Oxucularımız yazılarımıza qarşı sadəcə həssas deyillər. İstisna hallar olsa da, yalnız tənqid etməyi və ya klaviatura arxasında hökm verməyi bacaran izləyicilərimizdən fərqli olaraq, diqqətəlayiq şərhlər, konstruktiv tənqidlər və töhfələrin çox olması bizi sevindirir.
Bir çox oxucumuzun Ərdoğan hökumətinə qarşı duyduğu “etimadsızlıq” əsassız deyil. Regional əməkdaşlıq cəbhəsinin “arzu olunan mövqedə” və “arzu olunan dövlətlərlə” formalaşmadığı da göz qabağındadır. Bundan əlavə, hakimiyyətin iqtisadi və ideoloji böhranlarla əhatə olunması da bu “etimadsızlığı” artırır.
Bu baxımdan, 28 oktyabr 2026-cı ildə dərc etdiyimiz “İransız Məkkə heç nədir, İranla Məkkə hər şeydir” adlı yazımıza edilən şərhlərdə ortaya çıxan “reaksiyaları” və “bədbinliyi” önəmsəyirik.
Lakin bir məqamı yenidən xatırlatmaqda fayda görürük: Həyat seçimlərlə məcburiyyətlər arasında keçir. Əksər hallarda məcburiyyətlər seçimlərə üstün gəlir.
İran Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Rızainin verdiyi açıqlamalar Məkkə İttifaqını və İranla aparılan danışıqları daha yaxşı anlamağımıza kömək edə bilər:
“Biz bu dostları dəvət etməmişdik. Onlar özləri bizi ziyarət etmək və regional məsələləri müzakirə etmək istədilər. Maraqlı məqamlardan biri bu idi: Onların bir çox dostlarımızdan daha çox İran İslam Respublikasının mövqeyinə yaxın olduqlarını gördüm. İsrailə qarşı o qədər qətiyyətli və sərt danışdılar ki…
Cənab Xalid bin Salman dedi: ‘Sizdən sonra İsrail Türkiyənin ardınca düşəcək, daha sonra isə növbə bizə, yəni Səudiyyə Ərəbistanına çatacaq’.
Milli Kəşfiyyat Təşkilatının rəhbəri cənab İbrahim Kalın da oxşar narahatlıqları bölüşdü.
Bundan əlavə, cənab Asim Münir də İsrail təhdidindən, hindularla yəhudilər arasında müsəlmanlara, hətta Pakistana qarşı qurulan əlaqələrdən danışdı”.
Dördtərəfli görüşün regional təhlükəsizlik baxımından yeni dövrün başlanğıcı olacağına ümid etdiyini bildirən Rızai regionun təhlükəsizliyinin region ölkələri tərəfindən təmin edilməli olduğunu söylədi.
İranın NATO və İsrailin hərbi gücünə müqavimət göstərə bildiyini qeyd edən Rızai dörd ölkənin birlikdə hərəkət edəcəyi təqdirdə güclərinin əhəmiyyətli dərəcədə artacağını vurğulayaraq dedi:
“İran NATO-ya və İsrailin bütün gücünə müqavimət göstərə bilirsə, dörd ölkə birləşdikdə gücümüz qat-qat artar”.
REGİONAL TƏHLÜKƏSİZLİK ANLAYIŞINDA YAXINLAŞMA
Məncə, bu açıqlamada əsas əhəmiyyət daşıyan məsələ dörd ölkənin eyni masa arxasında əyləşməsi deyil, İran, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanın İsraili ortaq strateji təhdid kimi qiymətləndirməyə başlamış ola biləcəyinə dair verilən mesajdır.
Üstəlik, Rızainin çatdırdığı sözlər doğrudursa və kontekstinə uyğun şəkildə nəql edilibsə, burada diplomatik nəzakətdən daha artıq bir məsələ var: Regional təhlükəsizlik anlayışında yaxınlaşma ehtimalı.
Lakin məsələyə bir qədər də dərindən baxaq.
Bu açıqlamanı üç ayrı müstəvidə qiymətləndirmək lazımdır: Həqiqi strateji yaxınlaşma yaranırmı? İran Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanını öz təhlükəsizlik baxışına yaxınlaşdırmağa çalışırmı? ABŞ və İsrailə region ölkələrinin yeni təhlükəsizlik arxitekturası yarada biləcəyi mesajı verilirmi?
Səudiyyə Ərəbistanının müdafiə naziri Xalid bin Salmanın iddiası gözardı ediləcək və asanlıqla qəbul ediləcək məsələ deyil:
“Əvvəl İran, sonra Türkiyə, daha sonra Səudiyyə Ərəbistanı…”
Bu, İsrailin yalnız İranla məhdudlaşan münaqişə aparmadığı, regional qüvvələr balansını dəyişdirəcək daha geniş strategiya izlədiyi barədə narahatlığı əks etdirir.
Burada Səudiyyə Ərəbistanı baxımından mühüm strateji dəyişiklik ehtimalı var.
Ər-Riyad indiyədək İranın regional nüfuzunu məhdudlaşdırmağa çalışıb. İsraillə münasibətləri normallaşdırmaq variantını gündəmdə saxlayıb. İsraili narahat edən layihələrə mane olan regional aktorların, dövlətlərin və orduların sıradan çıxarılmasında əsas rol oynayıb. ABŞ-nin təhlükəsizlik çətirinə və iqtisadi gücünə dollar axıdıb.
İndi isə İranın ev sahibliyi etdiyi toplantıda müdafiə naziri səviyyəsində iştirak edir.
Bu, Səudiyyə Ərəbistanının artıq İranı yalnız rəqib kimi deyil, regional təhlükəsizlik tənliyində tərəf müqabili kimi də qiymətləndirdiyini göstərir.
