İslam Peyğəmbəri Həzrət Məhəmmədin (s) vəfatından qısa müddət sonra İmam Əlidən (ə) onun xilafət haqqını qəsb etmiş şəxsə beyət etməsi tələb olunub.

Bu beyət tələbi Həzrət Fatimə Zəhranın (s.ə.) təzyiq və əziyyətlərə məruz qalmasına gətirib çıxarıb.

Rəvayətlərə əsasən, Həzrət Fatimə Zəhra (s.ə.) Peyğəmbərin (s) vəfatından 75 gün, digər rəvayətə görə isə 95 gün sonra şəhid olub.

Onun şəhadətinin dəqiq vaxtı və necə baş verməsi ilə bağlı tarixi rəvayətlər arasında fərqlər mövcuddur.

Həzrət Zəhranın (s.ə.) şəhadətinin ildönümü münasibətilə İslam tarixi tədqiqatçısı Məhəmmədhüseyn Rəcəbi Dəvaninin bu mövzuda yazılan məqaləsini təqdim edirik.

Tədqiqatçı şəhadətin üç əsas səbəbini izah edib.

Birinci səbəb: Peyğəmbərin (s) vəfatından doğan ağır kədər

Rəcəbi Dəvaninin sözlərinə görə, Həzrət Fatimə Zəhranın (s.ə.) şəhadətinə səbəb olan ilk amil atası Həzrət Məhəmmədin (s) vəfatından sonra keçirdiyi dərin hüzn və kədər olub.

Tədqiqatçı Peyğəmbərin (s) vəfatını ən böyük müsibət kimi qiymətləndirir.

Peyğəmbərin vəfatı ilə vəhyin nazil olması başa çatdı

Məqalədə şənbə gününə aid Peyğəmbər (s) ziyarətnaməsindən bir hissə xatırladılır:

“Ey qəlblərimizin sevimlisi! Sənin ayrılığınla müsibətə düçar olduq. Sənin vəfatınla vəhy bizdən kəsildi və səni itirdik. Həqiqətən, biz Allaha məxsusuq və Ona tərəf qayıdacağıq”.

Rəcəbi Dəvani bildirir ki, Peyğəmbərin (s) vəfatı ilə bəşəriyyətə vəhyin nazil olması başa çatıb.

Onun sözlərinə görə, bu müsibətin ağırlığını ən dərindən Həzrət Fatimə Zəhra (s.ə.) və İmam Əli (ə) hiss ediblər.

Tədqiqatçı qeyd edir ki, onlar Peyğəmbərin (s) vəfatının bəşəriyyət üçün nə qədər böyük itki olduğunu dərk etdiklərinə görə bu kədəri daşımaq onlar üçün son dərəcə ağır olub.

İkinci səbəb: Xilafətin qəsb edilməsi

Rəcəbi Dəvaninin göstərdiyi ikinci amil Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra xilafətin qəsb edilməsi və İslamın Peyğəmbər tərəfindən müəyyənləşdirilmiş yolundan uzaqlaşdırılmasıdır.

Tədqiqatçı bunu vilayətə qarşı xəyanət kimi qiymətləndirir.

Onun sözlərinə görə, vilayətə və həqiqi İslama inanan hər bir şəxs üçün bu hadisə ağır idi.

Həzrət Fatimə Zəhra (s.ə.) üçün isə bu hadisənin mənəvi ağırlığı daha böyük olub.

Ömər ibn Xəttabın Əbu Bəkrə dedikləri

Məqalədə bildirilir ki, Ömər ibn Xəttab Əbu Bəkrə belə deyib:

“Əli sənə beyət etmədiyi müddətdə hakimiyyətinin əsasları möhkəmlənməyəcək”.

Bunun səbəbi kimi İmam Əlinin (ə) Peyğəmbərə (s) ən yaxın şəxslərdən biri olması, onun qızı ilə evlənməsi və din qardaşı sayılması göstərilib.

Üçüncü səbəb: Həzrət Zəhranın (s.ə) evinə hücum

Tədqiqatçının fikrincə, üçüncü amil Həzrət Fatimə Zəhranın (s.ə.) evinə hücum edilməsi və onun fiziki xəsarət almasıdır.

Məqalədə bildirilir ki, bu hadisə barədə bəzi sünni tarixçilərinin əsərlərində də məlumatlar yer alır.

İmam Əli (ə) və Həzrət Zəhra (s.) səhabələrin evlərinə gediblər

Rəcəbi Dəvaninin yazdığına görə, xilafətin qəsb edilməsindən sonra İmam Əli (ə) Həzrət Fatimə Zəhra (s.ə.) ilə birlikdə Peyğəmbərin (s) keçmiş səhabələrinin evlərinə gedib.

Onlar səhabələrə baş verən hadisələrə səssiz qalmamalarının vacibliyini xatırladıb, İslamda bidət və azğınlığın yaranmasına etiraz ediblər.

Məqalədə bildirilir ki, səhabələr onların sözlərini qəbul etsələr də, İmam Əlini (ə) dəstəkləməyə hazır olmayıblar.

Rəvayətlərə görə, təxminən 12 nəfər öz mövqeyində möhkəm dayanaraq İmam Əli (ə) və Həzrət Zəhranın (s.ə.) evində toplaşıb.

Onlar İmam Əlini (ə) müdafiə edərək xilafəti ələ keçirənlərə beyət etməyiblər.

Əbu Bəkrin evə hücuma icazə verdiyi bildirilir

Qeyd olunur ki, Əbu Bəkr Ömərin təklifi ilə razılaşıb və İmam Əlinin (ə) evinə hücum edilməsinə icazə verib.

Rəvayətə görə, Əbu Bəkr əvvəlcə Qunfuzu iki dəfə İmam Əlini (ə) beyətə çağırmaq üçün göndərib.

İmam Əli (ə) beyətdən imtina edərək onları Peyğəmbərin (s) xilafətinə əsassız iddia edən şəxslər adlandırıb.

Bundan sonra Əbu Bəkrin sərt davranışa icazə verdiyi bildirilir.

Ömərin 300 nəfərlə evə getdiyi nəql olunur

Əbu Bəkr Cövhərinin nəqlinə əsasən, Ömər ibn Xəttab əlində od tutaraq 300 nəfərlik dəstə ilə Həzrət Fatimə Zəhranın (s.ə.) evinə doğru hərəkət edib.

Sünni tarixçilərindən İbn Quteybə Dinəvinin rəvayətinə görə, Ömərdən nə etmək istədiyini soruşublar.

O, evdə olanlarla birlikdə evi yandıracağını bildirib.

Ona Peyğəmbərin (s) qızının da həmin evdə olduğu xatırladılıb.

Rəvayətə görə, Ömər buna baxmayaraq qərarından dönməyəcəyini söyləyib.

Daha sonra ev mühasirəyə alınıb, qapının qarşısına odun yığılıb.

Ömər evdə olanlardan bayıra çıxaraq beyət etmələrini tələb edib və əks halda evi yandıracağını bildirib.

Həzrət Zəhranın (s.ə) Ömərə etirazı

Həzrət Fatimə Zəhra (s.ə.) İmam Əlinin (ə) həyatının təhlükədə olduğunu görərək onu müdafiə etmək üçün qapıya yaxınlaşıb.

O, qapının arxasından Ömərə müraciət edərək deyib:

“Ey Xəttabın oğlu! Allah Rəsulunun Əhli-beyti barədə tövsiyəsinə əməl etməyiniz budurmu? Atamın kəfəni hələ qurumamış onun Əhli-beyti ilə belə davranırsınız?”

Rəvayətə əsasən, Ömər Həzrət Zəhranın (s.ə.) atasının yanında nə qədər sevimli olduğunu bildiyini söyləyib.

Lakin İmam Əli (ə) və evdəki digər şəxslər bayıra çıxıb beyət etməsələr, evi yandıracağını təkrar bildirib.

Həzrət Zəhra (s.ə) atasına üz tutaraq fəryad edib

İbn Quteybənin nəqlinə görə, Həzrət Fatimə Zəhra (s.ə.) bu sözləri eşidəndə uca səslə atasına müraciət edib:

“Ey ata! Səndən sonra Əbu Quhafənin oğlundan və Xəttabın oğlundan nələr görmədik!”

İbn Quteybə yazır ki, Həzrət Zəhranın (s.ə.) sözlərindəki ağrı və kədər Ömərlə birlikdə gələn şəxslərin bir qismini dərindən təsirləndirib.

Onlardan bəziləri göz yaşlarını saxlaya bilməyərək Fatimə (s.ə.) və onun evi ilə işlərinin olmadığını söyləyib, hadisə yerindən uzaqlaşıblar.

Lakin bir qrup şəxs Ömərlə birlikdə qalıb.

Qapının yandırılması və Həzrət Zəhranın (s.ə) xəsarət alması

İbn Quteybənin rəvayətində qapının açıldığı və gələnlərin evə daxil olduğu bildirilir.

Lakin qapının necə açıldığı açıqlanmır.

Şiə mənbələrində isə hadisənin daha geniş təsviri verilir.

Həzrət Zəhranın (s.ə) qabırğasının sındığı nəql olunur

Şiə rəvayətlərinə əsasən, Ömər ibn Xəttab qapını yandırıb.

