Bizdə ad yaddaşın dilə gəlmiş forması, köklərin səssiz imzası, əcdadların gələcəyə qoyduğu əmanətdir. Bir adda bəzən bir peyğəmbərin duası, bəzən bir qəbilənin köç yolu, bəzən unudulmuş bir şəhərin xatirəsi, bəzən də əsrlər boyu daşınan bir mənsubiyyət gizlənir. Adlar coğrafiyanın, inancın, dilin və sivilizasiyanın bir-birinə bağlandığı görünməz tellərdir. Bir adı anlamaq yalnız sözün mənşəyini araşdırmaq deyil, o adı yaşadan insanların dünyasına daxil olmaqdır. Buna görə də bizdə adlar təsadüfən qoyulmur; hər ad bir yaddaşın daşıyıcısı, hər kök bir keçmişin şahidi, hər ad isə hələ tamamlanmamış bir tarixin səsidir.
Yəməni bugünkü yoxsulluğuna, müharibəsinə və xarabalığa çevrilmiş şəhərlərinə baxaraq tanıdığını düşünənlər tarixin ən böyük yanılmalarından birinə düşürlər. Çünki Yəmən tarixin kənarında qalmış bir ölkə deyil; bəşəriyyətin böyük sivilizasiya yollarının kəsişdiyi məkanlardan biridir. Səba Krallığının əzəmətindən Mə’rib bəndinin mühəndislik dahiliyinə, Cənubi Ərəbistanın qədim kitabələrindən buxur və ədviyyat ticarətinin Qırmızı dənizi Aralıq dənizinə, Hind okeanını Mesopotamiyaya bağlayan damarlarına qədər Yəmən sadəcə həyatda qalmağı deyil, suyu, torpağı, ticarəti və hakimiyyəti təşkil etməyi bacarmış sivilizasiyalar ölkəsidir. Quranın Səba haqqında bəhs etməsi bu coğrafiyanı müqəddəs mətnlərin yaddaşına daşıyarkən, İbrahimdən İsmayıla uzanan ənənələr və Yəmənlə əlaqələndirilən peyğəmbər nəsilləri bölgəni dini təsəvvürün də mərkəzlərindən birinə çevirmişdir.
Lakin Yəmənin əzəməti yalnız peyğəmbərlərlə əlaqələndirilməsindən deyil, yazılı və arxeoloji izləri minilliklər əvvələ gedib çıxan həqiqi bir sivilizasiya quruculuğundan qaynaqlanır. Bu gün dünyanın unutduğu həqiqət budur: Bir zamanlar dəniz yollarını, ticarətin ritmini, əkinçiliyin suyunu və krallıqların zənginliyini formalaşdıran bu torpaqlar indi öz tarixinin xarabalıqları altında əzilir. Yəməni kiçik görmək Anadolunun, Şamın, Misirin, Sudanın, Efiopiyanın, İraqın və İranın tarixini kiçik görməkdir; Yəmənin tarixini kiçik görmək bəşəriyyətin ortaq yaddaşının ən mühüm hissəsini silməkdir. Çünki sivilizasiyanın böyüklüyü bu gün kimin güclü olması ilə deyil, bəşəriyyətin keçmişinə kimin nə qatması ilə ölçülür.
ƏRƏBLƏR BURANI NİYƏ “MƏNDƏB” ADLANDIRDILAR?
Yəmənə yalnız Ərəbistan yarımadasının cənub ucu kimi deyil, Afrika Buynuzu, Qırmızı dəniz, Hind okeanı və Şərqi Aralıq dənizi arasında qurulmuş tarixi körpü kimi baxmaq lazımdır. Bizdə adlar təsadüfən qoyulmur. Qırmızı dənizi Ədən körfəzinə bağlayan o dar keçid – Babül-Məndəbin türkcə mənası “Matəm, Kədər, Yas Qapısı” deməkdir. İki sahili birləşdirən keçid mənasında da işlədilir. Lakin əsas məsələ budur: Ərəblər buranı niyə Məndəb adlandırıblar? Ərəb dilində bu kökün mühüm mənalarından biri də vəfat edən birinin ardından ağı demək, ölünü yaxşılıqla yad etmək və yas tutmaqdır. Üç əsas izah var: Dar keçid, qayalıqlar, axınlar və dəyişkən küləklər qədim dənizçilər üçün təhlükəli idi. Buna görə də adın keçid zamanı baş verən qəzalar və ölümlərlə əlaqələndirilməsi geniş yayılmış izahdır.
