Azərbaycan son 10 ildə kritik təhlükəsizlik infrastrukturlarını “açar təslimi” şəklində İsrailin əlinə verdi. Hədəfi tapıb məhv edən birdəfəlik dolaşan döyüş sursatı Harop 2015-ci ildən etibarən Azərbaycanın silah arsenalına daxil edildi. 2016-cı ildəki sərhəd toqquşmalarında və 2020-ci ildəki İkinci Qarabağ müharibəsində geniş şəkildə istifadə olundu. Hermes 900 silahlı pilotsuz uçuş aparatları da Azərbaycan ordusunun istifadəsindədir. 2018-ci ildə təhvil verilən yer-yer tipli idarəolunan ballistik raket Lora da 2020-ci ildə cəbhədə idi. Barak-8 hava və raketdən müdafiə sistemi də istifadədə idi. Bunlar İsraildən alınan silahlar idi. İsrail 2016–2020-ci illər arasında Azərbaycanın silah idxalının 69 faizini təmin etdi. Bu asılılığın siyasi istiqamətlərə təsirini kiçiltmək olmaz.
2022-ci ildə Bakıya səfər edən o dövrün maliyyə naziri Aviqdor Libermanın rəhbərlik etdiyi İsrail nümayəndə heyəti ilə iqtisadiyyat, maliyyə, dövlət maliyyəsi, kibertəhlükəsizlik, yeni ödəniş sistemləri və vasitələri sahələrində əməkdaşlığın təməli qoyuldu.
Həmin il Azərbaycanın Elektron Təhlükəsizlik Xidməti İsrailə yeni bir qapı açdı. İsrailin ilk universiteti olan Texnologiya İnstitutu (Technion) ilə birlikdə Bakıda Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Mərkəzi yaradıldı. İsrail polis və kəşfiyyat nəzarəti sahəsində də öz yerini tutdu. NSO şirkətinin Pegasus casus proqramı ilə müxalifətçilər, yazıçılar və jurnalistlər hədəfə alındı. İsrail mərkəzli Allot Communications və Verint şirkətlərindən izləmə və nəzarət texnologiyaları və proqram təminatları əldə edildi.
Çatışmayan hissə süni intellekt sahəsində tərəfdaşlıq idi. O da müvafiq nazirlərin 3 fevral 2026-cı ildə Qüdsdə baş nazir Benyamin Netanyahunun nəzarəti altında imzaladıqları sazişlə tamamlandı.
Müdafiə, kəşfiyyat, təhlükəsizlik, dövlət maliyyəsi, maliyyə, bankçılıq, informasiya texnologiyaları və kibertəhlükəsizlik sahələrində İsrail kimi bir dövlətə açılan qapılardan çox şey girib-çıxar.
Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan əslində tamamilə diplomatik sayıqlamadan ibarət olan və reallıqla heç bir əlaqəsi olmayan bir çıxışında “Qarabağa necə girdiksə, Liviyaya necə girdiksə, İsrailə də girərik” dedikdə, bunun yaratdığı narahatlığın İsrail sərhədlərini aşaraq Azərbaycanda əks-səda doğurması təəccüblü deyildi. Narahatlıqlar yalnız “Türkiyə Qarabağ zəfərini mənimsəyir” deyənlərin emosional incikliyindən ibarət deyildi. İsraillə münasibətlərin qazandığı dərinliyin yaratdığı həssaslıq başörtüsü qadağası, həyat tərzi, dünyəviliyin qorunması və daxili işlərə müdaxilə müzakirələri ilə birlikdə “suverenliyin qorunması” kimi ifadə olunur.
Məncə, Əliyev başörtüsü məsələsi üzərindən gələn müdaxiləçiliyin gələcəkdə xarici siyasətdə müəyyən bir istiqamətə uyğunlaşma tələbinə yol aça biləcəyindən narahatdır.
İsrailin Suriya və Şərqi Aralıq dənizində Türkiyəyə qarşı tutduğu açıq mövqe Azərbaycanın Təl-Əvivlə həssas münasibətlərini müzakirəyə çıxarır. İran bu münasibətlərin birbaşa öz milli təhlükəsizliyini təhdid etdiyini söylədikdə Əliyev çox sərt cavab vermişdi. İndi isə Türkiyədən gələ biləcək potensial təzyiqə qarşı da aqressiv şəkildə müdafiə mövqeyi tutur. Azərbaycan tərəfi haqlı olaraq Qəzzadakı soyqırımına baxmayaraq, Türkiyənin İsraillə kəsilməyən münasibətlərini gündəmə gətirərək bir növ “Dinimə söyən də kaş müsəlman olaydı” deyir. Qarşı tərəfi susdurmaq üçün araşdırma materiallarına ehtiyac yoxdur. Sadəcə “Bizim neftimiz İsrailə sizin üzərinizdən getmirmi?” demələri kifayətdir.