Qapı qismən yandıqdan sonra onu güclü təpiklə açıb.

Bu zaman qapının arxasında dayanan Həzrət Fatimə Zəhraya (s.ə.) ağır zərbə dəyib.

Rəvayətdə onun qabırğasının sındığı, bətnindəki övladını itirdiyi və yerə yıxıldığı bildirilir.

Rəcəbi Dəvani bu hadisəni Həzrət Zəhranın (s.ə.) şəhadətinə səbəb olan əsas amillərdən biri kimi təqdim edir.

İmam Əlinin (ə) qollarının bağlanması

Məqalədə bildirilir ki, Ömər və yanındakılar evə daxil olduqdan sonra İmam Əlini (ə) mühasirəyə alıblar.

Həmin vaxt evdə olan Zübeyr İmam Əlini (ə) müdafiə etmək üçün silahını çıxararaq Ömərə tərəf hərəkət edib.

Lakin o, yerə yıxılıb, əlləri bağlanıb və silahsızlaşdırılıb.

Məqalədə xatırladılır ki, Zübeyr sonralar Cəməl döyüşündə İmam Əliyə (ə) qarşı çıxsa da, həmin hadisə zamanı onu müdafiə edən şəxslərdən biri olub.

Həzrət Zəhra (s.ə) İmam Əlinin (ə) aparılmasına mane olmağa çalışıb

Rəvayətə görə, İmam Əlinin (ə) qolları bağlanaraq evdən çıxarılıb.

Həzrət Fatimə Zəhra (s.ə.) bunu gördükdə onun yanına gəlib, paltarından tutaraq deyib:

“Allaha and olsun, Əli ilə belə davranmağınıza imkan verməyəcəyəm!”

Məqalədə bildirilir ki, bir rəvayətə görə, Ömər ibn Xəttab, digər rəvayətə görə isə onun göstərişi ilə Qunfuz qılınc qını ilə Həzrət Zəhranın (s.ə.) əllərinə zərbələr endirib.

Zərbələr nəticəsində onun əllərinin göyərdiyi, taqətdən düşərək yerə yıxıldığı və huşunu itirdiyi nəql olunur.

İmam Əlinin (ə) məsciddə ölümlə hədələnməsi

Rəvayətə əsasən, İmam Əli (ə) məscidə aparılıb.

Məsciddə Ömər ibn Xəttab silahını İmam Əliyə (ə) tuşlayaraq beyət etməyəcəyi təqdirdə onu öldürəcəyini bildirib.

Bu vaxt Həzrət Fatimə Zəhra (s.ə.) huşunu bərpa edib.

İmam Əlinin (ə) aparıldığını öyrəndikdən sonra aldığı xəsarətlərə baxmayaraq məscidə yollanıb.

Həzrət Zəhranın (s.ə) qarğış xəbərdarlığı

Məqalədə bildirilir ki, Həzrət Zəhra (s.ə.) İmam Əlini (ə) həmin vəziyyətdə görərək etiraz edib:

“Allaha and olsun, Əlidən əl çəkməlisiniz! Onu buraxmasanız, Allah Rəsulunun məzarına gedib hamınızı qarğışlayacağam!”

Bundan sonra Həzrət Zəhra (s.ə.) Peyğəmbərin (s) məzarına doğru hərəkət etməyə başlayıb.

Salman Farsi Həzrət Zəhranın (s.ə) qarşısını alıb

Rəvayətə görə, İmam Əli (ə) Salman Farsidən Həzrət Zəhranın (s.ə.) qarğış etməsinə mane olmağı istəyib.

Salman Farsi Həzrət Zəhraya (s.ə.) yaxınlaşaraq deyib:

“Atanız aləmlərə rəhmət idi. Qarğış etməyin”.

Həzrət Fatimə Zəhra (s.ə.) isə cavabında soruşub:

“Əli ilə nə etdiklərini görmürsənmi? Qoy bu zalımlardan haqqımı tələb edim”.

Salman Farsi bu xahişin özünə deyil, İmam Əliyə (ə) məxsus olduğunu bildirib.

Həzrət Zəhra (s.ə) İmam Əlinin (ə) göstərişinə tabe olub

Rəvayətə əsasən, Həzrət Fatimə Zəhra (s.ə.) İmam Əlinin (ə) göstərişini eşitdikdən sonra deyib:

“O əmr edibsə, itaət edərəm və səbir göstərərəm. Lakin Allahdan istəyirəm ki, bizimlə onların arasında hökm versin”.

Məqalədə bildirilir ki, Həzrət Zəhranın (s.ə.) qətiyyətli mövqeyi Əbu Bəkrə ciddi təsir göstərib.

Əbu Bəkr İmam Əlinin (ə) sərbəst buraxılmasını tələb edərək bildirib ki, Fatimə (s.ə.) onun yanında olduğu müddətdə İmam Əli (ə) beyətə məcbur edilməyəcək.

Bundan sonra İmam Əli (ə) sərbəst buraxılıb və beyət etmədən Həzrət Fatimə Zəhra (s.ə.) ilə birlikdə evinə qayıdıb.

Həzrət Fatimə Zəhranın (s.ə) şəhadətinə gətirib çıxaran hadisələr

Məhəmmədhüseyn Rəcəbi Dəvani məqaləsinin sonunda Həzrət Fatimə Zəhranın (s.ə.) şəhadətinin üç əsas səbəbini bir daha vurğulayır.

Bunlar Peyğəmbərin (s) vəfatından doğan ağır kədər, xilafətin qəsb edilməsinin yaratdığı mənəvi sarsıntı və evə hücum zamanı alınan fiziki xəsarətlərdir.

Tədqiqatçının sözlərinə görə, xüsusilə Həzrət Zəhranın (s.ə.) döyülməsi, qabırğasının sınması və bətnindəki övladını itirməsi onun yatağa düşməsinə səbəb olub.

Rəcəbi Dəvani bildirir ki, Həzrət Fatimə Zəhra (s.ə.) həmin xəsarətlərin ağır nəticələri səbəbindən şəhid olub.

Onun sözlərinə görə, İmam Əli (ə) Peyğəmbərin (s) vəfatının kədərini hələ unutmadığı bir vaxtda Həzrət Fatimə Zəhranın (s.ə.) şəhadəti ilə ikinci böyük müsibəti yaşayıb.

Həzrət Fatimə Zəhranın (s.ə) Şəhadətinin 3 Əsas Səbəbi yazısı ilk önce üzerinde ortaya çıktı.

Həzrət Fatimeyi-Məsumə (s.ə) qardaşı İmam Rzanın (ə) İrana gəlməsindən təxminən bir il sonra onu görmək məqsədilə qardaşları, bacıları və digər yaxınları ilə birlikdə İrana doğru yola çıxıb.

Tarixi mənbələrdə bu səfərdə iştirak edən şəxslərin sayı ilə bağlı müxtəlif məlumatlar mövcuddur. Cəfər Mürtəza Amili Həzrət Məsumənin (s.ə) İmam Rzanı (ə) görmək üçün Əhli-beyt (ə) nəslindən olan şəxslər və İmamın qardaşlarından ibarət 22 nəfərlik karvana rəhbərlik etdiyini yazır.

Bəzi tədqiqatçılar isə karvanda olanların sayının təxminən 400 nəfərə çatdığını bildirirlər. Bu rəvayətlərə əsasən, karvan üzvlərindən 23 nəfər Savədə baş verən hadisələr zamanı həyatını itirib.

Savədə baş verən hadisələr

Nəql olunan məlumatlara görə, Həzrət Məsumə (s.ə) və onunla birlikdə səfər edən karvan Savəyə çatdıqdan sonra hökumət qüvvələri ilə qarşıdurma baş verib.

Rəvayətlərdə karvan üzvlərindən çoxunun bu hadisələr zamanı öldürüldüyü bildirilir.

Məhz həmin dövrdə Həzrət Məsumənin (s.ə) səhhətinin pisləşdiyi qeyd olunur. O, xidmətçisindən Savə ilə Qum arasındakı məsafəni soruşub. Xidmətçisi məsafənin 10 fərsəx olduğunu bildirdikdən sonra Həzrət Məsumə (s.ə) onu Quma aparmağı istəyib.

Həzrət Məsumənin (s.ə) Quma gəlişi

Həzrət Məsumənin (s.ə) Quma gəlişi şəhərin dini tarixində mühüm hadisələrdən biri hesab olunur.

Rəvayətə görə, Qum şiələrinin və Ali-Səd nəslinin tanınmış şəxslərindən Musa ibn Xəzrəc Həzrət Məsumənin (s.ə) Quma gəldiyini eşidərək onun qarşısına çıxıb.

O, Həzrətin dəvəsinin cilovunu tutaraq onu öz evinə aparıb və burada qonaq edib.

Günlərini ibadətlə keçirib

Tarixi rəvayətlərdə Həzrət Məsumənin (s.ə) rəbiül-əvvəl ayının 23-də Quma daxil olduğu bildirilir.

Onun Musa ibn Xəzrəcin evində neçə gün yaşaması ilə bağlı fərqli məlumatlar var. Bəzi mənbələr bu müddəti 17 gün, digərləri isə 19 gün göstərir.

Bildirilir ki, Həzrət Məsumə (s.ə) xəstə olmasına baxmayaraq, həmin günlərini ibadət, dua və Allahla münacatla keçirib.