Bir ərəb rəvayətinə görə, Ərəbistanla Afrikanı ayıran böyük bir zəlzələ zamanı çoxlu insan dənizdə boğulmuş, geridə qalanların ağıları isə keçidin adına çevrilmişdir. Bu gün sular altında qalan bərəkətli Ərəb/Fars və Qırmızı vadiləri son buzlaq dövründə okean sularının 100–200 metr yüksəlməsi nəticəsində su altında qaldı. Bugünkü Fars körfəzini və Qırmızı dənizi meydana gətirdilər. Qədim sivilizasiyalarda və müqəddəs mətnlərdə bəhs edilən Böyük Tufan bununla əlaqəli ola bilər. Bəzi ərəbcə rəvayətlərdə isə bu ad Afrikadan zorla aparılan insanların ardından analarının və yaxınlarının ağlaması ilə əlaqələndirilir. Bu rəvayət bəşər tarixinin həqiqi bir ağrısına – qul ticarətinə toxunur.
KEÇMİŞİN SƏHVLƏRİNƏ YENİDƏN DÜŞMƏK
Almaniyada yaşayan, Mersinli əmim oğlu Özcan Yəmən haqqında yazıma “Səhranın unutqanlığı və zamanın tərəzisi” başlığı ilə öz şərhini bölüşdü:
“Biri vardı, biri yoxdu; insanın sədaqətlə xəyanət arasında gedib-gəldiyi, torpağın qandan saraylar inşa etdiyi qədim zamanlarda yaşıl bir çətənə toxumu torpağa düşmüş. Zaman keçmiş, külək əsmiş və o kiçik çətənə göyə doğru uzanaraq nəhəng bir ağaca çevrilmiş. Yarpaqları xışıldadıqca köklərinin uzandığı dərin torpaqlardan qədim dövrlərin nağıllarını pıçıldamağa başlamış. Ağacın kölgəsində qızmar qumların hökm sürdüyü uzaq bir diyar varmış: Yəmən. O diyar ki, əsrlər boyu davam edən müharibələrin, bitməyən üsyanların və sönməyən ocaqların yurdu imiş.
Tarixin səhifələri 1915–1918-ci illəri göstərdiyi zaman Anadolunun bağrından qopub gələn yüz minlərlə gənc igid o qızmar səhralara ayaq basmış. Getmişlər, amma geri dönməmişlər. Səhra küləyi ilə onların arxasınca əsən anaların ağılarını udmuş, Huş təpəsinin ətəkləri yüz minlərlə adsız məzara ev sahibliyi etmiş. Deyirlər ki, o zamanlar səhraların arxasında gizlənən və məkrli planlar pıçıldayan yad kölgələr (Bəni-Səud qəbiləsi) – xalqın ‘Lourens’ adlandırdığı uydurma qəhrəmanlar – o səhranın insanlarının qulağına hərislik və həsəd pıçıldamışlar. Birlikdə çörək yediyi, eyni göyə əl açdığı türk əsgərini pusquya salmaq üçün tələlər qurmuşlar. Qardaşlıq andı səhrada sovrulan bir toz buluduna çevrilmiş; xainlik tarixin qızıl səhifələrinə deyil, insanlığın utanc dəftərinə qara bir qeyd kimi düşülmüş. Yüz minlərlə can o qum dənizində bir-bir sönüb getmiş.
Lakin zaman düz xətt boyunca axıb gedən adi bir çay deyil; zaman dairəvi bir ədalət tərəzisidir. Bu gün dövran yenidən dəyişir, səmada köhnə müharibələrin buludları yenidən toplanırmış kimi görünür. İnsan özündən soruşmaya bilmir: Tarix təkrardanmı ibarətdir, yoxsa insan övladı eyni tələyə dəfələrlə gedən kor bir yolçudur? Başqalarını qorumaq üçün yenidən eyni torpaqlara ayaq basmaq fəlsəfənin ən böyük çıxılmaz vəziyyətidir: Keçmişin sədaqətsizliyi ilə bəslənən torpaqlara yenidən güvənmək fəzilətdirmi, yoxsa…?”
BU GÜN YENƏ MATƏM VAR
Qəlbimdə daha bir sızı var: Bu da eyni qibləyə üz tutan, eyni Allaha əl açan, eyni çörəyi bölüşən insanların bir-birinə düşmən edilməsidir. Nə qədər ananın gözyaşı neçə-neçə hakimiyyətin hesablarına, nə qədər övladın qanı neçə-neçə böyük gücün planlarına qarışdı.
Salam olsun adını kədərdən alan bu dar keçidin iki sahilində minilliklərin xatirəsini daşıyan Yəmənə, Afrikanın qədim torpaqlarına və bu sulardan keçərək dünyanın dörd bir yanına yayılan bəşəriyyətin ortaq irsinə. Bu gün yenə matəm var bu qapıda.
Bəşəriyyətin qədim ticarət yolları müharibələrin kölgəsində, yoxsulların bir tikə çörəyi geosiyasətin hesablarında, uşaqların gələcəyi böyük güclərin şahmat taxtasında.
Salam olsun Yəmənə; ağrıları ilə kiçilməyən, tarixi ilə tükənməyən, yaddaşı ilə susdurula bilməyən o qədim diyara.
Salam olsun ağla, vicdana, həqiqəti axtarmaq cəsarətinə və insanı insana düşmən etməyən bütün könüllərə!
