İNKİŞAF Yolu Layihəsinin təməli 2005-ci ildə İraqda “Quru Kanal” adı ilə yerli idarəetmələrin Bağdada təqdim etdiyi bir təklifə əsaslanır. 2010-cu ildə rəsmi planlara salınmış, lakin İraqdakı daxili qeyri-sabitlik və DEAŞ terroru səbəbindən rəfə qaldırılmışdır. Eyni tarixlərdə Əsədin Türkiyəyə təqdim etdiyi Beş Dəniz Beş Ölkə Layihəsi, Misir-İordaniya-Suriya-Türkiyə-Livan təbii qaz xətti, Qətər-İraq-İran-Suriya-Türkiyə təbii qaz xətti də daxil olmaqla; demokratiya, azadlıq və ədalət yalanları ilə Ərəb “Qanlı Baharı”nın niyə məhz bu tarixdə həyata keçirilməsinin mühüm səbəblərindən biri də Quru Kanal Layihəsinin gerçəkləşməsinin qarşısını almaq idi.
Mündəricat
- IMEC-Ə QARŞI TÜRKİYƏ-İRAQ HƏMLƏSİ
- TEHRANIN STRATEJİ DİLEMMASI
- HÖRMÜZDƏN QURU DƏHLİZLƏRİNƏ
- ABŞ-NİN MARAQ HESABI
Quru Kanal əvəzinə “İnkişaf Yolu” adını Türkiyə və İraq qoydu. Layihənin texniki marşrut və infrastruktur dizaynları İtaliyanın PEG Altyapı mühəndislik şirkəti tərəfindən həyata keçirilirdi. Layihə gündəmə gələndə xatirələr canlandı. İraqı İsgəndərun körfəzinə (Aralıq dənizinə) bağlamaq ideyası Birinci Dünya müharibəsindən sonra Yaxın Şərqin İngiltərə və Fransa tərəfindən mandat idarəçiliyinə bölünməsi prosesində irəli sürülmüş çox mühüm geosiyasi tarixi həqiqətdir. Quru Kanal və ya İnkişaf Yolu Layihəsi ABŞ və ya İsrailin ideyası deyil; əksinə, onların dəstəklədiyi digər layihələrə rəqib olaraq yaranmış, təməli İraq və Türkiyəyə söykənən regional bir təşəbbüsdür. İnkişaf Yolu Layihəsi ABŞ və İsrailin Yaxın Şərq üçün hazırladığı qlobal logistika vizyonuna birbaşa alternativ və rəqibdir.
IMEC-Ə QARŞI TÜRKİYƏ-İRAQ HƏMLƏSİ
ABŞ, Aİ və İsrailin əsas dəstəklədiyi layihə G20 Zirvəsində elan edilən IMEC (Hindistan-Yaxın Şərq-Avropa İqtisadi Dəhlizi) layihəsidir. IMEC marşrutu Hindistandan çıxıb Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ) və Səudiyyə Ərəbistanından quru yolu ilə keçərək İsrailin Hayfa Limanına, oradan da Avropaya çatır. ABŞ və İsrailin dəstəklədiyi IMEC həm Türkiyəni, həm də İraqı tamamilə kənarda qoyur. Türkiyə və İraq isə buna cavab olaraq öz resursları və coğrafi üstünlükləri ilə İnkişaf Yolunu masaya qoymuşdur. Körfəz ölkələri də bu layihəyə çox güclü şəkildə dəstək verir. 2024-cü ilin aprelində Türkiyə, İraq, Qətər və BƏƏ arasında rəsmi dördtərəfli anlaşma memorandumu imzalanmışdır. BƏƏ və Qətər layihənin ən böyük maliyyəçiləri və investorları arasındadır.
İnkişaf Yolu Layihəsi qlobal ticarət yollarını kökündən dəyişdirmək potensialına malik olduğu üçün ABŞ, İsrail və İran üçbucağında çoxölçülü güc savaşına səhnə olur. ABŞ və İsrail öz planlarını (IMEC) sıradan çıxaran və Türkiyə-İraq oxunu gücləndirən bu layihəyə məsafəli və əngəlləyici yanaşma sərgiləyir, IMEC dəhlizini qəbul etdirməyə çalışırlar. Məqsədləri Çinin bölgədəki təsirini azaltmaq və Türkiyədən yan keçməkdir. Vaşinqton Bağdad rəhbərliyinə İnkişaf Yolu Layihəsinin maliyyələşdirilməsi və təhlükəsizliyi məsələsində çətinliklər yaradaraq layihəni yavaşlatmağa və ya istiqamətini dəyişdirməyə çalışır. İran isə İnkişaf Yolu Layihəsinə böyük şübhə və strateji dilemma ilə yanaşır.