Həzrət Məsumə (s.ə) necə xəstələnib?

Həzrət Məsumənin (s.ə) xəstələnməsinin səbəbi ilə bağlı tarixi mənbələrdə müxtəlif rəvayətlər mövcuddur.

Bəzi tədqiqatçılar onun Savədə zəhərləndiyini və bundan sonra xəstə vəziyyətdə Quma gəldiyini bildirirlər.

Məhəmmədi Eştehardi də bəzi nəqllərə əsaslanaraq Həzrət Məsumənin (s.ə) Savədə bir qadın tərəfindən zəhərləndiyini qeyd edir.

Yaxınlarının ölümü ilə bağlı başqa rəvayət

Digər rəvayətə görə isə Həzrət Məsumənin (s.ə) xəstələnməsi karvan üzvlərinin öldürülməsi ilə əlaqəli olub.

Bu nəqlə əsasən, o, qardaşları və qardaşlarının övladlarından 23 nəfərin öldürüldüyünü gördükdən sonra ağır kədər keçirib və bunun nəticəsində xəstələnib.

Beləliklə, tarixi mənbələrdə Həzrət Məsumənin (s.ə) xəstəliyinin səbəbi barədə vahid fikir yoxdur. Zəhərlənmə rəvayəti ilə yanaşı, yaşadığı ağır hadisələrin onun səhhətinə ciddi təsir göstərdiyi barədə də nəqllər mövcuddur.

Həzrət Məsumənin (s.ə) vəfat tarixi

Məşhur rəvayətə görə, Həzrət Məsumə (s.ə) rəbiül-əvvəl ayının 23-də Quma daxil olub və bundan sonra cəmi 17 gün yaşayıb.

Bu hesablamaya əsasən, onun vəfat tarixi hicri 201-ci ilin rəbiüs-sani ayının 10-na təsadüf edir.

Tədqiqatçı Əli Əkbər Mehdipur da Həzrət Məsumənin (s.ə) hicri 201-ci ilin rəbiüs-sani ayının 10-da vəfat etdiyini qeyd edir.

Vəfat tarixi ilə bağlı fərqli rəvayətlər

Bəzi tədqiqatçılar isə Həzrət Məsumənin (s.ə) vəfatının rəbiüs-sani ayının 12-də baş verdiyini bildirirlər.

Məhəmmədi Eştehardi iki rəvayəti nəzərə alaraq Həzrət Məsumənin (s.ə) məqamının yad edilməsi üçün rəbiüs-sani ayının 10, 11 və 12-ci günlərinin “Məsumiyyə” matəm günləri kimi keçirilməsini münasib hesab edib.

Bu səbəbdən Həzrət Məsumənin (s.ə) vəfatının dəqiq günü barədə mənbələrdə fərqli məlumatlar olsa da, ən məşhur tarix rəbiüs-sani ayının 10-u hesab edilir.

Həzrət Məsumənin (s.ə) dəfni

Həzrət Məsumənin (s.ə) vəfatından sonra Ali-Səd nəslindən olan qadınların onun mübarək nəşini qüsl etdirdiyi və kəfənlədiyi nəql olunur.

Daha sonra Həzrətin nəşi Musa ibn Xəzrəcə məxsus bağa aparılıb. Bu yer hazırda Həzrət Məsumənin (s.ə) müqəddəs hərəm kompleksinin yerləşdiyi ərazi kimi tanınır.

İki naməlum atlının sirli gəlişi

Rəvayətə görə, Həzrət Məsumənin (s.ə) dəfni zamanı Əşəri qəbiləsinin, yəni Ali-Səd nəslinin nümayəndələri arasında onun mübarək nəşini kimin qəbrə qoyacağı barədə fikir ayrılığı yaranıb.

Bu zaman Qum çayı tərəfdən üzləri örtülü iki atlının gəldiyi nəql olunur.

Onlar Həzrət Məsumənin (s.ə) nəşinə yaxınlaşaraq atlarından enib, əvvəlcə cənazə namazı qılıb, sonra dəfn üçün hazırlanmış sərdabəyə daxil olublar.

Rəvayətə əsasən, iki şəxs birlikdə Həzrətin mübarək nəşini torpağa tapşırdıqdan sonra heç kimlə danışmadan oranı tərk edib. Onların kimliyi məlum olmayıb.

Bəzi tədqiqatçılar həmin iki atlının İmam Rza (ə) və İmam Cavad (ə) ola biləcəyini ehtimal ediblər. Bu məlumat tarixi rəvayət və ehtimal kimi nəql olunur.

Həzrət Məsumə (s.ə) 28 yaşında vəfat edib

Nəql olunan məlumatlara əsasən, Həzrət Fatimeyi-Məsumə (s.ə) hicri 173-cü ilin zilqədə ayının 1-də dünyaya gəlib.

Onun vəfatı isə hicri 201-ci ilə təsadüf edir. Bu tarixlər əsas götürüldükdə Həzrət Məsumənin (s.ə) vəfat edərkən 28 yaşında olduğu bildirilir.

Qumun dini tarixində silinməz iz

Həzrət Məsumənin (s.ə) Quma səfəri qısa müddət davam etsə də, onun bu şəhərdə yaşaması və burada dəfn edilməsi Qumun sonrakı dini tarixində mühüm rol oynayıb.

Onun dəfn olunduğu məkan zamanla böyük ziyarətgaha çevrilib və Qum şəhərinin İslam dünyasının mühüm dini mərkəzlərindən biri kimi tanınmasında xüsusi yer tutub.

Həzrət Məsumənin (s.ə) həyatı, İmam Rzaya (ə) olan bağlılığı, çətin səfəri, Qumdakı ibadət günləri və vəfatı əsrlərdir Əhli-beyt (ə) ardıcılları tərəfindən ehtiramla yad edilir.

Həzrət Məsumənin (s.ə) Vəfatı və Quma Səfəri yazısı ilk önce üzerinde ortaya çıktı.

Həzrət İmam Həsən Əskərinin (ə) mövludu münasibətilə keçirilən mərasimlərdə onun həyatı, şəxsiyyəti və mənəvi irsi yenidən diqqət mərkəzinə gəlir.

Şiə mənbələrində İmam Həsən Əskərinin (ə) hicri-qəməri təqvimi ilə 232-ci ilin rəbiülaxır ayının 8-də Mədinə şəhərində dünyaya gəldiyi bildirilir. Atası şiələrin onuncu imamı Həzrət İmam Əliyyən-Nəqi (ə), anası isə Hədisə xanım olub.

İmam Həsən Əskəri (ə) şiəlik tarixində on birinci imam kimi qəbul edilir. Onun həyatı Abbasilər xilafətinin şiə imamları və onların tərəfdarları üzərində ciddi nəzarət həyata keçirdiyi dövrə təsadüf edib.

İmam Həsən Əskərinin (ə) ləqəbləri

Mənbələrdə İmam Həsən Əskərinin (ə) müxtəlif ləqəblərlə tanındığı qeyd olunur. Bunların sırasında Hadi, Nəqi, Zəki, Rəfiq və Samit kimi ləqəblər göstərilir. Bəzi tarixçilər onun “Xalis” ləqəbi ilə də tanındığını bildirirlər.

İmam Həsən Əskəri (ə), həmçinin “İbn ər-Rza” adı ilə yad edilib. Bu ifadənin İmam Məhəmməd Təqi (ə) və İmam Əliyyən-Nəqi (ə) üçün də işlədildiyi qeyd olunur.

Niyə “Əskəri” adlandırılıb?

“Əskəri” ləqəbi həm İmam Əliyyən-Nəqi (ə), həm də İmam Həsən Əskəri (ə) ilə əlaqələndirilir. Bunun onların Samirra şəhərində Abbasi hakimiyyətinin nəzarəti altında yaşamaları ilə bağlı olduğu bildirilir.

Tarixi mənbələrdə Samirranın “Əskər” adı ilə də tanındığı göstərilir. Bu səbəbdən həmin şəhərdə yaşamağa məcbur edilən İmam Həsən (ə) sonrakı dövrlərdə daha çox “Həsən Əskəri” adı ilə məşhurlaşıb.

Mənəvi xüsusiyyətləri ilə seçilirdi

Şiə dini ədəbiyyatında İmam Həsən Əskəri (ə) yüksək mənəvi keyfiyyətlərə malik şəxsiyyət kimi təqdim olunur. Onun cəsarəti, iradəsi, səbir və dözümlülüyü xüsusi qeyd edilir.

İmamın insanlarla xoş münasibət qurduğu, ehtiyacı olanlara yardım göstərdiyi və tərəfdarlarına çətin şəraitdə mənəvi dayaq olduğu bildirilir.

Onun yaşadığı dövr siyasi təzyiqlərin güclü olduğu mərhələyə təsadüf etdiyindən, dini fəaliyyətinin əhəmiyyətli hissəsinin ciddi nəzarət şəraitində həyata keçirildiyi qeyd olunur.

22 yaşında imamətə çatdığı bildirilir

Şiə mənbələrinə əsasən, İmam Həsən Əskəri (ə) 22 yaşında imamət məqamına çatıb. Onun imamət dövrü hicri-qəməri 254-cü ildən 260-cı ilədək davam edib.

