İran müharibəsinin ən böyük paradoksu bəlkə də ABŞ Prezidenti Donald Trampın hücum dalğasını enerji və neft obyektlərini məhv edəcək səviyyəyə qaldırmaq təklifi yenidən qarşısına çıxanda etdiyi etiraf oldu. Soyqırımçı-Epşteyn Koalisiyasının baş komandanı dedi: “Əksəriyyət indiyədək geri çəkilərdi. Onlar geri çəkilmədilər, haqqını vermək lazımdır; sərtdirlər.”
İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahunu qəbul etdikdən sonra bölgəni həftəsonuna yeni bir cəhənnəm vədi ilə sürüklədi. Lakin onun düşüncələri hələ də qarışıqdır.
“Hücum et, dayan; danışıq siqnalı göndər, güzəşt tələb et; təslim olmursa yenidən vur” şəklində təkrarlanan taktiki yanaşma qarşısında İran da qarşıdurma qaydalarını dəyişdi. Keçən həftə ABŞ dayandıqda bu dəfə İran dayanmadı. Cavab zərbəsindən önləyici hücuma keçdi. “O hücum edərsə mən də hücum edərəm, dayanarsa mən də dayanaram” deyən köhnə qayda artıq yoxdur. İran bu qapalı dövrəni qırmaq üçün müharibəni başlatmaq və dayandırmaq təşəbbüsünü ABŞ-dən alan yeni strategiyanı sınaqdan keçirir. Bu isə Trampı dəli edir.
Görünür, “cəbhələrin birliyi” prinsipinin təzahürü olaraq İranın müttəfiqi Yəmən də oyunun qaydalarını dəyişdi.
Paytaxt Sənaya nəzarət edən Ənsarullah hərəkatının rəhbərliyi altındakı Yəmən silahlı qüvvələri, Səudiyyə Ərəbistanının 11 ildir Amerika-İsrail maraqlarına da xidmət edən blokadasının yaratdığı status-kvonu pozmağa çalışır. “Blokadaya qarşı blokada” deyərək Bab əl-Məndəbdən Səudiyyə gəmilərinin keçməsinə imkan vermir və Qırmızı dənizdəki limanlarını bloklayır. Yəmən üzərindəki nəzarəti davam etdirmək Səudiyyə Ərəbistanının regional liderliyi qarşısındakı ən mühüm düyün nöqtəsidir. Əslində, vəhhabi dövlətinin qurucu rəhbərləri lap əvvəldən Yəməni özləri üçün Axilles dabanı hesab edirdilər.
Bu gün vəliəhd şahzadə Məhəmməd bin Salman özünü rüsvay etmiş səkkiz illik müharibədən sonra, İranın regional cavab zərbələri ilə yaratdığı çəkindiriciliyin kölgəsində Yəmənə veriləcək cavabı daha dəqiq hesablamalıdır. Ya Yəmənə qarşı blokadanı dayandıracaq, ya da Yəmənin işini birdəfəlik bitirməyə yönəlmiş yeni avantüraya başlayacaq. Lakin ikinci variantın əsas çıxılmazlığı budur: iqtisadiyyatın həyat damarı olan “Aramco”nu qoruyan qalxan artıq işə yaramır. Qırmızı dənizi təhlükəsiz, Bab əl-Məndəbi isə keçilə bilən saxlamaq əsas prioritetə çevrilib. Bunun üçün təsir göstərə bildiyi bəzi ölkələrlə dəniz koalisiyası yaratmağa çalışır. Çox dəyərli neft obyektlərini yandırmadan çəkindirici tarazlığa ehtiyacı var. Təxminən 50 ölkəyə dəniz koalisiyasına qoşulmaq dəvəti göndərib. “Gələrik, nə olacaq ki!” deyənlərin siyahını şişirtməsi həyəcan yarada bilər, amma bu, köpükdən dağa bənzəyir. ABŞ-nin Hörmüz boğazında bacarmadığını Bab əl-Məndəbdə bacarması böyük iddiadır.
Səudiyyə Ərəbistanı ötən həftə Ər-Riyaddakı obyektləri hədəf alan PUA-ların şimal qonşusundan gəldiyini iddia edərək ABŞ ilə birlikdə İraqı hədəfə aldı. Hər ikisi birlikdə yeddi vilayətdə Həşd əş-Şəabiyə məxsus onlarla obyekti bombaladı. İraqlıların fikrincə, Ər-Riyad Yəmən qarşısındakı acizliyini İraqla ört-basdır etməyə çalışdı. Lakin ABŞ-nin təşviqi ilə İraqdakı müqaviməti zəiflətməyi hədəfləyən bu addım Səudiyyə Ərəbistanını iki istiqamətli təzyiq altına saldı. Burada qarşıdurmanın gedişini müəyyən edən əsas amil tərəflərin həssaslığı və dözümlülük həddidir. Vəliəhd şahzadə Məhəmməd bin Salman tələsik müdafiə naziri Xalid bin Salmanı Vaşinqtona göndərdi. Görünür, ABŞ-dən alovun özlərinə yönəlməyəcəyi formada dəstək gözləyirlər. Amerika mediasına görə Trampa üç mesaj çatdırılıb:
– İranla gərginliyi azaltmağa üstünlük veririk.
