilmiş məqalədə də xəlifələrlə İmam Əlinin (ə), eləcə də onların ailə üzvləri ilə Fatimənin (s.ə) münasibətləri barədə məlumatlara istinad olunub.

Məqalə müəllifi bu münasibətlərin Fatiməyə (s.ə) təhqir və fiziki zorakılıq göstərilməsi iddiaları ilə uyğunlaşmadığını irəli sürüb.

Seyid Mürtəzanın mövqeyi

Şiə ilahiyyatçısı Seyid Mürtəza (hicri 436-cı ildə vəfat edib) bildirib ki, İmam Əlinin (ə) xəlifələrə məsləhət verməsi onun onlarla siyasi həmrəy olduğunu göstərmir.

Onun fikrincə, dini hökmlər barədə düzgün məlumat vermək və müsəlmanları müdafiə etmək hər bir alimin vəzifəsidir.

107 məsləhətləşmənin araşdırılması

“Həzrət Əlinin xəlifələrlə siyasi münasibətləri ensiklopediyası” əsərinin müəllifi İmam Əlinin (ə) ilk üç xəlifə ilə 107 məsləhətləşmə hadisəsini araşdırıb.

Müəllif belə nəticəyə gəlib ki, həmin məsləhətləşmələr İmam Əlinin (ə) xəlifələrin siyasəti ilə razılaşdığını göstərmir.

Araşdırmaya görə, məsləhətləşmələrin əksəriyyəti ümumi fikir sorğuları çərçivəsində baş verib.

Müəllif bildirir ki, xəlifələr İmam Əlini (ə) özlərinə rəsmi vəzir və ya daimi məsləhətçi təyin etməmişdilər.

Onun fikrincə, İmam Əli (ə) siyasi təcrid şəraitində əkinçilik və quyu qazmaqla məşğul olub.

Xəlifələr isə bəzi çətin məsələlərin həlli üçün zərurət yarandıqda onunla məsləhətləşiblər.

Ümmü Gülsümün Ömərlə evliliyi məsələsi

İmam Əlinin (ə) qızı Ümmü Gülsümün ikinci xəlifə Ömər ibn Xəttabla evlənməsi barədə rəvayətlər də bu mübahisədə istifadə olunur.

Bəzi sünni müəllifləri bu evliliyi Ömərlə Əhli-beyt (ə) arasında dostluq və məhəbbətin göstəricisi kimi təqdim edirlər.

Onların fikrincə, belə bir münasibət Ömərin Fatimənin şəhadətində iştirak etməsi iddiası ilə ziddiyyət təşkil edir.

Evliliyin baş verməsi və məcburiyyət iddiası

Bəzi şiə müəllifləri bu evliliyin ümumiyyətlə baş vermədiyini bildirirlər.

Seyid Mürtəza isə evlilik baş veribsə, bunun təhdid və məcburiyyət şəraitində həyata keçirildiyini hesab edir.

Onun fikrincə, məcburi evlilik iki şəxs arasında səmimi münasibətin sübutu ola bilməz.

İmam Sadiqdən (ə) nəql edilən rəvayətdə də həmin evliliklə bağlı məcburiyyət mənasını ifadə edən “qəsb” sözü işlədilir.

Əhli-beyt (ə) övladlarına xəlifələrin adlarının verilməsi

Bəzi sünni müəllifləri İmam Əlinin (ə) övladlarına xəlifələrin adlarını verməsini onların arasında məhəbbətin mövcudluğuna dəlil hesab edirlər.

Bu fikir “Şiə gənclərini həqiqətə yönəldən suallar” adlı kitabçada da yer alıb.

Seyid Əli Şəhristaninin araşdırması

Seyid Əli Şəhristani “Ələvi dözümlülüyü və Əməvi məqsədləri arasında adlandırmalar” adlı əsərində İslamın ilk dövrlərindən sonrakı əsrlərə qədər adqoyma ənənələrini araşdırıb.

O, 29 əsas məqamı təhlil edərək müəyyən adların verilməsinin insanlar arasında yaxşı münasibətin sübutu olmadığını bildirib.

Müəllifin fikrincə, bir şəxsə müəyyən adın verilməməsi də düşmənçilik əlaməti sayıla bilməz.

Çünki həmin adlar xəlifələrdən əvvəl də, sonra da geniş yayılmışdı.