Bu illərdə Abbasi hakimiyyətinin İmamın fəaliyyətini yaxından izlədiyi və onun tərəfdarları ilə əlaqələrinə məhdudiyyətlər qoyduğu bildirilir.

Şiə icması ilə əlaqələr qorunurdu

Məhdudiyyətlərə baxmayaraq, İmam Həsən Əskərinin (ə) nümayəndələri və etibar etdiyi şəxslər vasitəsilə müxtəlif bölgələrdə yaşayan şiələrlə əlaqə saxladığı qeyd olunur.

Mənbələrdə onun yüzdən çox tələbə və səhabəsinin olduğu göstərilir. Osman ibn Səid Əmri, Əhməd ibn İshaq Qummi, İbrahim ibn Məhziyar, Əbu Haşim Davud ibn Qasim Cəfəri və Məhəmməd ibn Həsən Səffar onların ən məşhurları sırasında göstərilir.

İmam Mehdinin (ə.f) atası

On iki imam şiəliyinin etiqadına əsasən, İmam Həsən Əskəri (ə) on ikinci imam Həzrət Mehdinin (ə.f) atasıdır.

Şiə mənbələrində İmam Mehdinin (ə.f) anasının Nərgiz Xatun olduğu bildirilir. Onun mənşəyi və İmam Həsən Əskəri (ə) ilə evliliyi haqqında dini və tarixi mənbələrdə müxtəlif rəvayətlər mövcuddur.

İmam Həsən Əskərinin (ə) həyatı xüsusilə sonrakı imamət anlayışının formalaşması baxımından şiə tarixində mühüm mərhələ hesab edilir.

İmam Həsən Əskərinin (ə) irsi yaşadılır

İmam Həsən Əskərinin (ə) mövludu bu gün də müxtəlif ölkələrdə dini mərasimlərlə qeyd edilir. Belə tədbirlərdə onun həyat yolu, əxlaqi xüsusiyyətləri, elmi irsi və İslam dünyasındakı yeri barədə çıxışlar edilir.

İmamın çətin siyasi şəraitdə dini icma ilə əlaqələrini qoruması, tərəfdarlarına mənəvi rəhbərlik etməsi və özündən sonra zəngin dini irs qoyması onun həyatının əsas məqamları sırasında göstərilir.

Həzrət İmam Həsən Əskərinin (ə) adı şiə dünyasında səbir, mənəvi möhkəmlik, elm və yüksək əxlaq nümunəsi kimi yad edilir.

İmam Həsən Əskərinin (ə) Həyatı və Mənəvi İrsi yazısı ilk önce üzerinde ortaya çıktı.

İslam dünyasında tarixi hadisələr yalnız təqvimdə qeydə alınan tarixlər kimi deyil, həm də dini, mənəvi və ictimai məna daşıyan hadisələr kimi qiymətləndirilir. Bu baxımdan Həzrət Məhəmmədin (s) və altıncı imamımız Həzrət Cəfər Sadiqin (ə) mövludunun rəbiüləvvəl ayının 17-nə təsadüf etməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bu tarix İslam düşüncəsində peyğəmbərliklə imamət arasında mənəvi və elmi bağlılığın simvolu kimi təqdim edilir.

Həzrət Məhəmməd (s) İslam dininin əsaslarını formalaşdıraraq tövhid, ədalət, əxlaq və insan ləyaqətini cəmiyyətin əsas prinsipləri kimi ortaya qoyub.

İmam Cəfər Sadiq (ə) isə sonrakı dövrdə həmin dini irsin elmi şəkildə izah edilməsi, qorunması və yeni nəsillərə ötürülməsində mühüm rol oynayıb.

Cahiliyyət dövründən yeni ictimai quruluşa

Həzrət Məhəmmədin (s) dünyaya gəldiyi dövrdə Qərbi Asiyada ciddi siyasi və ictimai böhranlarla üzləşmişdi.

Bizans və Sasani imperiyaları uzunmüddətli müharibələrdən zəifləmiş, Ərəbistan yarımadasında isə qəbiləçilik, sosial bərabərsizlik və bütpərəstlik geniş yayılmışdı.

İslam mənbələrində Həzrət Məhəmmədin (s) Fil ilində dünyaya gəlməsi insanlıq tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.

Onun peyğəmbərlik missiyası yalnız dini etiqadın dəyişməsi ilə məhdudlaşmadı. İslam eyni zamanda fərdlər və qəbilələr arasında yeni münasibətlər sistemi formalaşdırdı, qan qohumluğu üzərində qurulan birlik anlayışını iman və mənəvi dəyərlər üzərində qurulan ümmət anlayışı ilə əvəz etdi.

Peyğəmbərin (s) əsas mirası: Tövhid və əxlaq

Həzrət Məhəmmədin (s) təbliğinin əsas istiqamətlərindən biri insanları təkallahlılığa çağırmaq idi.

İslamda insanın dəyəri onun irqi, tayfası və ya sosial mövqeyi ilə deyil, mənəvi keyfiyyətləri və təqvası ilə ölçülür.

Qurani-Kərimdə insanların Allah yanında üstünlüyünün təqva ilə müəyyən edildiyi vurğulanır.

Peyğəmbərin (s) missiyasının digər əsas istiqaməti əxlaqın yüksəldilməsi idi. İslam ənənəsində ona aid edilən məşhur hədisdə peyğəmbərliyin əsas məqsədlərindən birinin gözəl əxlaqı kamilləşdirmək olduğu bildirilir.

Ümmət anlayışının formalaşması

Həzrət Məhəmməd (s) Mədinədə müxtəlif qəbilələri və dini icmaları əhatə edən yeni ictimai sistemin formalaşmasına rəhbərlik edib.

Mədinə müqaviləsi erkən İslam tarixində müxtəlif qrupların hüquq və öhdəliklərini müəyyən edən mühüm sənədlərdən biri kimi qəbul edilir.

Bu mərhələdə İslam yalnız fərdi ibadət sistemi deyil, həm də cəmiyyətin siyasi, hüquqi və mənəvi həyatını formalaşdıran geniş dünyagörüşünə çevrildi.

İmam Cəfər Sadiqin (ə) elmi dövrü

İmam Cəfər Sadiq (ə) hicri 83-cü ildə Mədinədə dünyaya gəlib.

Onun yaşadığı dövr Əməvilərlə Abbasilər arasında hakimiyyət mübarizəsinin gücləndiyi, eyni zamanda İslam dünyasında elmi və fəlsəfi müzakirələrin genişləndiyi bir mərhələ idi.

Siyasi hakimiyyət uğrunda rəqabətin yaratdığı nisbi imkanlardan istifadə edən İmam Cəfər Sadiq (ə) dini elmlərin tədrisinə və elmi məktəbin genişləndirilməsinə xüsusi diqqət ayırıb.

Cəfəri elmi məktəbi genişləndi

İslam mənbələrində İmam Cəfər Sadiqin (ə) minlərlə tələbəyə dərs verdiyi bildirilir.

Onun məktəbində fiqh, kəlam, hədis və dini elmlərlə yanaşı müxtəlif təbiət elmlərinə maraq göstərən şəxslər də yetişib.

Hişam ibn Həkəm, Zürarə ibn Əyən, Məhəmməd ibn Müslim və Əban ibn Təğlib kimi alimlər bu elmi ənənənin görkəmli nümayəndələri sırasında göstərilir.

Cabir ibn Həyyanın da İmam Sadiqin (ə) elmi mühitindən faydalandığı İslam elmi ənənəsində geniş şəkildə qeyd olunur.

Əbu Hənifə və Malik ibn Ənəs kimi sünni fiqh məktəblərinin tanınmış nümayəndələrinin də onun elmi irsindən bəhrələndiyi bildirilir.

Cəfəri fiqhinin formalaşması

İmam Cəfər Sadiqin (ə) fəaliyyətinin ən mühüm istiqamətlərindən biri dini hökmlərin sistemli şəkildə izahı olub.

Peyğəmbər (s) dövründə vəhy vasitəsilə bildirilən əsas dini prinsiplərin sonrakı əsrlərdə yeni ictimai və hüquqi məsələlərə tətbiqi üçün metodoloji yanaşmalara ehtiyac yaranmışdı.

İmam Sadiqin (ə) məktəbi bu ehtiyacın qarşılanmasında mühüm rol oynadı.

Cəfəri fiqh məktəbinin onun adı ilə bağlı olması da məhz dini elmlərin sistemləşdirilməsində və Əhli-beyt (ə) irsinin geniş şəkildə tədrisində oynadığı rol ilə əlaqələndirilir.

Fikir ayrılıqlarına qarşı elmi müzakirə

İmam Cəfər Sadiqin (ə) dövründə İslam dünyasında müxtəlif fəlsəfi və dini cərəyanlar yayılmağa başlamışdı.

Yunan fəlsəfəsi, müxtəlif qədim dini düşüncələr və teoloji mübahisələr müsəlman cəmiyyətində yeni suallar doğururdu.

İmam Sadiq (ə) bu mübahisələrə elmi və məntiqi müzakirə yolu ilə cavab verirdi.

Onun ilahi iradə ilə insan azadlığı arasındakı münasibət haqqında irəli sürdüyü yanaşma ifrat determinizm və tam sərbəst iradə arasında orta mövqe kimi təqdim edilir.

