İsrailin Baş naziri Netanyahunun Suriya ərazisində verdiyi açıqlama dar mənada seçki kampaniyasıdır, lakin geniş planda İsrailin geniş Yaxın Şərq təhlükəsizlik arxitekturasına yanaşmasını əks etdirir.
İsrail üçün geniş Yaxın Şərq haradır? Mövcud Yaxın Şərqə Şimal-Şərqi Afrika, Cənubi Kipr mərkəzli Şərqi Aralıq dənizi, Yunanıstan və Egey dənizi daxildir.
İSRAİLİN TƏHLÜKƏSİZLİK ARXİTEKTURASI
Netanyahu Şeyx (Hermon) dağından, Dəməşqdən 40 kilometr məsafədən bu mesajı verdi: “Hermon dağından Yərmuk çayına və oradan Aralıq dənizinə qədər bütün bölgəyə nəzarət edirik. Bu, misli görünməmiş mütləq nəzarətdir.”
Netanyahunun mesajı İsrailin bir-birinin daxilində yerləşən üç təhlükəsizlik halqası üzərindən təhlükəsizlik arxitekturası yaratmaq hədəfinə işarə edir:
Birinci halqa: Fələstin, Livan, Suriya və İordaniyadan qoparılacaq ərazilər və bufer zonalar.
İkinci halqa: Misir və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə (BƏƏ) əsaslanan regional ittifaq xətti.
Üçüncü halqa: Yunanıstan, Somaliland və Hindistandan keçən geniş üçüncü dairə.
ƏMƏKDAŞLIQ MODELLƏRİ
Təl-Əviv baxımından Şərqi Aralıq dənizində İsrail, Misir, Cənubi Kipr və Yunanıstan əməkdaşlığı məhz budur. Enerji əməkdaşlığı kimi başlayan və getdikcə hərbi xarakter qazanan bir ittifaq modelidir. İsrail Yunanıstanla “Axilles Qalxanı” müdafiə sazişi bağladı. “Misir əsgərləri tarixdə ilk dəfə Cənubi Kipr Rum Administrasiyasının hərbi paradında iştirak edəcək.” (Cumhuriyet, 11.9.2026)
Təl-Əviv baxımından ABŞ-ın sponsorluq etdiyi IMEC, yəni Hindistan-Yaxın Şərq-Avropa Yolu da bunun bir hissəsidir.
Hətta Təl-Əviv baxımından Ağ Evin Tramp Dəhlizinə çevirdiyi Zəngəzur Dəhlizi də bunun bir hissəsidir.
SURİYADA ƏSLİNDƏ KİM QAZANDI?
Netanyahu Aralıq dənizində “misli görünməmiş mütləq nəzarət” mesajı verir, lakin Vaşinqton bunun mümkünsüzlüyünün fərqindədir. ABŞ səfiri Barrack buna görə tez-tez “Görəcəksiniz, Türkiyə ilə İsrail Xəzərdən Aralıq dənizinə qədər əməkdaşlıq edəcək” deyir.
Məsələ də elə budur: ABŞ-la müttəfiqlik Kissingerin ifadəsi ilə Türkiyə üçün ölümcüldür. ABŞ rəhbərliyi Türkiyəyə davamlı olaraq “Suriyada siz qazandınız” deyərək İsrailin Suriyadakı qazanclarını ört-basdır edir:
a) İsrailin bazalara etdiyi hücumlardan sonra Suriya Xarici İşlər Nazirliyi bazaların Türkiyənin istifadəsinə verilməyəcəyini açıqladı.
b) Suriya Xarici İşlər Nazirliyi İsrailin 8 dekabr 2024-cü ildən əvvəlki xətlərə çəkilməsi üçün ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə danışıqlar apardıqlarını açıqladı. Bu, Şara rəhbərliyinin Əsəd rəhbərliyindən fərqli olaraq İsrailin işğalı altındakı Qolan təpələrindən imtina etdiyi mənasına gəlir. Yeni Kolumbiya hökumətinin “Qolan təpələri üzərində İsrailin suverenliyini tanımaq” qərarı da bu məqsədə xidmət edir və ABŞ-ın fəaliyyətidir.
c) Şara rəhbərliyi türk dilini seçmə dil kateqoriyasından çıxararaq onun yerinə fransız dilini daxil etdi.
d) Şara rəhbərliyi “enerji, liman, aviasiya, su və bankçılıq” kimi çox mühüm sahələrdə Fransa ilə razılığa gəldi.
İRAN MƏKKƏ PAKTINA DƏVƏT EDİLMƏLİDİR
Bəs Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanının ortaq müdafiə sazişi İsrailin modelinin qarşısındadırmı? Səudiyyə Ərəbistanının BƏƏ ilə, Pakistanın isə Hindistanla rəqabəti qismən buna işarə edir.
Lakin Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanının Məkkə Paktını ABŞ-la ittifaqlarını tamamlayan bir model kimi təsvir etmələri başqa bir nəticə doğurur. ABŞ-la ittifaqı tamamlayan bir ittifaq, əlbəttə, İsrailə qarşı ola bilməz.
Əksinə, ABŞ-ın Məkkə İttifaqını İrana və İranın müttəfiqlərinə qarşı mövqeləndirmək istədiyi görünür ki, bu da həmin ittifaqı İsrail üçün faydalı hala gətirir. Məhz ABŞ senatoru Joe Wilsonun Husilərin Yəməndəki hücumu ilə bağlı “Məkkə Müdafiə İttifaqı birinə edilən hücumun hamıya edilmiş hücum olduğunu deyir. İndi Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanının Husiləri məhv etməsinin vaxtıdır” deməsi bu məqsədə xidmət edir. (ABŞ Nümayəndələr Palatasının üzvü Darrell Issanın Hürriyet vasitəsilə verdiyi “S-400 məsələsində ən yaxşı həll BƏƏ-dir” mesajı da tamamlayıcı xarakter daşıyır.)
ABŞ-ın “İsrail hegemonluğu altında Yaxın Şərq nizamı” qurmasının əks-zəhəri ortadadır: İran Məkkə Paktına dəvət edilməlidir. Bu, Misirin də, başda BƏƏ olmaqla Körfəz ölkələrinin də İsraillə münasibətlərini yenidən nəzərdən keçirməsini təmin edər.
