ABŞ Prezidenti Donald Tramp İranla müharibəni dayandıracaq “böyük bir uzlaşmaya” nail olunduğunu elan etdi. Tərəflərdən biri ABŞ, xüsusən də Tramp olunca imza atılmadan “nail olundu” demək əlbəttə mümkün deyil. Hətta Trampın Obama dövründə bağlanan ABŞ-İran sazişini ləğv etdiyini nəzərə alsaq, imza atılması belə bir zəmanət mənasına gəlməz.
Doğrudan da, hələ imzalar atılmayıb, 14 iyun bazar günü atılacağı bildirilir.
ABŞ-IN ETİBARSIZLIĞI PROBLEMİ
ABŞ-ın etibarsızlığı məsələsini dünyada ən yaxşı sınaqdan keçirmiş ölkə İrandır. Bu səbəbdən Tehran rəhbərliyi iki aydır Trampdan gələn uzlaşma tələbini zəmanət altına almağa çalışır. Bunu birincisi mərhələli danışıqlar üsulunu qəbul etdirərək, ikincisi isə beynəlxalq bir mexanizmə bağlayaraq etmək istəyirlər.
Mətbuata sızan uzlaşma mətninə baxsaq, bunu təmin etdikləri anlaşılır. Əsas mövzuların hamısı bir dəfəyə deyil, hissə-hissə, tətbiqdən geri dönülmədiyi görüldükcə müzakirə edilərək və razılaşdırılaraq bağlanacaq.
UZLAŞMANI İRAN RAKETLƏRİ TƏMİN ETDİ
Trampın “böyük uzlaşma” ifadəsini işlətməsi vacibdir. Supergüc ABŞ-ın “quldur dövlət” dediyi İranla uzlaşmaq məcburiyyətində qalmasını “böyük uzlaşma” kimi xarakterizə etməsi hər şeydən əvvəl müharibənin qalibinə işarə edir.
Müharibə siyasətin silahla aparılması halıdır və silahlı siyasəti İran qazandı, İran raketləri qazandı. İran həmçinin ABŞ-ın böyük təzyiqinə baxmayaraq, raket potensialını danışıqlar mövzusu olmaqdan kənarda saxladı.
Razılaşdırılan maddələrə baxsaq, ABŞ İranın dinc nüvə fəaliyyətinin qarşısını ala bilmir, zənginləşdirilmiş uranına əl qoya bilmir. Seyrəltmə İranın özündə aparılacaq. ABŞ-ın uğur kimi təqdim etdiyi “İran nüvə silahı hazırlamayacaq öhdəliyi” onsuz da Tehranın bölgəyə və dünyaya illərdir verdiyi öhdəlik idi!
REJİM SÜQUT ETMƏDİ, MÜHARİBƏ BİTİR
ABŞ və İsrail 28 fevral 2026-cı il səhəri İran ərazisinə ağır hücuma başlayanda məqsədləri bir neçə gün ərzində rejimi devirmək idi. Güclü bombardman altında İran xalqı üsyan edəcək və Tehran rəhbərliyini devirəcəkdi. Bundan o qədər əmin idilər ki, Vaşinqton mərkəzli Atlantik dünyası mediası eyni məzmunlu manşetlər verdi: “Rejim süqut edər, müharibə bitər.”
Rejim süqut etmədi, iranlı müxaliflər ayaqlanmadılar, əksinə vətən müdafiəsi cəbhəsinə qoşuldular. İran xalqı birlik içində müqavimət göstərdi, İran silahlı qüvvələri ABŞ-a, bölgədəki ABŞ bazalarına və İsrailə eyni təsirdə cavab verdi.
Və 40-cı gündə Pakistanın irəli sürdüyü 15 günlük atəşkəs təklifinə ABŞ İrandan daha çox sarıldı.
ABŞ ASİYANIN GİRİŞİNDƏ DAYANDIRILDI
Bu köşədə bir neçə dəfə yazdım: “Mədəniyyət dediyin tək dişi qalmış canavar idi”, bax İran o tək dişi çıxardı. İmperialist ABŞ-ın “dişləmə qabiliyyətinin” zəiflədilməsinin bölgəmiz baxımından nə qədər faydalı olduğu qarşıdakı prosesdə daha yaxşı anlaşılacaq.
ABŞ-ın birinci 12 günlük müharibədə və ikinci 40 günlük müharibədə İranı aşa bilməməsinin Asiya cəbhəsi baxımından nə qədər dəyərli olduğu qarşıdakı prosesdə daha yaxşı anlaşılacaq.
BEŞLİ TƏHLÜKƏSİZLİK MEXANİZMİ
İmperialist ABŞ bir il ərzində İrana iki dəfə məğlub oldu. Əlbəttə bu, qarşıdakı illərdə üçüncü dəfə hücum etməyəcəyi mənasına gəlmir. Çünki “böyük uzlaşmanın” ən böyük məğlubu vəziyyətində olan İsrailin təhlükəsizliyi yenə ABŞ-ın çiyinlərində olacaq. Və ABŞ bunu da təmin edə bilmək üçün “İsrail hegemoniyasında yeni Yaxın Şərq nizamı” hədəfini davam etdirəcək.
Məhz buna görə iki mövzu kritik əhəmiyyət daşıyır:
- Bölgə ölkələri ABŞ-İsrail təcavüzkarlığına qarşı çəkindirici bir ortaq model yarada bilməlidir. Bunu ikinci müharibədən əvvəl, 25 sentyabr 2025-dən bəri bu köşədə formullaşdırmağa çalışıram. Türkiyə, İran, Səudiyyə Ərəbistanı, Misir və Pakistandan ibarət beşli təhlükəsizlik mexanizmi. İran xaricindəki dörd ölkə arasında bu istiqamətdə əməkdaşlıq zəmini artıq formalaşıb.
İRAN-KÖRFƏZ SAZİŞİ
- ABŞ İrana əsasən Körfəz ölkələrindəki bazalarından hücum etdi. ABŞ mediasının da məlumat verdiyi kimi, Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Qətərdəki bu bazalar, hətta İraq və İordaniyadakı bazalar da daxil olmaqla çox ciddi zərər gördü və onların bir hissəsi istifadəyə yararsız hala gəldi.
Məhz ABŞ-ın coğrafiyamızdakı bu bazalarını yeniləyə bilməməsi ən böyük qazanc olacaq. Bu isə əlbəttə İranın Körfəz ölkələri ilə uğurlu diplomatiya yürütməsindən də asılıdır. Bu nöqtədə Çin amili tərəflər üzərində təsirli olacaq.