Elm və dialoq ənənəsi

İmam Sadiqin (ə) elmi irsində fikir ayrılığı olan şəxslərlə dialoq mühüm yer tutur.

Mənbələrdə onun dini etiqadı qəbul etməyən şəxslərlə belə müzakirələr apardığı və qarşı tərəfin fikirlərinə arqumentlə cavab verdiyi qeyd olunur.

Bu yanaşma İslam düşüncəsində elmi mübahisənin təhqir və qarşıdurma deyil, məntiq, əxlaq və dəlil əsasında aparılmasının nümunəsi kimi təqdim edilir.

Müasir dövr üçün birlik mesajı

Həzrət Məhəmməd (s) və İmam Cəfər Sadiqin (ə) mövludlarının eyni günə təsadüf etməsi İslam dünyasında birlik mesajı baxımından da xüsusi məna daşıyır.

Peyğəmbər bütün müsəlmanların ortaq dini rəhbəri, İmam Cəfər Sadiq (ə) isə həm şiə elmi ənənəsində, həm də daha geniş İslam elmi tarixində mühüm şəxsiyyət kimi qəbul edilir.

Onun müxtəlif dini məktəblərin alimləri ilə münasibətləri məzhəblərarası elmi dialoq və qarşılıqlı hörmət üçün tarixi nümunə kimi göstərilir.

Peyğəmbərlikdən elmi irsə uzanan yol

Rəbiüləvvəl ayının 17-si yalnız iki mövludun eyni tarixə düşməsi ilə deyil, İslamın əsas ideyalarının davamlılığı baxımından da diqqət çəkir.

Həzrət Məhəmməd (s) tövhid, ədalət və əxlaq üzərində qurulan dini və ictimai sistemin əsasını qoydu.

İmam Cəfər Sadiq (ə) isə əsrlər sonra bu irsin elmi əsaslarının qorunmasına, dini biliklərin sistemləşdirilməsinə və yeni intellektual çağırışlara cavab verilməsinə böyük töhfə verdi.

İslam sivilizasiyasının ortaq mesajı

Bu iki böyük şəxsiyyətin irsi İslam sivilizasiyasının yalnız dini ayinlərdən deyil, elm, düşüncə, əxlaq, dialoq və ictimai məsuliyyətdən ibarət olduğunu göstərir.

Həzrət Məhəmmədin (s) yaratdığı mənəvi təməllə İmam Cəfər Sadiqin (ə) inkişaf etdirdiyi elmi məktəb arasında qurulan bağlılıq İslam düşüncəsinin əsas xəttini təşkil edir.

Bu səbəbdən onların mövludlarının eyni gündə qeyd edilməsi müsəlman dünyası üçün həm mənəvi bayram, həm də birlik, elm və əxlaq prinsiplərini yenidən xatırlamaq fürsəti kimi qiymətləndirilir.

Peyğəmbər (s) və İmam Sadiqin (ə) Mövludu: İslam Düşüncəsində Böyük Vəhdət yazısı ilk önce üzerinde ortaya çıktı.

İmam Həsən Əskəri (ə) şiələrin on birinci imamı, İmam Əli Nəqinin (ə) oğlu və İmam Mehdinin (ə) atasıdır. O, hicri 232-ci ildə Mədinədə dünyaya gəlib. Künyəsi Əbu Məhəmməd, məşhur ləqəbləri isə “Zəki” və “Əskəri” olub.

İmam Həsən Əskəri (ə) altı il müddətində şiələrə rəhbərlik edib. Onun imamlığı Abbasi xilafətinin güclü nəzarəti altında keçib. Həmin dövrdə Abbasi hakimləri onun nüfuzundan narahat olduqları üçün daim onu izləyir, fəaliyyətlərini məhdudlaşdırmağa çalışırdılar.

İmamın “Əskəri” ləqəbi də Samirra şəhərindəki “Əskər” adlı hərbi məhəllədə ciddi nəzarət altında saxlanılması ilə əlaqələndirilir.

Abbasi hakimiyyəti dövründə təzyiqlər

İmam Həsən Əskərinin (ə) həyatı böyük çətinliklər və məhdudiyyətlərlə müşayiət olunub. O, müxtəlif Abbasi xəlifələrinin hakimiyyəti dövründə yaşayıb və bir çox hallarda həbs və nəzarət altında saxlanılıb.

Abbasi rəhbərliyi imamların xalq arasındakı nüfuzundan ehtiyat etdiyi üçün onların fəaliyyətlərini izləyirdi. İmam Həsən Əskəri (ə)  də uzun müddət siyasi və dini təzyiqlərə məruz qalıb.

Tarixi mənbələrdə qeyd olunur ki, İmam Həsən Əskəri (ə) şiələrlə əlaqəsini xüsusi nümayəndələr və məktublar vasitəsilə davam etdirirdi. Bu əlaqə şəbəkəsi müxtəlif bölgələrdə yaşayan tərəfdarları ilə münasibətlərin qorunmasına imkan verirdi.

Şiələrlə əlaqə və dini fəaliyyət

İmam Həsən Əskəri (ə) dövründə şiələrin sayı müxtəlif bölgələrdə artmışdı. Bu səbəbdən imamın tərəfdarları ilə əlaqə yaratmaq üçün xüsusi təşkilatlanmış sistem mövcud idi.

İmam müxtəlif bölgələrə nümayəndələr göndərərək dini məsələlərə cavab verir, insanların problemlərinin həllinə kömək edirdi. Onun fəaliyyəti yalnız dini məsələlərlə məhdudlaşmır, həm də şiə icmasının birliyinin qorunmasına yönəlirdi.

Mənbələrdə onun yüksək əxlaqı, elmi biliyi və mənəvi nüfuzu xüsusi vurğulanır. Hətta bəzi rəvayətlərdə onun nəzarətçilərinin belə davranışından təsirləndiyi qeyd olunur.

Şəhadəti ilə bağlı rəvayətlər

İmam Həsən Əskərinin (ə) şəhadəti ilə bağlı tarixçilər arasında fərqli fikirlər mövcuddur. Bəzi mənbələr onun təbii səbəblərdən vəfat etdiyini qeyd etsə də, şiə mənbələrinin əksəriyyətində onun zəhərlənərək şəhid edildiyi bildirilir.

Şiə alimləri onun daim Abbasi hakimiyyətinin təzyiqi altında olmasını, gənc yaşda dünyasını dəyişməsini və əvvəlki imamların da təqiblərə məruz qalmasını şəhadət ehtimalını gücləndirən amillər kimi qiymətləndirirlər.

Rəvayətlərə görə, İmam Həsən Əskəri (ə) hicri 260-cı ilin 8 Rəbiül-əvvəl tarixində 28 yaşında Samirra şəhərində şəhid edilib və atası İmam Əli Nəqinin (ə) yanında dəfn olunub.

Əskəriyyə ziyarətgahı və tarixi irs

İmam Həsən Əskərinin (ə) və atası İmam Əli Nəqinin (ə) məzarlarının yerləşdiyi məkan “Əskəriyyə ziyarətgahı” kimi tanınır və İraqın mühüm dini ziyarətgahlarından biridir.

İmam Həsən Əskərinin (ə) həyatı şiə tarixində mühüm mərhələ hesab olunur. Onun imamlığı İmam Mehdinin (ə) dünyaya gəlməsi və sonrakı dövr üçün hazırlıq mərhələsi kimi də qiymətləndirilir.

Onun elmi fəaliyyəti, dini rəhbərliyi və çətin şəraitdə icmasını qoruma səyləri bu gün də şiə ənənəsində mühüm yer tutur.

İmam Həsən Əskərinin (ə) Şəhadəti: Nəzarət Altındakı Həyat və Faciəli Son yazısı ilk önce üzerinde ortaya çıktı.

On iki imamın səkkizincisi İmam Əli ibn Musa ər-Rzanın (ə) şəhadət tarixi ilə bağlı tarixçilər və din alimləri arasında müxtəlif fikirlər mövcuddur.

Şiə alimləri arasında daha geniş qəbul edilən rəvayətə əsasən, İmam Rza (ə) hicri 203-cü ilin Səfər ayının son günündə Tus şəhərində şəhid olub. Şeyx Müfid də əsərlərindən birində bu tarixi qeyd edib.

Bununla belə, bəzi tarixi mənbələrdə fərqli tarixlərə də rast gəlinir. Şeyx Müfidin başqa bir əsərində İmamın (ə) şəhadətinin Zilqədə ayının 23-də baş verdiyi bildirilir. Digər rəvayətlərdə Ramazan ayının 23-ü, Səfər ayının 14-ü və ya 17-si də qeyd olunur.

Lakin şiə dini ənənəsində Səfər ayının son günü İmam Rzanın (ə) şəhadətinin əsas anım günü kimi qəbul edilir.

Şəhadətin səbəbi ilə bağlı müxtəlif rəvayətlər

İmam Rzanın (ə) vəfatının səbəbi ilə bağlı tarixi mənbələrdə də müxtəlif yanaşmalar var.

Bəzi tarixçilər onun xəstəlik və ya təbii səbəblərdən vəfat etdiyini yazıblar. Digər müəlliflər isə İmamın (ə) zəhərləndiyini qeyd etsələr də, bunu kimin təşkil etdiyi barədə konkret mövqe ortaya qoymayıblar.