Mənbədə ikinci xəlifədən nəql edilən bir rəvayətə əsasən, İmam Əlinin (ə) onu yalançı və xain hesab etdiyi də bildirilir.

Əbu Bəkr ad deyil, künyədir

Araşdırmada Əbu Bəkr ifadəsinin xüsusi ad deyil, künyə olduğu vurğulanır.

Bu əsasla həmin künyənin övlada ad kimi verilməsi barədə iddialar müzakirə edilir.

İbn Teymiyyənin mövqeyi

Məşhur sünni alimi İbn Teymiyyə Hərrani (hicri 728-ci ildə vəfat edib) də bir şəxsin adının başqasına verilməsinin ona məhəbbət bəslənildiyini sübut etmədiyini bildirib.

O, Peyğəmbərin (s) və səhabələrin qeyri-müsəlmanlar arasında da işlənən adlardan istifadə etdiklərini qeyd edib.

Seyid Əli Şəhristaninin məlumatına görə, imamların övladlarına xəlifələrin adlarının verilməsi barədə daha iki risalə yazılıb.

Onlardan biri hicri 1205-ci ildə vəfat etmiş Vəhid Bəhbəhaniyə, digəri isə hicri 1302-ci ildə vəfat etmiş, “Alimlərin hekayələri” əsərinin müəllifi Tənkabuniyə aiddir.

Həzrət Fatimənin (s.ə) şəhadəti haqqında kitablar

Həzrət Fatimə Zəhranın (s.ə) şəhadəti barədə müstəqil əsərlər yazılıb.

Şiə müəlliflərinin əsərləri

“Qadınların xanımının müsibətləri haqqında hüzn evi” — Şeyx Abbas Qummi

Hicri 1330-cu ildə ərəb dilində yazılmış əsərin bir hissəsində Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra Fatimənin həyatında baş verən hadisələr və onun şəhadəti təsvir edilir.

Kitab fars dilinə “Fatimənin iztirabları və fəryadları” adı ilə tərcümə olunub.

“Zəhranın müsibəti: Şübhələr və cavablar” — Seyid Cəfər Mürtəza Amili

Müəllif əsərində Həzrət Fatimənin (s.ə) həyatının son dövrü və şəhadəti barədə irəli sürülən suallara cavab verməyə çalışıb.

Ərəb dilində yazılmış kitab fars dilinə “Həzrət Zəhranın iztirabları” adı ilə tərcümə edilib.

“Hücum” — Əbdüzzəhra Mehdi

Hicri 15-ci əsrin müəllifi bu əsərdə 150-dən çox şiə rəvayətçisi və müəllifindən 260 rəvayət və tarixi məlumat toplayıb.

Həmin məlumatlarda Həzrət Fatimənin (s.ə) evinə hücum, övladının düşməsi, ona sillə və qamçı vurulması kimi hadisələrdən bəhs olunur.

Sünni müəlliflərinin əsərləri

“Allah Rəsulunun qızı və Həsənlə Hüseynin anası Fatimə Zəhra” — Əbdüssəttar əş-Şeyx

Bu kitab müsəlman şəxsiyyətləri haqqında hazırlanmış geniş nəşrlər silsiləsinin bir hissəsidir.

Əsər Həzrət Fatimənin (s.ə) həyatına həsr olunub.

Müəllif beyət günü baş verdiyi bildirilən hadisələrə və evin yandırılması məsələsinə toxunmayıb.

Kitabda Fədək məsələsi yalnız “Peyğəmbərin mirası” başlığı altında nəzərdən keçirilib.

Müəllifin nəticəsinə görə, Fatimə (s.ə) ilə Əbu Bəkr arasında Fədək barədə fikir ayrılığı olmayıb.

O, Fatimənin (s.ə) birinci və ikinci xəlifədən narazı olduğunu göstərən dəlilin mövcud olmadığını bildirib.

Müəllif Fatimənin (s.ə) xəlifələrin ziyarəti zamanı onlarla danışmaması barədə rəvayəti bir rəvayətçinin təsəvvürünün məhsulu hesab edib.

Onun iddiasına görə, bu hadisə şiə alimləri tərəfindən uydurulub.

