Mədəni transformasiya, sekulyarlaşma və sivilizasiya müzakirəsi
Azərbaycanda məktəblərdə hicabın qadağan edilməsi məsələsi yalnız şagirdlərin dini geyimlərini müəyyənləşdirmək azadlığı ilə məhdudlaşan bir mövzu kimi nəzərdən keçirilməməlidir. Bu məsələ eyni zamanda dinin ictimai məkandakı yeri, dövlətin dünyəvilik anlayışı, ictimai kimliyin qorunması və müasirləşmə prosesində mənimsənilən mədəni dəyərlər baxımından da qiymətləndirilməlidir.
Hicab qadağası bu çərçivədə daha geniş bir müzakirənin başlanğıc nöqtəsidir. Bu məsələ yeni bir mədəniyyətin qurulması üçün atılan ilk addımdır.
Azərbaycan mədəni transformasiyanın astanasındadır. Bir tərəfdən Qərb sivilizasiyasının kənardan gətirilərək tətbiq edilmək istənilməsi, digər tərəfdən isə sahib olduğu İslam sivilizasiyasını qorumaq zərurəti Azərbaycanı seçim qarşısında qoymuşdur. Qərb mədəniyyəti, yoxsa İslam/Əhli-beyt (ə) sivilizasiyası?
Sovet İttifaqı dövründə dini qurumlar, mədrəsələr, vəqflər və dini təhsil mexanizmləri mövcud olmadığından dinin ictimai həyatdakı rolu məhdud qalmışdı. Bu tarixi təcrübə Azərbaycan cəmiyyətinin dini biliklərin formalaşması, dini nüfuz sahibləri ilə münasibətlər və institusional dini həyat baxımından özünəməxsus şəraitdə inkişaf etməsinə səbəb olmuşdur.
Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Azərbaycan müstəqilliyini qazanmış, ictimai və mədəni həyat yenidən formalaşmağa başlamışdır. Bu prosesdə bir tərəfdən milli kimliyin gücləndirilməsi və iqtisadi inkişaf hədəflənərkən, digər tərəfdən dini kimliyin yenidən canlandırılması da mühüm ictimai hadisəyə çevrilmişdir.
Lakin uzunmüddətli dini təzyiqlərdən sonra bir cəmiyyətin öz dini irsini yenidən öyrənməsi və institusionallaşdırması asan deyil. Dini təhsil müəssisələrinin məhdud olması, keyfiyyətli dini biliklərə çıxış problemləri və dini nüfuz sahibləri ilə münasibətlərin yenidən qurulması bu prosesin əsas məsələləri sırasındadır.
Əhli-beyt (ə) məktəbi baxımından yanaşdıqda, bu vəziyyət şiə cəmiyyətinin yalnız etiqad səviyyəsində deyil, eyni zamanda elmi, əxlaqi, fiqhi və ictimai sahələrdə də güclənməsini zəruri edir.
Azərbaycanda hakimiyyət tərəfindən mənimsənilən dünyəvilik anlayışı dövlətlə din arasındakı münasibətlərin necə tənzimlənəcəyində müəyyənedici rol oynayır.
Buna görə də konstitusiya səviyyəsində dünyəviliyin qəbul edilməsi ilə cəmiyyətin sekulyarlaşdırılması prosesinin başlanması qaçılmaz olacaqdır.
Azərbaycandakı hicab müzakirəsi də bu müstəvidə araşdırılmalıdır. Məktəblərdə dini geyimlərə tətbiq edilən məhdudiyyətlərin səbəbləri, əhatə dairəsi və tətbiq forması Qərb sivilizasiya layihəsinin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Buna görə də sözügedən siyasətlərin ictimai və mədəni nəticələri tənqidi şəkildə sorğulanır.
Niyə bu layihə Azərbaycanda həyata keçirilməyə çalışılır?
Azərbaycanın geosiyasi və dini ölçüsü
Dünyəviliklə başlayan sekulyarlaşma prosesi və Qərb sivilizasiyasının prinsiplərinin hakim mövqeyə gətirilməsi ilə baş verəcək mədəni transformasiya Əliyev hakimiyyətinin və azərbaycanlı dünyəvilik tərəfdarlarının təkbaşına həyata keçirə biləcəyi bir iş deyil.
Azərbaycanın geosiyasi və geostrateji əhəmiyyətini nəzərə alan Qərb nəzəriyyəçiləri və strateqləri bu mədəni transformasiyanın infrastrukturunu hazırlamışlar.
Bunun əhəmiyyətini anlamaq üçün bir-birini tamamlayan bir neçə amili nəzərə almaq lazımdır.
Birincisi, Azərbaycan şiə müsəlman əhalinin ictimai baxımdan mühüm çəkiyə malik olduğu ölkədir. Bu xüsusiyyət ölkəni şiə düşüncəsinin və Əhli-beyt (ə) mədəniyyətinin ictimai gələcəyi baxımından əhəmiyyətli edir.