Şiə tarixşünaslığında geniş yayılmış rəvayət isə İmam Rzanın (ə) Abbasi xəlifəsi Məmunun göstərişi ilə zəhərlənərək şəhid edilməsi barədədir.

Zəhərli üzüm və nar şirəsi rəvayətləri

Şeyx Müfidin nəql etdiyi rəvayətlərdən birində İmam Rzanın (ə) zəhərli üzüm vasitəsilə şəhid edildiyi bildirilir.

Rəvayətə görə, üzüm dənələrinə zəhərli iynələr batırılıb, daha sonra iynələr çıxarılaraq üzüm İmama (ə) təqdim edilib. İmamın həmin üzümdən yedikdən sonra vəziyyətinin ağırlaşdığı qeyd olunur.

Başqa bir rəvayətdə isə zəhərin nar şirəsi vasitəsilə verildiyi bildirilir. Bu rəvayətə əsasən, Məmunun göstərişi ilə hazırlanmış nar şirəsi İmam Rzaya (ə) içirilib və bundan sonra onun səhhəti sürətlə pisləşib.

Bu məlumatların dini-tarixi rəvayətlər olduğu və hadisənin təfərrüatları ilə bağlı mənbələr arasında fərqlərin mövcudluğu nəzərə alınmalıdır.

Şəhadətin əvvəlcədən xəbər verildiyi rəvayət olunur

Şiə hədis mənbələrində İmam Rzanın (ə) Xorasanda şəhid ediləcəyinin daha əvvəl Əhli-beyt imamları tərəfindən bildirildiyinə dair rəvayətlər də mövcuddur.

Şeyx Səduqun nəql etdiyi rəvayətlərdən birində İmam Əlinin (ə) gələcəkdə onun nəslindən olan bir şəxsin Xorasan torpağında zəhərlənərək şəhid ediləcəyini bildirdiyi qeyd olunur.

İmam Musa Kazımdan (ə) nəql edilən başqa bir rəvayətdə isə oğlu İmam Rzanın (ə) zəhərlənərək Tusda dəfn ediləcəyi bildirilir.

Şiə mənbələrində İmam Rzanın (ə) öz şəhadəti və qərib diyarda dəfn olunması barədə əvvəlcədən danışdığına dair rəvayətlər də yer alır.

İmam Cavadın (ə) atasının yanında olduğu rəvayət edilir

İmam Rzanın (ə) həyatının son anları ilə bağlı ən məşhur rəvayətlərdən biri Əba Səlt Hərəvidən nəql olunur.

Bu rəvayətə görə, İmam Rzanın (ə) vəziyyəti ağırlaşdıqdan sonra oğlu İmam Məhəmməd Cavad (ə) atasının yanına gəlib.

Rəvayətdə İmam Cavadın (ə) atasının son anlarında yanında olduğu, onun dəfnə hazırlanmasında iştirak etdiyi bildirilir.

Əba Səlt Hərəvinin nəqlinə əsasən, İmam Cavad (ə) atasına qüsl verilməsi, kəfənlənməsi və cənazə namazının qılınması mərasimində iştirak edib.

Tusda dəfn edildi

İmam Rza (ə) vəfat etdikdən sonra Tus bölgəsində, Sənabad kəndində Harun ər-Rəşidin məqbərəsinin yaxınlığında dəfn edilib.

Sonrakı əsrlərdə bu ərazi böyük ziyarət mərkəzinə çevrilib. İmam Rzanın (ə) məqbərəsi ətrafında formalaşan şəhər zamanla Məşhəd adı ilə tanınıb.

Bu gün Məşhəddə yerləşən İmam Rza (ə) hərəmi dünyanın ən böyük və ən çox ziyarət edilən şiə müqəddəs məkanlarından biridir.

İmam Rzanın (ə) irsi yaşayır

İmam Rza (ə) İslam tarixində elmi biliyi, mənəvi nüfuzu, səbir və əxlaqı ilə seçilən şəxsiyyətlərdən biri kimi yad edilir.

Onun Abbasi hakimiyyəti dövründə müxtəlif din və məzhəblərin alimləri ilə apardığı elmi müzakirələr, dini məsələlərə verdiyi cavablar və Əhli-beyt məktəbinin qorunması istiqamətində fəaliyyəti İslam mənbələrində geniş yer tutur.

Şəhadətinin ildönümündə Məşhəddə və dünyanın müxtəlif ölkələrində milyonlarla Əhli-beyt (ə) tərəfdarı İmam Rzanı (ə) yad edir, məclislər və əzadarlıq mərasimləri keçirir.

İmam Rzanın (ə) Şəhadəti: Tarixi Rəvayətlər Nə Deyir? yazısı ilk önce üzerinde ortaya çıktı.

İranın tarixi İsfahan şəhərində, dünyanın ən böyük meydanlarından biri olan Nəqşi-Cahan meydanının şərq hissəsində yerləşən Şeyx Lütfullah məscidi İslam dövrü İran memarlığının ən dəyərli nümunələrindən hesab olunur.

İsfahan müxtəlif dövrlərdə Səlcuq və Səfəvi dövlətlərinin mühüm siyasi və mədəni mərkəzlərindən biri olub. Şəhərin zəngin tarixi irsini əks etdirən Şeyx Lütfullah məscidi isə həm memarlıq quruluşu, həm də bədii tərtibatı ilə digər dini tikililərdən fərqlənir.

Məscidin ən diqqətçəkən xüsusiyyəti minarəsinin və daxili həyətinin olmamasıdır. Bunun əsas səbəbi binanın böyük camaatın toplaşdığı ümumi ibadət məkanı kimi deyil, Səfəvi saray ailəsinin xüsusi istifadəsi üçün nəzərdə tutulmasıdır.

Saray ailəsinin xüsusi ibadət məkanı

Məscidə Əli Qapı sarayından meydana enərək çatmaq mümkün olub. Saray əyanlarının və digər şəxslərin ibadəti üçün isə meydanın cənub hissəsində ayrıca Şah məscidi tikilmişdi.

Şeyx Lütfullah məscidinin inşasına 1602-ci ildə başlanıb və tikinti işləri 1618-ci ildə başa çatdırılıb. Abidə ilk dövrlərdə Sədr və Fətullah məscidi adları ilə tanınıb. Sonradan məscid Şah Abbasın qayınatası və tanınmış şiə alimi Şeyx Lütfullahın adı ilə adlandırılıb.

Kitabələr məşhur xəttatın əsəridir

Məscidin tikinti kitabələri və günbəzin gövdəsindəki yazılar dövrün görkəmli xəttatı Əli Rza Abbasi tərəfindən hazırlanıb.

Abidənin inşasında adı çəkilən digər sənətkarlar arasında Baqir Bənna və 1619-cu ilə aid mehrab üzərində imzası olan Məhəmməd Rza ibn Hüseyn İsfahani də yer alır.

Minarəsiz və tək günbəzli quruluş

Şeyx Lütfullah məscidi təxminən 2 min 500 kvadratmetr sahədə, tək günbəzli formada inşa edilib. Onun eyvanı klassik İran məscid memarlığının əsas xüsusiyyətlərini daşısa da, tikilinin ümumi quruluşu daha çox Teymuri və Səfəvi dövrlərinə aid geniş günbəzli türbələri xatırladır.

Məscidin yalnız bir fasadı meydana açılır. Digər tərəfləri ticarət tikililəri və meydanın arxasındakı dar küçələrlə əhatələnib.

Qiblə istiqaməti ilə meydanın şimal-cənub oxu üst-üstə düşmədiyinə görə bina meydana nəzərən maili vəziyyətdə yerləşir. Bu fərq meydandan baxıldıqda aydın şəkildə hiss olunur.

Daxili məkanın bənzərsiz ahəngi

Məscidin ibadət zalı İran memarlığında ən mükəmməl tarazlaşdırılmış bütöv məkanlardan biri sayılır. Döşəmə də daxil olmaqla daxili hissənin böyük bölümü mavi rəngli kaşılarla örtülüb.

Kaşı və oyma mərmərlərlə bəzədilmiş eyvanşəkilli balkon giriş hissəsindən ibadət zalına doğru uzanır və mehraba yuxarıdan baxmağa imkan verir.

Otuz iki tağlı pəncərə

Kvadrat formalı daxili məkan firuzəyi haşiyələrlə çərçivələnmiş, yazı və çiçək naxışları ilə bəzədilmiş səkkiz sivri tağla əhatə olunub.

Tağların üzərində günbəzin dairəvi gövdəsini daşıyan geniş keçid hissələri yerləşir. Günbəz gövdəsində növbə ilə düzülmüş 32 tağlı pəncərə var. Onların bir qismi arabesk naxışlı şəbəkələrlə açıq saxlanılıb və günəş işığının içəri süzülməsinə imkan verir, digərləri isə qapalıdır.

Günbəzin daxili bəzəkləri

Günbəzin daxili səthi çiçək və budaq naxışlarından ibarət zəngin kaşı şəbəkəsi ilə örtülüb. Tavandakı sarı medalyonlar günəş şüalarının məkana yayıldığı təəssüratını yaradır.

