Suriya Müdafiə Nazirliyinə bağlı “Müdafiə Sənayesi Holdinq Şirkəti”nin sentyabr ayının əvvəlində mühəndis, texnik və müxtəlif mütəxəssisləri işə qəbul etmək üçün istifadə etdiyi formada adi peşəkar suallarla yanaşı, aşağıdakı sualların da yer aldığı iddia edildi: “Hansı məscidə mənsubsan/gedirsən? Müntəzəm olaraq hansı alimlərin və dini müəllimlərin söhbətlərində iştirak edirsən? Qurandan neçə cüz əzbərləmisən? Varsa, təzkiyəni/referansını göstər…” Formanın həqiqətən Müdafiə Nazirliyi tərəfindən hazırlanıb-hazırlanmadığı ilkin mərhələdə dəqiqləşməmişdi.
Lakin məsələ həm Suriya daxilində böyük etiraz doğurduqda, həm də beynəlxalq miqyas aldıqda Nazirlikdən “məsələnin araşdırıldığı və məsul şəxslər barəsində qanuni tədbirlərin görüləcəyi” açıqlaması gəldi. Nazirliyin bildirdiyinə görə, forma daha sonra dəyişdirilib və dini suallar çıxarılıb. Lakin bunun niyə edildiyi, yeni formanın niyə ictimaiyyətlə paylaşılmadığı barədə Müdafiə Nazirliyindən açıqlama verilmədi.
“KİMİN CAMAATINDANSAN?”
Burada məsələ yalnız “iş müraciətində mənasız dini sual verilib” məsələsi deyil. Daha da önəmlisi, “Sənə hansı dini şəxsiyyət referans verə bilər?” sualı ilə birlikdə düşündükdə, bu artıq sadə dindarlıq ölçümündən çıxaraq sədaqət/şəbəkə/mənsubiyyət yoxlaması görüntüsü verir. Çünki dövlət strukturuna mühəndis və ya texnik qəbul edilərkən bunun peşəkar səriştədən asılı olmayan bir seçim meyarına çevrilməsi təbii olaraq “Kimin camaatındansan?” sualına yaxınlaşır.
BAAS hakimiyyəti dövründə “dövlətə və rejimə sədaqət” əsas idi. Zaman keçdikcə Əsədə sədaqət BAAS rejiminə sədaqətin önünə keçdi. Suriyada dövlətin başına göydəndüşmə şəkildə gətirilən yeni rejimdə dini kimlik, camaat, şeyx, silahlı qrup və yerli şəbəkə kimi bir patronaj sistemi quruldu. Dini mənsubiyyətin dövlətin texniki/hərbi insan resursları sisteminə daxil edilməsi Suriyanın bugünkü şəraitində son dərəcə təhlükəli siqnaldır. Çünki bir mühəndisin hansı məscidə getməsi, hansı şeyxi dinləməsi, neçə cüz əzbərləməsi onun mexanika, elektronika, aviasiya, kompüter və ya kimya mühəndisliyi qabiliyyəti haqqında heç nə demir. Amma onun hansı sosial/dini şəbəkənin daxilində olduğu barədə çox şey deyə bilər. Beləliklə, bu meyar sadə bir “dindarlıq sualı” olmaqdan çıxaraq dövlət strukturlarında ideoloji sədaqət filtri məsələsinə çevrilir.
TÜRKİYƏ ÜÇÜN ƏN PİS SSENARİ
Milli dövlət əvəzinə camaatlaşmış, yəni camaat-şəbəkə dövlətciyinə çevrilmiş Suriya həm Suriya, həm də başda Türkiyə olmaqla bölgə üçün ən pis və ən təhlükəli ssenaridir. Çünki belə bir rejimdə hər icma öz təhlükəsizlik şəbəkəsini yaradır. Dəməşq sünni mərkəzi, Hələb ayrı və mübahisəli sünni mərkəzi, şimal-şərq kürd təhlükəsizlik bölgəsi, şimal-qərb türkmən təhlükəsizlik bölgəsi, cənub dürzi bölgəsi, sahil bölgəsi (sahil zolağı) ələvi təhlükəsizlik qurşağı, xristian bölgələri yerli müdafiə mexanizmləri və mərkəzi ordu isə yalnız kağız üzərində milli ordu olur. Bu baş verərsə — təəssüf ki, həmin istiqamətdə ciddi məsafə qət edildiyi görünür — Suriya İraq, Livan və Liviyaya bənzər, parçalanmış və müxtəlif dövlətlərin nəzarətində olan patronaj dövlətinə çevrilər.