TEHRANIN STRATEJİ DİLEMMASI
Tehran bu layihəni özünü kənarda qoymaq həmləsi kimi görür. İran illərdir İraqı öz dəmir yolu şəbəkəsinə bağlayacaq Şələmçə-Bəsrə xətti üçün təzyiq göstərir. İnkişaf Yolu (Böyük Fav Limanı) işə düşdükdə İranın Suriya və Aralıq dənizinə uzatmaq istədiyi öz dəhliz planları strateji əhəmiyyətini itirəcək. İran layihəni tamamilə əngəlləyə bilməsə belə, İraqdakı özünə yaxın Həşdi Şabi qüvvələri və siyasi qruplar vasitəsilə layihəyə “ortaq olmaq” və ya şərtləri öz xeyrinə dəyişmək üçün danışıqlar apara bilər. Bu layihə Babül-Məndəb, Hörmüz və Süveyş kanalına nəhəng quru və dəmir yolu alternatividir. Qətər və ya BƏƏ kimi ölkələr mallarını dəniz yolu ilə birbaşa Bəsrədəki Fav Limanına çatdıra bildikləri üçün Hörmüz boğazından keçmək məcburiyyətində qalmazlar. Çin və ya Hindistandan gələn gəmilərin Fav Limanına çatması üçün isə hələ də Hörmüz boğazından keçməsi lazımdır.
HÖRMÜZDƏN QURU DƏHLİZLƏRİNƏ
Lakin İran ilə ABŞ/İsrail arasında baş verən qarşıdurmalar səbəbindən Hörmüz boğazının bağlanması riski bölgə ölkələrini İnkişaf Yolu kimi alternativ quru dəhlizlərini (və Türkiyənin mərkəzində olduğu Orta Dəhliz ilə Suriya üzərindən Aralıq dənizinə açılan dəhlizi) təcili şəkildə tamamlamağa sövq edir. Lakin ABŞ İraqın neft gəlirlərinin ABŞ Mərkəzi Bankı (Fed) üzərindən idarə edilməsi və ölkədəki dollar axınını ciddi şəkildə nəzarətdə saxlaması səbəbindən İraq maliyyəsi və ticarəti üzərində faktiki nəzarət gücünə malikdir. Ancaq ABŞ-nin bu mütləq maliyyə nəzarətinə baxmayaraq, İnkişaf Yolu Layihəsinə münasibəti tamamilə “qəti əngəl” və ya “mütləq dəstək” deyil, şərtə bağlı və praqmatikdir. Hətta son dövrlərdə İraq ilə ABŞ arasında İnkişaf Yolu üçün ortaq investisiya fondlarının yaradılması kimi addımlar Vaşinqtonun layihəyə qapını tamamilə bağlamadığını, əksinə, onu nəzarət altında saxlamaq istədiyini göstərir.
ABŞ-nin İraq siyasətində ən böyük prioritet Bağdadın Tehran oxundan uzaqlaşdırılmasıdır. İnkişaf Yolu İraq iqtisadiyyatını şaxələndirərək neftdənkənar gəlir (illik dörd milyard dollar təxmini) yaradacaq, İraqı İranın elektrik/qaz asılılığından qurtaracaq və ölkəni Qərb (Türkiyə/Avropa) ilə Körfəz xəttinə inteqrasiya edəcək. Bu vəziyyət Vaşinqtonun strateji maraqları ilə tamamilə üst-üstə düşür. Layihə ABŞ-nin müttəfiqi Türkiyənin bölgədəki iqtisadi çəkisini artıracaq bir həmlədir. Rusiya və Çinin Yaxın Şərqdə nüfuz axtarışlarına qarşı Türkiyə-İraq-Körfəz tərəfdaşlığı ABŞ üçün qəbul edilə bilən bir “regional tarazlıq” ünsürüdür. İraq maliyyəsinə nəzarət edən ABŞ bu layihədə xərclənəcək milyardlarla dolların və yaradılacaq fondların Amerika maliyyə sisteminə və şirkətlərinə (Alstom və s. Qərb nəhəngləri layihədə yer alır) yeni qapılar açmasını istəyir.