– İraqa cavab verdik, amma gərginliyi artırmaq niyyətində deyilik.
– Yəmənlə gərginliyi idarə edə biləcək imkanımız var. Bu mərhələdə Amerika müdaxiləsinə ehtiyac yoxdur.
Əgər ehtiyac olmasaydı, 13 iyulda İran təyyarəsinin qarşısını almaq üçün Yəməndəki iki hava limanına hücumdan əvvəl ABŞ-dən dəstək istəməzdilər. ABŞ-siz bacarmırlar, amma amerikalılar işin içində olanda bu, onların özləri üçün də daha təhlükəli vəziyyət yaradır.
Onlar dəniz koalisiyası üçün ABŞ-dən dəstək gözləyirlər. Lakin ABŞ-nin iştirakı da Səudiyyə Ərəbistanını daha təhlükəsiz etmir. Görünür, burada çox ciddi strateji uyğunlaşdırma böhranı yaşayırlar. Əvvəllər keçdikləri yolu yenidən təkrarlamağın faydası yoxdur. Yəməni istədikləri kimi yenidən bombalaya, şəhərləri dağıda, insanlarını səfalətə sürükləyə bilərlər. Amma yəmənlilərin 2 min kilometr mənzilli ballistik və qanadlı raketlərinin qarşısını ala bilməzlər. Üstəlik, Bab əl-Məndəb təkcə Səudiyyə gəmilərinə deyil, koalisiyaya qoşulacaq gəmilərə də bağlana bilər. Məsələ Yəmənin vurula bilməməsi deyil, yəmənlilərin zərbə imkanlarının sovet istehsalı “Scud” raketlərindən idarəolunan ballistik raketlərə və PUA-lara qədər inkişaf etməsidir. Husilər 2019-cu ildə Yəmən raketləri ilə Buqayq və Xurays neft obyektlərini alova bürüyəndə vəziyyətin ciddiliyi başa düşülmüşdü. Həmin vaxt neft istehsalı birdən-birə 57 faiz azalmışdı. Əks halda Ər-Riyadın üzünü atəşkəsə çevirmək niyyəti yox idi. Nüvə dövləti Pakistanı və NATO üzvü Türkiyəni yanında görmək şahzadənin ətəklərini dalğalandıra bilər. Lakin 2015-ci ildə yaradılan və az qala “İslam NATO-su” adını almağa yaxınlaşan koalisiya mahiyyət etibarilə boş idi. Dəniz koalisiyasının güclü nüvəsinin formalaşması yalnız Bab əl-Məndəbdə bir çox ölkələrin maraqlarının ciddi zərbə aldığı şəraitdə mümkün ola bilər. Hazırda vəziyyət bu nöqtədə deyil.
ABŞ 2023-cü ildə İsraili müdafiə etmək üçün Yəmənə qarşı koalisiya yaradanda arxasına 20 ölkəni almışdı. Amma əslində əsas zərbə qüvvəsi kimi yanında yalnız Böyük Britaniya var idi. Nəticədə Tramp məğlubiyyəti qəbul edərək 2025-ci ilin mayında husilərlə atəşkəsə razılaşdı. ABŞ Hörmüz boğazını açmaq üçün koalisiya yaratmaq cəhdində də uğur qazana bilmədi. Eyni filmi yenidən başladıb fərqli sonluq gözləyən acizlər komandası!
Əsas prinsip etibarilə müharibədən qaçmağa çalışan İran onsuz da müharibə vəziyyətindədir. Buna görə də Yəmən cəbhəsi İranın daxil olduğu tənlikdən ayrı düşünülməyəcək.
İranla həmsərhəd olan Türkiyə və Pakistan da nəzərə almaq məcburiyyətində olduqları çox mühüm həssaslıqlarla əhatə olunublar. Heç kim İranla əlaqəli Yəmənə qarşı müharibə mövqeyinə düşmək istəməz. Üstəlik, Türkiyənin İraqdakı maraqları da istər amerikalılar, istərsə də səudiyyəlilər olsun, başqalarının xətti ilə hərəkət etməyə imkan vermir. Buna görə də Ər-Riyadın xətrinə heç kim “koalisiya, amma necə?” sualını vermədən həmin gəmiyə minə bilməz.