Xalid bin Salmana aid edilən bu sözlər Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və ya Pakistan tərəfindən təkzib edilməyib.
Türkiyə baxımından toplantının ən mühüm tərəfi İbrahim Kalının iştirakıdır. Bu, görüşün yalnız siyasi bəyanatlar və diplomatik təmaslarla məhdudlaşmadığını, təhlükəsizlik qiymətləndirmələri və mümkün koordinasiya səviyyəsinə keçdiyini düşündürür.
Pakistan baxımından İsrail məsələsi yalnız Fələstin məsələsi deyil.
Hindistanın İsraillə müdafiə, texnologiya, kəşfiyyat və silah sənayesi sahələrindəki əlaqələri Pakistanın təhlükəsizlik hesablamalarında ciddi yer tutur.
Münirə aid edilən hindularla yəhudilər arasında müsəlmanlara qarşı əlaqələr qurulduğu barədə qiymətləndirmə isə bu narahatlığın daha ideoloji və sivilizasiya yönümlü dillə ifadə edilməsidir.
MÜMKÜN NƏTİCƏLƏR HANSILARDIR?
Bundan əlavə, Pakistanın nüvə silahı potensialı, ballistik raket texnologiyası, böyük quru ordusu və Çinlə strateji əlaqələri var.
Bu dörd ölkə arasında həqiqi hərbi koordinasiya qurularsa, İsrailin hesablamalarını çətinləşdirə biləcək mühüm güc ortaya çıxa bilər.
Beləliklə, Rızainin bəhs etdiyi hərbi güc potensialı realdır. Lakin bunun ortaq hərbi ittifaqa çevrilməsi hələ başqa məsələdir.
Görüşlərin davam etdirilməsi barədə birgə bəyanat yayımlandı. Toplantıda ABŞ-İran danışıqları, Hörmüz boğazı və Yəmən məsələləri də gündəmə gəldi.
Bunun üç mümkün nəticəsi ola bilər:
Məkkə Paktı İranı kənarda saxlayan hərbi blok olmaqdan çıxaraq daha geniş regional təhlükəsizlik platforması ilə əlaqə qura bilər.
İran Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyə vasitəsilə ABŞ və İsrail qarşısında diplomatik manevr imkanlarını genişləndirə bilər.
Dörd ölkə ABŞ-nin regiondakı hərbi mövcudluğunu azaltmadan belə, öz aralarında təhlükəsizlik balansı yaratmağa çalışa bilər.
Vurğulamaq istəyirəm ki, bunlar hələ baş vermiş nəticələr deyil, ortaya çıxan diplomatik mənzərənin mümkün istiqamətləridir.
Region ölkələri ABŞ-nin təhlükəsizlik zəmanətlərinin onların təhlükəsizliyini hər şəraitdə təmin etməyə biləcəyini düşünməyə başlamış ola bilərlər.
Bu, ABŞ-nin regiondan qovulması və ya NATO-nun dağılması demək deyil.
Lakin region ölkələrinin öz aralarında alternativ təhlükəsizlik mexanizmləri axtarması mənasına gələ bilər.
ÜÇ GEOSİYASİ MƏSƏLƏ
Xüsusilə aşağıdakı üç məsələni araşdırmalı olduğumuzu düşünürəm:
Pakistan vasitəsilə bu formalaşmanın arxasında Çinin strateji ağırlığı varmı?
İran, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında inkişaf edəcək təhlükəsizlik arxitekturasını Moskva necə qarşılayacaq?
Vaşinqton Məkkə Paktının İranla yaxınlaşmasını qəbul edəcəkmi, yoxsa bunu öz regional nizamına təhdid kimi qiymətləndirəcək?
Və ən əsası: Bu formalaşma İsrailə qarşı balans yaradacaq, yoxsa ABŞ-nin regiondakı nüfuzunu məhdudlaşdıra biləcək yeni Avrasiya təhlükəsizlik oxunun başlanğıcı olacaq?
Trampın Netanyahunun təhriki ilə İranı nüvə silahı ilə vurub-vurmayacağı barədə müzakirələrin ən yüksək həddə çatdığı bir mərhələdə, pakistanlı bir rəsmiyə görə, Asim Münir Trampın razılığı ilə İrana təklif təqdim edib.
Məkkə Paktına üzv ölkələr və Qətər də təklif qəbul ediləcəyi təqdirdə razılaşmanın təminatçıları ola bilərmiş.
Əgər bu məlumat doğrudursa, o zaman burada ABŞ-yə qarşı yaradılmış cəbhədən daha çox, ABŞ ilə İran arasındakı müharibəni dayandırmağa çalışan regional diplomatik mexanizm görürük.
Üstəlik, Pakistan Ordusunun sözçüsü oktyabrın 30-da Reuters xəbər agentliyinə verdiyi açıqlamada İranın müdafiə sazişinə qoşulmasının sazişin mətni baxımından əngəllənmədiyini bildirib.
Beləliklə, İranın iştirakına açıq qapı saxlanılıb.
Bu baxımdan həmin toplantı İranla ABŞ arasında razılaşmanın qəti şəkildə əldə olunduğunu deyil, yeni müharibənin region ölkələri üçün artıq çox ağır nəticələr doğura biləcəyini göstərir.
Region ölkələri böyük güclərin qərarlarını gözləmək əvəzinə, öz aralarında təhlükəsizlik zəmini yaratmağa çalışırlar.
Bunun daimi nizama çevrilib-çevrilməyəcəyini isə bu gün verilən açıqlamalardan daha çox, qarşıdakı günlərdə atılacaq konkret addımlar göstərəcək.