ABŞ-NİN MARAQ HESABI
İsrail bu oyunu hərbi və siyasi yollarla pozmaq üçün əlindən gələni etsə də, Qəzza və Livanda gərginliyi artırması və regional müharibə riski səbəbindən investorların etimadını itirmiş, öz alternativ layihəsini (IMEC) çətin vəziyyətə salmışdır. İran isə bu layihədən birbaşa və dolayı yolla çox ciddi strateji üstünlüklər əldə edə bilər. İsrail mətbuatı (Maariv və KAN News kimi kanallar) Türkiyə və İraqın İnkişaf Yolu addımlarını “İsraili sıradan çıxaracaq həmlə” kimi qiymətləndirir və Təl-Əvivdə böyük bir “kənarda qalma” narahatlığı yaşanır. İsrail bu layihəni uğursuzluğa düçar etmək üçün bölgədəki ən böyük kozırı olan qarşıdurma mühitini canlı saxlamağa çalışır. Yaxın Şərqi təhlükəli limana çevirir. İnvestorların və Körfəz kapitalının qorxub geri çəkilməsini təmin etməyə çalışır.
İRANIN YENİ STRATEGİYASI
Bunun müqabilində İran başlanğıcda İnkişaf Yolunu özünə rəqib görsə də, Ankara və Bağdadın qətiyyətli mövqeyi qarşısında layihəni əngəlləmək əvəzinə, daxildən ona qoşularaq fayda əldə etmək strategiyasına (“Əlavə Strategiyası”) keçmişdir. İran İraq üzərində qurduğu güclü siyasi nüfuz sayəsində İnkişaf Yoluna öz dəmir yolu şəbəkələrini inteqrasiya etmək istəyir. Xüsusilə tikintisi davam edən Şələmçə-Bəsrə dəmir yolu xəttini İnkişaf Yolunun başlanğıc nöqtəsi olan Bəsrəyə bağlayaraq öz mallarını bu xətt üzərindən Türkiyə və Avropaya çatdıra bilər. İnkişaf Yolunun İraq daxilindəki marşrut təhlükəsizliyi böyük ölçüdə İranın dəstəklədiyi şiə silahlı qruplarının (Həşdi Şabi və s.) nəzarətində olan bölgələrdən keçir. İran xətlərin təhlükəsizliyini bir bazarlıq vasitəsi (“kök və çubuq”) kimi istifadə edərək Bağdad və Ankaradan siyasi və iqtisadi güzəştlər əldə edə, xəttin idarə edilməsində söz sahibi ola bilər. Xətt üzərində yaradılacaq sənaye və logistika mərkəzləri qonşu İran bazarı üçün də ciddi ticarət həcmi yaradacaq.
Çinin Yaxın Şərqdəki ən böyük tərəfdaşlarından biri İrandır. İran İnkişaf Yolunun Çinin Kəmər və Yol Təşəbbüsü ilə uyğunlaşdırılmasını təmin edərək Pekinlə strateji tərəfdaşlığını bu xətt üzərindən möhkəmləndirə bilər. İsrail layihəni “bölgədə sabitliyi pozaraq və təhlükəsizlik risklərini artıraraq” sabotaj etməyə çalışarkən, İran İraq hökumətindəki siyasi uzantılarından istifadə edərək layihədən kənarda qalmaq əvəzinə “layihəyə yan xətlərlə qoşulub pastadan pay almaq” yolunu seçməlidir. Bunun müqabilində Türkiyə İranı yan keçəcək və ya kənarda qoyacaq ritorika və addımlardan uzaq durmalı, İnkişaf Yolu Layihəsində İranın iştirakını dəstəkləməli və təşviq etməlidir. Birincisi ayrışdırır və pozur, layihəni çətin vəziyyətə salır; ikincisi yaxınlaşdırır və bütün bölgəyə fayda verir.