İkincisi, Sovet İttifaqından sonra formalaşan siyasi və ictimai quruluş, ideoloji və mədəni mövqe Azərbaycanın düşdüyü boşluqda müasirləşmə modelini və beynəlxalq istiqamətlərini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri olmuşdur. Ölkənin Türkiyə ilə münasibətləri, İran və ərəb ölkələri ilə əlaqələrinin xarakteri, milli kimlik anlayışı və Qərb dövlətləri ilə inkişaf etdirdiyi siyasi və iqtisadi münasibətlər bu prosesin müxtəlif ölçülərini təşkil edir.
Üçüncüsü, Xəzər hövzəsindəki enerji ehtiyatları və Azərbaycanın regional mövqeyi ölkəni beynəlxalq güc münasibətlərinin mühüm iştirakçılarından birinə çevirir.
Bu amillər Azərbaycanın yalnız daxili siyasət baxımından deyil, regional və qlobal strategiyalar baxımından da əhəmiyyət daşıdığını göstərir.
Əhli-beyt (ə) məktəbi və mərcəiyyətin əhəmiyyəti
Şiə düşüncə ənənəsində mərcəiyyət dini biliklərin və fiqhi hökmlərin izahı, dini rəhbərlik və təqlid münasibətləri baxımından mühüm bir qurumdur. Mərcəiyyətin funksiyası yalnız fərdi ibadətlərlə məhdudlaşmır; dini təhsil, ictimai həmrəylik, əxlaqi məsuliyyət və dini kimliyin qorunması kimi sahələrdə də təsirlidir.
Bununla yanaşı, mərcəiyyətin institusional quruluşu, dini nüfuzun cəmiyyətdəki təsiri və alimlərin ictimai rolu dini sivilizasiyanın və Əhli-beyt (ə) mədəniyyətinin tanıdılmasında böyük əhəmiyyət daşıyır.
Əhli-beyt (ə) məktəbi baxımından dini kimliyin qorunması yalnız rəmzlərin mühafizəsi ilə məhdudlaşmır. Bu kimliyin etiqadi, fiqhi, fəlsəfi, əxlaqi, sosial və siyasi ölçülərinin elmi əsaslar üzərində izah edilməsi də zəruridir. Bu baxımdan dini nüfuz sahibləri ilə cəmiyyət arasındakı əlaqələrin gücləndirilməsi, keyfiyyətli dini təhsilin yayılması və gənc nəsillərin öz ənənələrini şüurlu şəkildə tanıması əhəmiyyətlidir.
Mərcəiyyətin təsirinin məhdud olduğu cəmiyyətlərdə dini kimliyin mütləq zəifləyəcəyi və ya mənəvi aşınmanın qaçılmaz olduğu söylənilə bilər. Elmi əsaslar üzərində qurulmuş dini sivilizasiya və ictimai dini həyat ailə, təhsil, mədəniyyət, dini qurumlar və fərdi inanc kimi müxtəlif amillərin qarşılıqlı təsiri ilə formalaşır.
Azərbaycan xalqının dini sivilizasiyanı və Əhli-beyt (ə) mədəniyyətini öz mənbəyindən öyrənməsi üçün mərcəiyyətlə əlaqəsi böyük əhəmiyyət daşıyır.
Hicab qadağası və təhsildə dini azadlıq
Hicab müsəlman qadın üçün dini inancın, iffətin, məhrəmlik anlayışının və şəxsi kimliyin ifadəsidir. Buna görə də hicabın məktəb mühitində məhdudlaşdırılması yalnız geyim qaydaları ilə bağlı texniki tənzimləmə kimi qiymətləndirilə bilməz. Belə bir tətbiq din və vicdan azadlığı, təhsil hüququ, bərabərlik və dövlətin bitərəfliyi kimi əsas prinsiplərlə birbaşa əlaqəlidir.
Burada əsas məsələ yalnız bir şagirdin hicab taxıb-taxmaması deyil. Əsas məsələ dövlətin dini inancların ictimai məkanda görünməsinə necə yanaşması və fərdin öz inancını yaşamaq hüququ ilə ictimai nizam arasında tarazlığı necə qurmaq istəməsidir.
İslam sivilizasiyası baxımından yanaşdıqda, dini rəmzlərin təhsil müəssisələrindən uzaqlaşdırılması dinin ictimai həyatdakı qanuni mövcudluğu ilə bağlı mühüm problemlər yaradır. Xüsusilə hicabın təhsilə maneəyə çevrilməsi dini azadlıqla təhsil hüququ arasındakı münasibətin yenidən müzakirə edilməsini zəruri edir.