Günbəzin bu özünəməxsus naxış quruluşu sonrakı dövrlərdə bir çox İran xalçasında təkrarlanıb. Rənglərin zənginliyi, simmetriya və bədii uyğunluq məscidi Səfəvi memarlığının nadir incilərindən birinə çevirib.

Bərpa işləri abidəni yenidən canlandırıb

Səfəvi dövlətinin süqutundan sonra məscidin daxili hissəsində, günbəzində və fasadında olan kaşıların əhəmiyyətli bölümü zamanla tökülüb.

Abidənin əsaslı bərpasına 1930-cu illərdə Rza şah Pəhləvinin hakimiyyəti dövründə İsfahanın tarixi memarlığını canlandırmaq proqramı çərçivəsində başlanılıb.

Bərpa zamanı unudulmaqda olan mozaik kaşıçılıq kimi ənənəvi sənət üsulları yenidən tətbiq edilib. Məscidin fasadında bu gün görünən işləmələrin mühüm hissəsi həmin dövrün bərpa işlərinə aiddir.

Fasadın zəngin bədii tərtibatı

Fasadın aşağı hissəsi mərmər elementlərlə bəzədilib. Orta hissədə bitki və çiçək təsvirləri ilə işlənmiş yeddirəngli kaşılar, yuxarı hissədə isə kitabə qurşağı yerləşir.

1963-cü ildə aparılan bəzək işləri zamanı baş girişdə gümüş işləmələrdən və nəstəliq xətti ilə yazılmış farsca mətnlərdən istifadə olunub.

Şeyx Lütfullah məscidinin günbəz quruluşu sonralar Tehrandakı Mərmər sarayın tikintisində də örnək kimi tətbiq edilib.

Səfəvi irsinin nadir şah əsəri

Şeyx Lütfullah məscidi minarəsiz və həyəti olmayan quruluşu, saray ailəsi üçün hazırlanmış xüsusi planı, zəngin kaşıları və möhtəşəm günbəzi ilə İran memarlığında bənzərsiz yer tutur.

Abidə yalnız dini tikili deyil, eyni zamanda Səfəvi dövrünün sənət, memarlıq və estetik düşüncəsini bu günə çatdıran tarixi yaddaş nümunəsidir.

Şeyx Lütfullah Məscidi: İsfahanın Minarəsiz Memarlıq İncisi yazısı ilk önce üzerinde ortaya çıktı.

Həzrət Rüqəyyə (s.ə) İmam Hüseynin (ə) qızı və Kərbəla hadisəsinin azyaşlı şahidlərindən biri hesab edilir. Tarixi mənbələrdə onun adı, yaşı və anası haqqında fərqli məlumatlar mövcuddur.

Bəzi araşdırmalara görə, onun əsl adı Fatimə olub. Bu yanaşmanı müdafiə edən müəlliflər İmam Hüseynin (ə) qızlarına Fatimə adını vermə ənənəsinə diqqət çəkirlər. Həzrət Rüqəyyənin (s.ə) anasının isə Təlhə ibn Abdullah Teyminin qızı Ümmü İshaq olduğu bildirilir.

Onun Mədinədə hicri 57-ci və ya 58-ci ildə dünyaya gəldiyi, Kərbəla hadisəsi zamanı isə üç-dörd yaşında olduğu qeyd olunur. Mənbələrdə yaşla bağlı fərqli fikirlər olsa da, daha qədim rəvayətlərdə onun dörd yaşında olduğu göstərilir.

Aşura günü yaşanan ayrılıq

Rəvayətlərdə Həzrət Rüqəyyənin (s.ə) Aşura günü atasından ayrılmaq istəmədiyi bildirilir. İmam Hüseyn (s.ə) döyüş meydanına yollanarkən o, atasının ətəyindən tutaraq getməməsini istəyib.

Mənbələrdə qeyd olunur ki, susuzluqdan əziyyət çəkən azyaşlı qız atasından su istəyib. İmam Hüseyn (ə) isə onu sakitləşdirərək çadırın yanında gözləməsini söyləyib.

Başqa bir rəvayətdə düşmən ordusunun əsgərlərindən Hilal ibn Nafe Həzrət Rüqəyyənin (s.ə) titrək addımlarla atasının ardınca qaçdığını və susuz olduğunu söylədiyini nəql edib. İmam Hüseynin (s.ə) bu sözlərdən təsirləndiyi və göz yaşlarını saxlaya bilmədiyi bildirilir.

Kərbəladan Şama əsirlik yolu

İmam Hüseyn (ə) və tərəfdarlarının şəhadətindən sonra Əhli-beyt (ə) qadınları və uşaqları əsir götürülərək Kufəyə, daha sonra isə Şama aparılıb.

Rəvayətlərə əsasən, Aşura gününün axşamı çadırlar yandırılıb, uşaqlar böyük qorxu və susuzluq içərisində qalıblar. Həzrət Rüqəyyənin (s.ə) atasını axtardığı, döyüş meydanına getmək istədiyi və ona su aparmağa çalışdığı qeyd olunur.

Bir rəvayətdə ona su verildikdə, atasının susuz şəhid edildiyini eşitdiyi üçün həmin suyu içmədiyi bildirilir. Başqa bir nəqldə isə onun özündən daha kiçik uşağın susuz olduğunu söyləyərək suyu ona aparmaq istədiyi qeyd edilir.

Şam xarabalığında ağır günlər

Əsir karvanı Şama çatdıqdan sonra İmam Hüseynin (ə) ailəsinin Yezidin sarayı yaxınlığındakı yararsız və mühafizəsiz bir məkanda saxlanıldığı bildirilir.

Gündüzlər yandırıcı isti, gecələr isə soyuq əsirlərin vəziyyətini daha da ağırlaşdırıb. Həzrət Rüqəyyə (s.ə) ətrafdakı insanların evlərinə qayıtdığını gördükdə bibisi Həzrət Zeynəbdən (s.ə) onların hara getdiyini soruşub. Evə getdiklərini eşidəndə isə öz evlərinin olub-olmadığını soruşaraq ağlayıb.

Rəvayətlərdə onun atasının səccadəsini açaraq İmam Hüseyni (s.ə) gözlədiyi və hər gün atasının qayıdacağına ümid etdiyi bildirilir.

Atasının başını gördükdən sonra vəfat edib

Həzrət Rüqəyyənin (s.ə) şəhadəti ilə bağlı ən geniş yayılmış rəvayət onun Şamda atasını yuxuda görməsi ilə bağlıdır.

Bildirilir ki, o, gecə yuxudan oyanaraq atasını istəyib və yüksək səslə ağlamağa başlayıb. Əhli-beyt (ə) qadınları da onunla birlikdə göz yaşı töküblər. Səs Yezidə çatdıqda o, İmam Hüseynin (ə) kəsilmiş başının uşağa göstərilməsini əmr edib.

Həzrət Rüqəyyə (s.ə) atasının başını gördükdə onu qucaqlayıb, üzündən və dodaqlarından öpüb. Rəvayətlərdə onun atasına müraciətlə niyə öldürüldüyünü, özünün niyə yetim qoyulduğunu soruşduğu bildirilir.

Bəzi mənbələrə görə, o, elə həmin an vəfat edib. Digər mənbələrdə isə atasının başını gördükdən bir neçə gün sonra dünyasını dəyişdiyi qeyd olunur. Tarixi baxımdan daha qədim rəvayətlər ikinci fikrə üstünlük verir.

Vəfat tarixi və dəfn olunduğu yer

Mənbələrin əksəriyyəti Həzrət Rüqəyyənin  (s.ə) hicri 61-ci ilin səfər ayında Şamda şəhadətə yetdiyi məsələsində həmfikirdir.

Onun səfər ayının 5-də və ya 10-da dünyasını dəyişdiyi barədə müxtəlif məlumatlar mövcuddur. Lakin mötəbər mənbələrdə dəqiq gün göstərilmədiyi üçün yalnız səfər ayında vəfat etdiyini söyləmək mümkündür.

Dəfn yeri barədə əsas fikir onun Şam şəhərində torpağa tapşırılmasıdır. Dəməşqdə Həzrət Rüqəyyəyə (s.ə) aid edilən məqbərə uzun illərdir ziyarət məkanı kimi tanınır.

Tarixi mənbələrdə Həzrət Rüqəyyə (s.ə)

Həzrət Rüqəyyənin (s.ə) adı bəzi erkən mənbələrdə açıq şəkildə qeyd olunmasa da, İmam Hüseynin (s.ə) azyaşlı qızının Şamda vəfat etməsi haqqında məlumatlar daha qədim əsərlərdə mövcuddur.

Sonrakı dövrlərdə yazılmış əsərlərdə onun adı Rüqəyyə, Fatimə, Zeynəb və ya Səkinə kimi göstərilib. Buna baxmayaraq, İmam Hüseynin (s.ə) azyaşlı qızının əsirlikdə ağır iztirablar yaşaması və Şamda vəfat etməsi İslam tarixində geniş qəbul olunan rəvayətlərdən biridir.

Aşura yaddaşının azyaşlı siması

Həzrət Rüqəyyənin (s.ə) faciəsi Kərbəla hadisəsinin yalnız döyüş meydanı ilə məhdudlaşmadığını göstərən ən təsirli nümunələrdən biridir.

