2025-ci ilin iyunundakı birinci müharibə 12 gün davam etmişdi və 12 Gün Müharibəsi kimi qeydə alınmışdı. İranın hücuma cavab olaraq atdığı raketlər İsrailin məşhur “Dəmir Günbəz”ini deşəndə ABŞ 12-ci gündə müharibəyə daxil olmuş və ardından atəşkəs gəlmişdi. Bunu o zaman “ABŞ-nin İsrailə ‘müharibədən çıxış qapısı açma’ müdaxiləsi” kimi şərh etmişdik.
Yeddi ay sonra, 28 fevral 2026-cı ildə əvvəl İsrailin, ardından ABŞ-nin hücumu ilə başlayan ikinci müharibə isə 40 gün davam etdi, onu “40 günlük müharibə” kimi qeydə ala bilərik. Tərəflər təxminən iki aydır atəşkəs altında 40 günlük müharibəni bağlayacaq bir danışıqlar layihəsində razılaşmağa çalışırlar.
ÇOX YAXINLAŞILAN SAZİŞ
ABŞ çıxılmaz vəziyyətə düşmüş vəziyyətdədir: Nə İrana yenidən müharibə aça bilir, nə də İranı öz istədiyi şərtlərlə masa arxasına oturda bilir.
İrana yenidən müharibə aça bilmir, çünki bu dəfə hesabına birincidən daha böyük bir məğlubiyyət yazılacağını görür. İranı öz istədiyi şərtlərlə masa arxasına oturda bilmir, çünki müharibənin qalibi deyil. İranın istədiyi şərtlərlə də oturmaq istəmir, çünki o halda Yaxın Şərqdəki müttəfiqləri nəzdində davam etdirilməsi mümkün olmayan bir mövqeyi yaranacaq; daha önəmlisi isə İsrailin manevr imkanında daralma yaşanacaq.
Məhz bu sıxılmışlıq içində vasitəçilər gedib-gəlir, danışıqlar layihəsinə yeni maddələr əlavə olunur, bəzi maddələr çıxarılır, kimisi dəyişdirilir. Tramp administrasiyasının son bir həftədə ən çox dilə gətirdiyi cümlə “Bir razılaşmaya çox yaxınlaşdıq” şəklindədir.
ABŞ-NİN NÜVƏ SİLAHI YALANI
İran qırmızı xətlərini çəkmiş vəziyyətdədir: ABŞ-nin yenidən hücum etməyəcəyinə zəmanət verilməsi, İsrailin Livan daxil bölgədəki hücumlarının dayandırılması və uzun illərdir tətbiq olunan sanksiyaların qaldırılması.
Razılaşmaya Tehran rəhbərliyindən daha həvəsli görünən Trampın isə ən mühüm şərti İranın nüvə silahına sahib olmamasıdır! Məsələ burasındadır ki, İranın nüvə silahına sahib olmaq kimi bir məqsədi onsuz da yox idi, bunu dəfələrlə dilə gətirdi. Üstəlik Xamenei nüvə silahına qarşı fətva belə verdi.
O səbəbdən Trampın “İranın nüvə silahına sahib olmaması” şərti, öz ictimaiyyətinə bir qazanc göstərmək niyyətindən o yana keçmir. Trampın “İranın nüvə silahına sahib olmasının qarşısını aldıq” sözü də amerikalıların “Niyə İrana müharibə açdıq” suallarına cavab yaratmaq ehtiyacından qaynaqlanır.
TRAMP: İRANDA OLMAMALI İDİK
Hər halda Trampın işi çətindir. Çünki bir tərəfdən də “İranda olmağın yanlışlığı” ilə “orada olduğu” gerçəyi arasında sıxışmış vəziyyətdədir.
Trampın Fox News-a verdiyi müsahibədə həmin sıxılmışlıq açıq görünürdü. Əvvəl ABŞ-nin İraqda olmasının yanlışlığına toxundu: “İraqa nə olduğuna baxın. Çox pis etdik. Etdiyimiz şey çox axmaq bir şey idi. Yeri gəlmişkən, ilk növbədə orada olmamalı idik.” Amma ardından ağzından “İranda da olmamalı idik” sözü çıxdı, sonra bu sözü “Amma İranın qabiliyyəti var” deyə bağlamağa çalışdı və əsaslandırma yaratmaq üçün sözünü belə tamamladı: “Doqquz ay əvvəl onları B-2 bombardman təyyarələri ilə vurmasaydıq, hazırda nüvə silahları olardı.”
TRAMPIN İBRAHİM ŞƏRTİ
Bu arada Trampın “İbrahim sazişi” şərti də işə yaramaqdan uzaq görünür. Keçən həftə Prezident Ərdoğan başda olmaqla bir sıra bölgə ölkələrinin liderləri ilə görüşən Tramp, İranla razılaşmasını bölgə ölkələrinin İsraillə Abraham Sazişləri imzalaması şərtinə bağlamışdı.
Trampın Türkiyə başda olmaqla bölgə ölkələrinə “İranla razılaşmağımı istəyirsinizsə, əvvəlcə hamınız İsraillə Abraham Sazişi imzalayın” deməsi, faktiki olaraq bölgə ölkələrinə “Fələstinə xəyanət edin” deməsi mənasına gəlir. Çünki bölgə ölkələrinin ən azı bir hissəsinə görə İsraillə Abraham Sazişi imzalamağın şərti İsrailin 1967 sərhədlərinə çəkilməsi və Fələstin dövlətini tanımasıdır.
Dolayısıyla Trampın Abraham şərti adlarını sadaladığı bölgə ölkələrinin çoxluğu baxımından qəbul edilə bilməzdir.
ÜÇÜNCÜ MÜHARİBƏNİN QARŞISINI ALMAQ
Nəticə olaraq Vaşinqton ilə Tehran arasında bazarlıqlar davam edir, danışıqlar layihəsinin bütövlüyündə hələ də bir razılaşma yoxdur, amma 40 günlük müharibənin, yəni ikinci müharibənin bitdiyini böyük ölçüdə deyə bilərik. Emperialist ABŞ-nin qarşıdakı dövrdə üçüncü müharibəni başlatmayacağının zəmanəti əlbəttə yoxdur.
ABŞ-ni çəkindirəcək yeganə şey qüvvədir, İranın qüvvəsidir və mümkün bölgə əməkdaşlığıdır.