Qadın, iffət və mədəni kimlik
İslam düşüncəsində iffət əxlaqi məsuliyyət və insanın öz davranışlarını fəzilətli prinsiplər əsasında tənzimləməsi ilə əlaqəlidir. Hicab da müsəlmanlar tərəfindən bu əxlaqi və dini çərçivənin bir hissəsi kimi qəbul edilir. Lakin iffət yalnız qadınların geyimi ilə məhdudlaşmır; kişilərin davranışlarını, ictimai münasibətləri və hər iki cinsin əxlaqi məsuliyyətlərini də əhatə edir.
Azərbaycan cəmiyyətində işlədilən “qeyrət” anlayışı kişi baxımından ailəyə, şərəfə və ictimai məsuliyyətə sahib çıxmaq mənalarını daşıyır. Kişilər baxımından qadının iffətini və şərəfini qorumaq, onun inancına və seçiminə hörmət göstərmək ilahi vəzifədir.
Bu çərçivədə hicab müzakirəsi ilahi əmri əsas götürən, qadınların fərdi hüquqlarını və dini azadlıqlarını nəzərə alan yanaşma ilə aparılmalıdır. Bir qadının öz iradəsi ilə qəbul etdiyi dini geyimin qadağan edilməsi onun inanc azadlığı baxımından problem yaradır.
Beləliklə, məsələ yalnız qadınların geyimi üzərindən aparılan müzakirə kimi deyil, mədəniyyət mübarizəsi, fərdin inancı, əxlaqi məsuliyyəti və azadlığı arasındakı münasibətin bir hissəsi kimi anlaşılmalıdır.
Təqlid, yoxsa şüurlu müasirləşmə?
Azərbaycandakı hicab müzakirəsi daha geniş bir sivilizasiya məsələsini gündəmə gətirir: Bir cəmiyyətin inkişafı, tərəqqisi və müasirləşməsi necə baş verir?
Qərb sivilizasiyasının dəyərlərini mənimsəyib Qərb mədəniyyətinin prinsip və dəyərlərini təqlid etməkləmi, yoxsa milli mədəniyyətə və dini sivilizasiyaya sahib xalqın öz köklərinə qayıtmasını təmin etməkləmi?
Qərb sivilizasiyasının elm, texnologiya, hüquq, təhsil və siyasi qurumlar sahəsindəki təcrübəsindən yararlanmaq yeganə keçərli ictimai model kimi qəbul edilərsə, bu, yeni assimilyasiya və ictimai parçalanmanı özü ilə gətirəcəkdir.
Əhli-beyt (ə) məktəbi baxımından yanaşdıqda, müasirləşmə prosesinin etiqadi, fəlsəfi, fiqhi, əxlaqi və ictimai əsaslarının birlikdə qiymətləndirilməsi lazımdır. Buna görə də elmi və texnoloji inkişafı təmin etmək üçün hicab kimi dini rəmzlərin aradan qaldırılması yanaşmasından imtina edilməlidir.
Diqqət edilərsə, əsas məsələ insanın və cəmiyyətin inkişafına hansı dəyərlərin istiqamət verəcəyidir. Buna görə də Azərbaycanın gələcəyi baxımından əsas sual Qərblə İslam arasında seçim etmək məcburiyyətində olmasıdır. Müasirləşmənin hansı prinsiplər üzərində qurulacağıdır.
Nəticə
Azərbaycanda məktəblərdə hicabın qadağan edilməsi məsələsi din və dövlət münasibətləri, fərdi azadlıqlar, təhsil siyasətləri və ictimai kimlik baxımından çoxşaxəli araşdırma tələb edir. Mövzunu yalnız geyim qaydaları ilə məhdudlaşdırmaq məsələnin daha geniş mədəni və ideoloji ölçülərinin nəzərdən qaçırılmasına səbəb olur.
Bununla yanaşı, hicab qadağasının Qərb sivilizasiya layihəsinin bir hissəsi olduğu nəzərdən qaçırılmamalıdır. Dövlət siyasətlərinin səbəblərinin beynəlxalq münasibətlər, təhsil qaydaları və ictimai nəticələr üzərindən əsaslandırıldığına diqqət yetirilməlidir.
Qərbin öz mədəniyyətini hakim mövqeyə gətirməsi, Azərbaycanın yenidən qurulması və yeni bir mədəniyyətin formalaşdırılması üçün dini mədəniyyətin izlərinin silinməsi lazımdır. Bu, xarici müdaxilələrlə mümkün olmayacağı üçün hakim siyasi qüvvəni gücləndirməli və yeni mədəniyyətin qurulmasına dövlətin əli ilə başlamalı idilər.
Qərb mədəniyyətini Azərbaycanda hakim mövqeyə gətirmək iqtidardakı siyasətçilərin və Qərbyönlü akademiklərin özbaşına həll edə biləcəyi bir məsələ deyil. Qərb bir tərəfdən hakimiyyətləri qoruyarkən, digər tərəfdən Qərb nəzəriyyəçiləri və strateqləri Qərb mədəniyyətini hakim mövqeyə gətirmək planlarını həyata keçirirlər.
Sabahattin Türkyılmaz