Lakin başqa güclü bir ehtimal da var ki, təcrübə ilə təsdiqlənib: dini baxımdan ifratçı qrupların süquta gedən yoldakı ilk addımı hakimiyyətə gəlmələridir. İkinci addım getdikcə daha çox dünyəvi maraqlara yönəlib prinsip və dəyərləri ikinci plana atmaları, müdafiə etdikləri bütün iddialardan vaz keçmələridir. Müxalifətdə olarkən şeytan kimi təsvir etdikləri dövlətlərin şirkətlərinə qulluqçu olmalarıdır. Üçüncü addım digərlərinə qarşı təkfir, zorakılıq və nifrət ritorikasını gücləndirmələridir. Dördüncü addım isə xalq dili ilə desək, “başlarına görə hərəkət etməyə”, inad etməyə və etdikləri səhvləri qəbul etməməyə başlamalarıdır. Ardınca iqtisadiyyatın rolu gəlir; iqtisadiyyat ifratçı qrupun başını əzən qılınc kimi fəaliyyət göstərir, uğursuzluğun məsuliyyətini birbaşa onun üzərinə qoyur və süqut qaçılmaz olur.
Müxalifətdə olarkən “dava, mübarizə, müqavimət” üzərindən legitimlik qazanan bir təşkilat hakimiyyətə gəldikdə artıq elektrik, maaş, çörək, təhlükəsizlik, ictimai asayiş, diplomatiya, investisiya və dövlət qurumları kimi daha konkret məsələlərlə sınağa çəkilir. Əsas problem artıq “rejimə qarşı mübarizə aparmaq” deyil; Suriya kimi parçalanmış, yoxsul, silahlı qrupların mövcud olduğu və xarici aktorların müdaxilə etdiyi bir ölkəni idarə etməkdir. Beləliklə, köhnə ritorika ilə yeni dövlət davranışları arasındakı məsafə böyüdükcə üç ehtimal ortaya çıxa bilər: ideoloji transformasiya, praqmatik dövlətləşmə, köhnə baza ilə gərginlik; yaxud ideoloji xəttdə israr, daxili/xarici qarşıdurma, iqtisadi və siyasi xərc; yaxud hər ikisini eyni anda davam etdirməyə çalışmaq və daimi ziddiyyət.
LƏYAQƏT ƏVƏZİNƏ SƏDAQƏT
Bu mənzərənin tragikomik tərəfi isə budur: dindarlıq təhlükəsizlik sənədinə, “təzkiyə” referans məktubuna, sədaqət ləyaqətin yerinə, pul isə əxlaqın yerinə keçərsə, cəmiyyətdə çox qəribə bir əxlaq iqtisadiyyatı yaranır. Vətəndaş: “Pulum bankda təhlükəsizdirmi?”, “Şirkətimin səhmləri sabah da mövcud olacaqmı?”, “Aldadılmayacağam ki?”, “Dövlət mənim haqqımı qoruyacaqmı?” deyə soruşur. Əsas ziddiyyət də məhz buradadır; çünki dövlətin institusional əxlaqı işçilərin şəxsi dindarlığını ölçməkdən daha çox, qurumların düzgün işləməsində özünü göstərir: ədalətli tender, şəffaf bank, müstəqil nəzarət, hesabatlı rəhbər, bərabər vətəndaşlıq, ləyaqət.
Bir insanın neçə cüz əzbərlədiyini bilməkdənsə, dövlət pulu onun əlinə keçəndə nə etdiyini bilmək dövlət baxımından daha mənalı bir imtahandır. Çünki məsələ “Kimə güvənəcəyik?” nöqtəsinə gəlib çatarsa, cəmiyyətin ortaq zəmini daralar. Sonra vətəndaş dövlətə vətəndaş olduğu üçün deyil, müəyyən bir qrupa mənsub olduğu üçün güvənməyə başlayar. Məhz o zaman dövlət yavaş-yavaş institutlar toplusu olmaqdan çıxıb tərəfdarlar toplusuna çevrilər.
Dövlət işinə qəbul zamanı yeni nəsil müsahibə:
“Hansı məscidə gedirsən?”
“Neçə cüz bilirsən?”
“Hansı şeyxin müridisən?”
“Bəs Excel bilirsən?”
“O nədir?”
“Yaxşı, sabah gəl, işə başla.”