“Zəhra ilə Siddiq arasında: Həqiqət və araşdırma” — Bədr əl-Ümrani

2014-cü ildə nəşr edilən kitab birinci xəlifə Əbu Bəkrlə Həzrət Fatimə (s.ə) arasındakı münasibətlərə həsr olunub.

“Peyğəmbər ailəsinin və səhabələrin müdafiəsi”

Müəllifi konkret göstərilməyən bu əsər hicri 1431-ci ildə Bəhreyndə “Ali və Əshab Cəmiyyəti” tərəfindən nəşr edilib.

Min səhifədən artıq olan kitab ümumilikdə sünni inanclarına qarşı irəli sürülən tənqid və şübhələrə cavab vermək məqsədi daşıyır.

Əsərin müəyyən bölmələri Həzrət Fatimənin (s.ə) şəhadəti məsələsinə həsr olunub.

İstifadə olunmuş mənbələr

Aşağıdakı siyahıda araşdırmada göstərilən mənbələrin müəllifləri, əsərləri və nəşr məlumatları təqdim olunur.

1. İbn Əbil-Hədid. “Nəhcül-bəlağənin şərhi”. Tədqiq edən: Məhəmməd Əbülfəzl İbrahim. Qahirə, Ərəb Kitablarının Dirçəldilməsi Nəşriyyatı, hicri 1385 / 1965.

2. İbn Həcər Əsqəlani, Əhməd ibn Əli. “Mizan dili”. Beyrut, İslam Müjdələri Nəşriyyatı, 2002.

3. İbn Əbdürrəbbih, Əhməd ibn Məhəmməd. “Nadir boyunbağı”. Tədqiq edənlər: Müfid Məhəmməd Qümeyhə və Əbdülməcid Tərhini. Beyrut, Elmi Kitablar Nəşriyyatı, hicri 1407 / 1987.

4. İbn Qüteybə Dinəvəri, Abdullah ibn Müslim. “Məlumatlar”. Tədqiq edən: Sərvət Ükkaşə. Qahirə, Misir Ümumi Kitab Təşkilatı, 1960.

5. İbn Teymiyyə, Məhəmməd ibn Əbdülhəlim. “Peyğəmbər sünnəsinin yolu”. Tədqiq edən: Məhəmməd Rəşad Salim. Ər-Riyad, İmam Məhəmməd ibn Səud İslam Universiteti, hicri 1406.

6. Məhəmməd Allahəkbəri. “Ümmü Gülsüm və Ömərin evliliyinə iki məzhəbin baxışı”. “Tülua” jurnalı, 23-cü nömrə, şəmsi 1386-cı ilin payızı.

7. Məhəmməd Allahəkbəri. “Möhsün ibn Əli”. “Tülua” jurnalı, 29-cu nömrə, şəmsi 1388-ci ilin payızı.

8. İbrahim ibn Abdullah əl-Müdəyhiş. “Peyğəmbərin qızı Fatimə: Həyatı, fəzilətləri və rəvayətləri”. Ər-Riyad, Ali və Əshab Nəşriyyatı, hicri 1440.

9. “Dünya qadınlarının xanımının həyatı haqqında hüzn evi”. “Bəqiyyətullah” jurnalı, 85-ci nömrə, hicri 1419-cu ilin rəbiülaxır ayı.

10. Əhməd ibn Hüseyn Beyhəqi. “Peyğəmbərliyin dəlilləri və şəriət sahibinin həyatı”. Tədqiq edən: Əbdülmüti Qələci. Beyrut, Elmi Kitablar Nəşriyyatı, hicri 1405 / 1985.

11. Cavad Təbrizi. “Qurtuluş yolu”. Qum, Ayətullahül-üzma Təbrizinin dəftərxanası, hicri 1418. Əsər Ayətullah Xoyinin eyniadlı kitabının Ayətullah Təbrizinin qeydləri ilə nəşr olunmuş variantıdır.

12. Bir qrup müəllif. “Anam Zəhranın şəhadəti əfsanə deyil”. Əmir Kəlam Nəşriyyatı, şəmsi 1388. Nəşr yeri göstərilməyib.

13. “Zəncanın müqəddəs Fatimiyyə matəm dəstəsinin yürüşü”. Fars Xəbər Agentliyi. Dərc tarixi: 30 Dey 1397. Baxış tarixi: 29 Aban 1400.

