İsfahanın tarixi meydanındakı nadir abidə
İranın tarixi İsfahan şəhərində, dünyanın ən böyük meydanlarından biri olan Nəqşi-Cahan meydanının şərq hissəsində yerləşən Şeyx Lütfullah məscidi İslam dövrü İran memarlığının ən dəyərli nümunələrindən hesab olunur.
İsfahan müxtəlif dövrlərdə Səlcuq və Səfəvi dövlətlərinin mühüm siyasi və mədəni mərkəzlərindən biri olub. Şəhərin zəngin tarixi irsini əks etdirən Şeyx Lütfullah məscidi isə həm memarlıq quruluşu, həm də bədii tərtibatı ilə digər dini tikililərdən fərqlənir.
Məscidin ən diqqətçəkən xüsusiyyəti minarəsinin və daxili həyətinin olmamasıdır. Bunun əsas səbəbi binanın böyük camaatın toplaşdığı ümumi ibadət məkanı kimi deyil, Səfəvi saray ailəsinin xüsusi istifadəsi üçün nəzərdə tutulmasıdır.
Saray ailəsinin xüsusi ibadət məkanı
Məscidə Əli Qapı sarayından meydana enərək çatmaq mümkün olub. Saray əyanlarının və digər şəxslərin ibadəti üçün isə meydanın cənub hissəsində ayrıca Şah məscidi tikilmişdi.
Şeyx Lütfullah məscidinin inşasına 1602-ci ildə başlanıb və tikinti işləri 1618-ci ildə başa çatdırılıb. Abidə ilk dövrlərdə Sədr və Fətullah məscidi adları ilə tanınıb. Sonradan məscid Şah Abbasın qayınatası və tanınmış şiə alimi Şeyx Lütfullahın adı ilə adlandırılıb.
Kitabələr məşhur xəttatın əsəridir
Məscidin tikinti kitabələri və günbəzin gövdəsindəki yazılar dövrün görkəmli xəttatı Əli Rza Abbasi tərəfindən hazırlanıb.
Abidənin inşasında adı çəkilən digər sənətkarlar arasında Baqir Bənna və 1619-cu ilə aid mehrab üzərində imzası olan Məhəmməd Rza ibn Hüseyn İsfahani də yer alır.
Minarəsiz və tək günbəzli quruluş
Şeyx Lütfullah məscidi təxminən 2 min 500 kvadratmetr sahədə, tək günbəzli formada inşa edilib. Onun eyvanı klassik İran məscid memarlığının əsas xüsusiyyətlərini daşısa da, tikilinin ümumi quruluşu daha çox Teymuri və Səfəvi dövrlərinə aid geniş günbəzli türbələri xatırladır.
Məscidin yalnız bir fasadı meydana açılır. Digər tərəfləri ticarət tikililəri və meydanın arxasındakı dar küçələrlə əhatələnib.
Qiblə istiqaməti ilə meydanın şimal-cənub oxu üst-üstə düşmədiyinə görə bina meydana nəzərən maili vəziyyətdə yerləşir. Bu fərq meydandan baxıldıqda aydın şəkildə hiss olunur.
Daxili məkanın bənzərsiz ahəngi
Məscidin ibadət zalı İran memarlığında ən mükəmməl tarazlaşdırılmış bütöv məkanlardan biri sayılır. Döşəmə də daxil olmaqla daxili hissənin böyük bölümü mavi rəngli kaşılarla örtülüb.
Kaşı və oyma mərmərlərlə bəzədilmiş eyvanşəkilli balkon giriş hissəsindən ibadət zalına doğru uzanır və mehraba yuxarıdan baxmağa imkan verir.
Otuz iki tağlı pəncərə
Kvadrat formalı daxili məkan firuzəyi haşiyələrlə çərçivələnmiş, yazı və çiçək naxışları ilə bəzədilmiş səkkiz sivri tağla əhatə olunub.
Tağların üzərində günbəzin dairəvi gövdəsini daşıyan geniş keçid hissələri yerləşir. Günbəz gövdəsində növbə ilə düzülmüş 32 tağlı pəncərə var. Onların bir qismi arabesk naxışlı şəbəkələrlə açıq saxlanılıb və günəş işığının içəri süzülməsinə imkan verir, digərləri isə qapalıdır.
Günbəzin daxili bəzəkləri
Günbəzin daxili səthi çiçək və budaq naxışlarından ibarət zəngin kaşı şəbəkəsi ilə örtülüb. Tavandakı sarı medalyonlar günəş şüalarının məkana yayıldığı təəssüratını yaradır.
Günbəzin bu özünəməxsus naxış quruluşu sonrakı dövrlərdə bir çox İran xalçasında təkrarlanıb. Rənglərin zənginliyi, simmetriya və bədii uyğunluq məscidi Səfəvi memarlığının nadir incilərindən birinə çevirib.
Bərpa işləri abidəni yenidən canlandırıb
Səfəvi dövlətinin süqutundan sonra məscidin daxili hissəsində, günbəzində və fasadında olan kaşıların əhəmiyyətli bölümü zamanla tökülüb.
Abidənin əsaslı bərpasına 1930-cu illərdə Rza şah Pəhləvinin hakimiyyəti dövründə İsfahanın tarixi memarlığını canlandırmaq proqramı çərçivəsində başlanılıb.
Bərpa zamanı unudulmaqda olan mozaik kaşıçılıq kimi ənənəvi sənət üsulları yenidən tətbiq edilib. Məscidin fasadında bu gün görünən işləmələrin mühüm hissəsi həmin dövrün bərpa işlərinə aiddir.
Fasadın zəngin bədii tərtibatı
Fasadın aşağı hissəsi mərmər elementlərlə bəzədilib. Orta hissədə bitki və çiçək təsvirləri ilə işlənmiş yeddirəngli kaşılar, yuxarı hissədə isə kitabə qurşağı yerləşir.
1963-cü ildə aparılan bəzək işləri zamanı baş girişdə gümüş işləmələrdən və nəstəliq xətti ilə yazılmış farsca mətnlərdən istifadə olunub.
Şeyx Lütfullah məscidinin günbəz quruluşu sonralar Tehrandakı Mərmər sarayın tikintisində də örnək kimi tətbiq edilib.
Səfəvi irsinin nadir şah əsəri
Şeyx Lütfullah məscidi minarəsiz və həyəti olmayan quruluşu, saray ailəsi üçün hazırlanmış xüsusi planı, zəngin kaşıları və möhtəşəm günbəzi ilə İran memarlığında bənzərsiz yer tutur.
Abidə yalnız dini tikili deyil, eyni zamanda Səfəvi dövrünün sənət, memarlıq və estetik düşüncəsini bu günə çatdıran tarixi yaddaş nümunəsidir.