Onun simasında Aşura hadisəsindən sonra uşaqların, qadınların və əsirlərin üzləşdiyi əzablar xatırlanır. Şamdakı məqbərəsi isə əsrlərdir Əhli-beyt (ə) sevənlərin ziyarət etdiyi və Kərbəla şəhidlərinin xatirəsinin yaşadıldığı müqəddəs məkanlardan biri hesab edilir.

Həzrət Rüqəyyənin (s.ə) Şəhadət Günü və Kərbəladakı Faciəli Həyatı yazısı ilk önce üzerinde ortaya çıktı.

Aşura hadisəsi hicri 61-ci ilin Məhərrəm ayının 10-da Kərbəla çölündə baş verib. Bu hadisədə İmam Hüseyn (ə) və onun azsaylı səhabələri Yezid hakimiyyətinin böyük qoşunu ilə üz-üzə gəlib.

Hadisə zahirdə İmam Hüseynin (ə), ailə üzvlərinin və səhabələrinin şəhadəti, Əhli-beytin (ə) isə əsir alınması ilə nəticələndi. Lakin tarixi baxımdan bu qiyam İslamın mahiyyətinin qorunması, Bəni-Üməyyə hakimiyyətinin gerçək simasının üzə çıxması və zülmə qarşı müqavimət ruhunun yaşadılması baxımından dönüş nöqtəsinə çevrildi.

Qiyamın əsas səbəbləri

İmam Hüseynin (ə) qiyamı şəxsi hakimiyyət mübarizəsi deyildi. Onun əsas məqsədi İslam ümmətində yaranmış dərin mənəvi və siyasi təhrifi aradan qaldırmaq idi.

Dəyərlərin dəyişməsi

Peyğəmbər dövründə üstünlük meyarı təqva, ədalət və iman idi. Zaman keçdikcə bu dəyərlərin yerini var-dövlət, tayfa maraqları, vəzifə və dünya istəyi tutdu.

Bir çox nüfuzlu şəxslər haqqı tanısalar da, dünya mənafeyi və qorxu səbəbindən İmam Hüseyni (ə) müdafiə etmədilər.

Yezid hakimiyyətinin mahiyyəti

Müaviyə dövründə hakimiyyət zahirdə dini görüntünü qorumağa çalışırdı. Yezid isə açıq şəkildə fəsad, zorakılıq və qorxu siyasəti ilə tanınırdı.

İmam Hüseyn (ə) belə bir şəxsə beyət etməyi İslam cəmiyyətinin mənəvi süqutu kimi görürdü. Bu səbəbdən onun məşhur mövqeyi tarixə həkk olundu: “Mənim kimim onun kimisinə beyət etməz”.

Mədinədən Məkkəyə, Məkkədən Kərbəlaya

Yezidin hakimiyyətə gəlməsindən sonra Mədinədə İmam Hüseyndən (ə) beyət tələb olundu. İmam bu tələbi qəbul etmədi və gecə ilə Mədinədən Məkkəyə yola düşdü.

Kufədən gələn dəvətlər

Məkkədə olarkən Kufə əhalisindən İmam Hüseynə (ə) çoxsaylı məktublar göndərildi. Onlar onu rəhbər kimi qəbul etməyə hazır olduqlarını bildirirdilər.

İmam vəziyyəti araşdırmaq üçün Müslim ibn Əqili Kufəyə göndərdi. Əvvəlcə minlərlə insan Müslimə beyət etsə də, Ubeydullah ibn Ziyadın təhdidləri və təzyiqləri nəticəsində bu dəstək dağıldı.

Kərbəlada son mərhələ

İmam Hüseyn (ə) Kufəyə doğru hərəkət edərkən yolda Müslim ibn Əqilin şəhid edildiyi xəbərini aldı. Buna baxmayaraq, Kufə xalqına qarşı hüccəti tamamlamaq üçün yoluna davam etdi.

Su yolunun bağlanması

Kərbəlada İmam Hüseyn (ə) və tərəfdarları mühasirəyə alındı. Məhərrəmin 7-dən etibarən onların suya çıxışı kəsildi. Ailələr, uşaqlar və səhabələr ağır susuzluq şəraitində qaldılar.

Aşura günü isə İmam Hüseynin (ə) azsaylı səhabələri ardıcıl şəkildə döyüşə çıxdılar və şəhid oldular. Nəticədə İmam Hüseyn (ə) də şəhid edildi, ailəsi isə əsir alındı.

Aşuranın tarixi və mənəvi dərsi

Aşura yalnız bir döyüş deyil, haqq ilə batilin, ədalət ilə zülmün, sədaqət ilə xəyanətin qarşıdurmasıdır.

Ədalət uğrunda əbədi nümunə

İmam Hüseynin (ə)qiyamı göstərdi ki, zülm qarşısında susmaq cəmiyyətin mənəvi məhvinə yol açır. O, öz həyatı və şəhadəti ilə haqsız hakimiyyətə boyun əyməməyin ən uca nümunəsini göstərdi.

Kərbəla hadisəsi bu gün də müsəlman dünyasında vicdan, fədakarlıq, sədaqət və azadlıq simvolu kimi yad edilir.

Aşura Günü və İmam Hüseynin (ə.s) Qiyamı yazısı ilk önce üzerinde ortaya çıktı.

Əhli-Beytin (ə) 10-cu imamı olan İmam Əli əl-Hadi ən-Nəqi (ə) hicri 212-ci ilin Zilhiccə ayının 15-də Mədinə yaxınlığındakı “Süreyya” adlı yaşayış məntəqəsində dünyaya gəlib.

Atası 9-cu imam İmam Məhəmməd Təqi (İmam Cavad (ə)), anası isə yüksək mənəviyyatı ilə tanınan Səmanə adlı xanım olub. Mənbələrdə İmam Hadi (ə)-ın anasının elmli, təqvalı və pak bir qadın olduğu xüsusi vurğulanır.

Uşaq yaşında imamətə yüksəldi

İmam Hadi (ə), atası İmam Cavadın (ə) şəhadətindən sonra hələ səkkiz yaşında imamət məqamına çatıb.

Bu hadisə İslam tarixində diqqətçəkən məqamlardan biri hesab olunur. Çünki çox gənc yaşda dini rəhbərlik və mənəvi rəhbərlik missiyasını üzərinə götürməsi onun xüsusi ilahi elm və hikmətə sahib olduğuna işarə kimi qiymətləndirilir.

“Hadi” və “Nəqi” ləqəbləri ilə tanınıb

İmamın (ə) ən məşhur ləqəbləri “Hadi” və “Nəqi” olub.

“Hadi” – doğru yola yönəldən,
“Nəqi” isə pak və təmiz mənasını verir.

O, həmçinin “Əbülhəsən əs-Salis” adı ilə də tanınıb. Çünki İmam Əli (ə), İmam Musa Kazım (ə) və İmam Rza (ə) da “Əbülhəsən” künyəsi ilə məşhur olublar.

Abbasi xilafəti dövründə ağır təzyiqlər yaşadı

İmam Hadi (ə) həyatının böyük hissəsini Abbasi xilafətinin sərt təzyiqləri altında keçirib.

O dövrdə xilafət rəhbərləri Əhli-beyt (ə) imamlarının xalq arasında artan nüfuzundan narahat idi və onları ciddi nəzarətdə saxlayırdı.

Abbasi xəlifəsi Mütəvəkkilin əmri ilə İmam Hadi (ə) Mədinədən Samirraya aparılıb və ömrünün sonuna qədər orada nəzarət altında yaşamağa məcbur edilib.

Elm və mənəviyyat məktəbi yaratdı

Bütün təzyiqlərə baxmayaraq, İmam Hadi (ə) geniş elmi fəaliyyət göstərib.

O, Quran, hədis, əxlaq və İslam maarifi sahəsində çoxsaylı tələbələr yetişdirib. Dövrünün tanınmış alimləri və raviləri onun elmindən bəhrələnib.

Mənbələrdə qeyd olunur ki, İmamın (ə) yüzlərlə tələbəsi və davamçısı olub.

Hikmətli kəlamları ilə yadda qaldı

İmam Hadi (ə)-ın çoxsaylı hikmətli kəlamları İslam dünyasında geniş yayılıb.

Onun məşhur buyuruşlarından birində deyilir:

“Özünü dəyərsiz hesab edən şəxsin şərindən amanda qalmaq olmaz.”

Başqa bir hədisində isə belə buyurur:

“Dünya elə bir bazardır ki, bəziləri burada qazanar, bəziləri isə zərər edər.”

Samirrada şəhid edildi

İmam Hadi (ə) hicri 254-cü ildə Abbasi hakimiyyəti dövründə zəhərlənərək şəhid edilib.

O, Samirrada öz evində dəfn olunub və məzarı bu gün də milyonlarla müsəlmanın ziyarət etdiyi müqəddəs məkanlardan biri hesab olunur.

Müsəlman dünyasında xüsusi ehtiram

İmam Hadi (ə) İslam tarixində elm, səbir, mənəviyyat və zülmə qarşı müqavimət simvolu kimi qəbul edilir.

Onun həyatı və fəaliyyəti müsəlmanlar üçün həm dini, həm də mənəvi baxımdan böyük örnək sayılır.

İmam Hadi (ə) – Hidayət və Paklıq Nuru yazısı ilk önce üzerinde ortaya çıktı.