14. Seyid Hadi Hüseyni. “Tərcüməçinin müqəddiməsi”. Seyid Əli Şəhristaninin “İmamların övladlarına xəlifələrin adlarının verilməsi” kitabında. Qum, Dəlilimiz Nəşriyyatı, şəmsi 1390.

15. “Peyğəmbər ailəsinin və səhabələrin müdafiəsi”. Bəhreyn, Ali və Əshab Cəmiyyəti, hicri 1431.

16. Məhəmməd ibn Əhməd Zəhəbi. “Görkəmli şəxsiyyətlərin həyatı”. Beyrut, Risalə Müəssisəsi, hicri 1405.

17. Seyid Rəzi. “Nəhcül-bəlağə”. Redaktor: Sübhi Saleh. Qum, Hicrət Nəşriyyatı, hicri 1414.

18. Süleym ibn Qeys. “Süleym ibn Qeysin kitabı”. Qum, Hadi Nəşriyyatı, hicri 1420.

19. Seyid Mürtəza, Əli ibn Hüseyn. “İmamət haqqında şəfa”. Tədqiq edən: Seyid Əbdüzzəhra Hüseyni. Tehran, Sadiq Müəssisəsi, ikinci nəşr, hicri 1410.

20. Seyid Məhəmmədcavad Şübeyri. “Fatimənin şəhadəti”. “Fatimə ensiklopediyası”. Tehran, İslam Mədəniyyəti və Düşüncəsi Araşdırmaları İnstitutu, birinci nəşr, şəmsi 1393.

21. Seyid Əli Şəhristani. “Ələvi dözümlülüyü və Əməvi məqsədləri arasında adlandırmalar”. Məşhəd, Rafid Müəssisəsi, hicri 1431.

22. Məhəmməd ibn Əbdülkərim Şəhristani. “Dinlər və məzhəblər”. Tədqiq edən: Məhəmməd Bədran. Qum, Şərif Rəzi Nəşriyyatı, şəmsi 1364.

23. Əbdüssəttar əş-Şeyx. “Allah Rəsulunun qızı və Həsənlə Hüseynin anası Fatimə Zəhra”. Dəməşq, Qələm Nəşriyyatı, hicri 1436.

24. Şeyx Müfid, Məhəmməd ibn Məhəmməd. “İxtisas”. Redaktorlar: Əliəkbər Ğəffari və Mahmud Məhərrəmi Zərəndi. Qum, Şeyx Müfidin minilliyinə həsr olunmuş beynəlxalq qurum, hicri 1413.

25. Xəlil ibn Aybək Səfədi. “Vəfat edənlər haqqında müfəssəl məlumat”. Beyrut, İrsin Dirçəldilməsi Nəşriyyatı, hicri 1420.

26. Həsən ibn Əli Təbərsi. “Pakların fəzilətləri”. Tədqiq edən: Hüseyn Dərgahi. Tehran, Rayzən Nəşriyyatı, şəmsi 1379.

27. Məhəmməd ibn Cərir ibn Rüstəm Təbəri. “İmamətin dəlilləri”. Qum, Bəsət Müəssisəsi, hicri 1413.

28. Məhəmmədcavad Təbəsi. “Siddiqə Fatimənin həyatı”. Qum, Kitab Bağı Nəşriyyatı, şəmsi 1381.

29. Məhəmməd ibn Həsən Tusi. “Şafi əsərinin xülasəsi”. Tədqiq edən: Hüseyn Bəhrülülum. Qum, Mühibbin Nəşriyyatı, şəmsi 1382.

30. Seyid Cəfər Mürtəza Amili. “Zəhranın müsibəti”. Beyrut, Sirə Nəşriyyatı, hicri 1418 / 1997.

31. Məhəmməd ibn Məsud Əyyaşi. “Əyyaşi təfsiri”. Tədqiq edən: Seyid Haşim Rəsuli Məhəllati. Tehran, Elmi Mətbəə, birinci nəşr, hicri 1380.

32. Hüseyn Ğeybğulami. “Əhli-sünnənin mötəbər kitablarında Fatimənin evinin yandırılması”. Müəllif nəşri, şəmsi 1375.

33. Məhəmməd ibn Əhməd Fəttal Nişaburi. “Nəsihət verənlərin bağı və öyüd alanların bəsirəti”. Qum, Rəzi Nəşriyyatı, birinci nəşr, şəmsi 1375.

34. Seyid Məhəmmədhüseyn Fəzlullah. “Nümunəvi Zəhra”. Tərtib edən: Hüseyn Əhməd əl-Xəşən. Beyrut, Məlak Nəşriyyatı, hicri 1421.

35. Qazi Əbdülcabbar ibn Əhməd. “Peyğəmbərliyin dəlillərinin təsdiqi”. Tədqiq edən: Əbdülkərim Osman. Qahirə, Mustafa Nəşriyyatı, 2006.

36. Məhəmmədhüseyn Kaşifül-Ğita. “Sığınacaq cənnəti”. Tədqiq edən: Seyid Məhəmmədəli Qazi Təbatəbai. Qum, Dəlilimiz Nəşriyyatı, hicri 1429.

37. Məhəmməd ibn Yəqub Küleyni. “Kafi”. Redaktorlar: Əliəkbər Ğəffari və Məhəmməd Axundi. Tehran, İslam Kitabları Nəşriyyatı, hicri 1407.

38. Əli Ləbbaf. “Həzrət Əlinin siyasi münasibətləri ensiklopediyası”. Tehran, Münir Nəşriyyatı, şəmsi 1388.

39. “Həzrət Zəhranın şəhadəti gününün rəsmi qeyri-iş günü elan olunması hadisəsi”. Aftab Xəbər Saytı. Dərc tarixi: 17 Ordibeheşt 1390. Baxış tarixi: 29 Aban 1400.

40. Mustafa Möhsüni. “Həzrət Zəhranın şəhadəti, yoxsa vəfatı”. Rasixun saytı.

41. “Ayətullah Vəhid Xorasani və matəm dəstələrinin iştirakı ilə böyük Fatimiyyə mərasimi keçirildi”. Şəfəqna Xəbər Agentliyi. Dərc tarixi: 28 Dey 1399. Baxış tarixi: 29 Aban 1400.

42. Həbibullah Mərcani. “İlk üç xəlifə ilə Həzrət Əli və Fatimə arasında əlaqə və məhəbbət”. “İslamın səsi” rüblük jurnalı, 54-cü nömrə. Zahidan, Darülülum, şəmsi 1396.

43. Mehdi Məsaili. “Rəbiüləvvəlin doqquzu: Cəhalətlər və itkilər”. İkinci nəşr. Qum, Vüsuq Nəşriyyatı, şəmsi 1387.

44. Əli ibn Hüseyn Məsudi. “Vəsiyyətin təsdiqi”. Qum, Ənsariyan Nəşriyyatı, şəmsi 1384.

45. Möhsün Hüsam Məzahiri. “Şiə matəm mədəniyyəti”. Birinci redaksiya. Tehran, Xeymə Nəşriyyatı, şəmsi 1395.

46. Əhməd ibn Məhəmməd Müqəddəs Ərdəbili. “Dinin əsasları”. Tədqiq edən: Möhsün Sadiqi. Qum, Kitab Bağı Müəssisəsi, şəmsi 1387.

47. Əbdüzzəhra Mehdi. “Fatimənin evinə hücum”. Tehran, Bərgi-Rizvan Nəşriyyatı, hicri 1425.

48. Seyid Məhəmmədmehdi Musəvi Xursan. “Möhsün nəvəsi: Doğulub, yoxsa düşüb?”. Nəcəf, Rafid Nəşrləri, hicri 1430.

49. “Təqlid mərcələrinin əhli-sünnənin müqəddəs dəyərlərinin təhqir olunması barədə mövqeyi”. Mehr Xəbər Agentliyi. Dərc tarixi: 15 Aban 1398. Baxış tarixi: 29 Aban 1400.

50. Müslim ibn Həccac Nişaburi. “Səhih hədislər toplusu”. Tədqiq edən: Məhəmməd Fuad Əbdülbaqi. Beyrut, Ərəb İrsinin Dirçəldilməsi Nəşriyyatı. Nəşr tarixi göstərilməyib.

51. Məhəmmədhadi Yusifi Ğərəvi. “İslam tarixi ensiklopediyası”. Qum, İslam Düşüncəsi Məcmuəsi, beşinci nəşr, hicri 1438.