Lakin Ərdoğanın yürütdüyü Yaxın Şərq siyasətinin İsrailə xidmət etməsi həqiqəti və Amerikanın güc strategiyasındakı dəyişməz yeri Təl-Əviv–Ankara xəttində artan gərginliyi saxta etmir. Əlbəttə, şərait dəyişdikdə Ərdoğan Netanyahu ilə yenidən əl sıxa bilər. Ərdoğanın ən uğurlu olduğu məsələ budur: 360 dərəcənin haqqını verir. İsraillə münasibətlərin pozulması da Ərdoğanın seçimi deyil, məcbur qaldığı bir vəziyyət idi.
Ancaq İsrail İran təhdidinin yerini Türkiyənin aldığı tezisi ilə özünün diktə etdiyi təhlükəsizlik və güc balansını çətin vəziyyətə salacaq amillər istəmir. İsrailin Azərbaycanda qazandığı çoxşaxəli imkanların yalnız İranı maraqlandırdığını söyləmək gələcək ssenarilər qarşısında korluq olardı. Hətta Amerika qurumları belə İsraildən çox əziyyət çəkib! Bəzi məsələlər bu gün deyil, amma gələcəkdə Bakı ilə Ankara arasında ciddi problemə çevrilə bilər.
Azərbaycan məsələlərin “Tərəfini seç” nöqtəsinə gəlməsindən narahatdır. Ankara Cənubi Qafqazda Rusiyanın geri çəkildiyi yeni geosiyasi vəziyyəti özü üçün strateji qazanc hesab edirdi. İsrail–Azərbaycan tərəfdaşlığının getdikcə möhkəmlənməsi, amerikalıların Zəngəzur dəhlizini ələ keçirməsi və Bakı–İrəvan sülhünün Amerikanın himayəsinə keçməsi İran, Türkiyə və Rusiyanın birlikdə narahat olmasını tələb edir. Geosiyasi zəfər geosiyasi boşluğa çevrilir.
Əliyev Qarabağ zəfərinə əlavə olaraq ABŞ və İsraillə tərəfdaşlığın qazandırdığı özünəinamla Rusiya lideri Vladimir Putinlə çəkişməyə başladıqda, eyni sərtliyin Ərdoğana yönəlməsi üçün də səbəblər yığılmışdı.
Bölgədə müxtəlif geosiyasi oxlar arasında kiçik addımlarla istiqamət dəyişikliyi də baş verir.
İsraillə əməkdaşlıq edən Əliyevin BƏƏ ilə eyni cərgədə yer alması da gözlənilən bir hal idi. Əmirliklərin BMT-nin Baş katibliyinə namizədi Lana Zəki Nuseybəyə dəstək verməsi o qədər də gözlənilməz bir addım deyil. Bakı rəhbərliyi Türkiyənin namizəd kimi düşündüyü Fəridun Sinirlioğlunu da Azərbaycanı sata biləcək təkəbbürlü bir diplomat kimi görür. BMT Baş Assambleyasında Netanyahunu etirazla qarşılamayan azsaylı dost ölkələr arasında yer almaq İbrahim Sazişləri müttəfiqləri ilə bağlı da uyğun seçimlər etməyi tələb edə bilər.
Bakı açıq şəkildə Ankaranın daxili və xarici siyasətdə ona istiqamət vermək üçün təzyiq göstərdiyini düşünür. Lakin gərginliyin gizli şəkildə davam etməsinin başqa obyektiv səbəbləri də var. Hər şeyi xarici siyasətdəki seçimlərlə əlaqələndirmək olmaz.
Ərdoğanın müşavirini işdən çıxarmasına və bir neçə nəfəri saxlatdırmasına baxmayaraq, gərginliyin niyə səngimədiyi sualı ön plana çıxır.
Əliyev hakimiyyətinin heç bir şəraitdə sorğulana bilmədiyi bir yerdə xaricdən müdaxiləni öz hakimiyyətinin davamlılığı üçün təhlükəli hesab edir. İstər İrandan, istərsə də Türkiyədən gəlsin, xarici təsir rejimə qarşı müxalifət kanallarının açılması kimi qiymətləndirilir. Ərdoğan kimi Əliyev də müdafiə səddində boşluq açılmasına imkan verməməyə çalışır.
Əliyevlərin Türkiyə müdaxiləsi məsələsində xüsusi həssaslıqları da var. 1995-ci ildə Heydər Əliyevə qarşı çevriliş cəhdi bu həssaslığı gücləndirir. Azərbaycan elitası da müxtəlif səbəblərlə AKP hakimiyyətinə çoxdan məsafəli yanaşır. Qardaşlıq şüarlarının altında ehtiyatlı və məsafəli mövqe üstünlük təşkil edir.
Dünyəvi həyat tərzini qorumaq prioritetinin Azərbaycan siyasətində və cəmiyyətində ciddi qarşılığı var. Əliyev İranın təsir vasitələrinə qarşı amansız mübarizə apara bilirdi. Lakin Türkiyənin təsirinə qarşı eyni sərtliklə sədd qura bilmirdi. Başörtüsü mübahisəsi ilə bu hədd aşıldı.
Əliyev Türkiyənin nüfuzundan İranın nüfuzuna nisbətən daha çox narahat olduğunu WikiLeaks tərəfindən sızdırılan məxfi yazışmalarda ortaya qoymuşdu.
O dövrün ABŞ dövlət katibinin köməkçisinin müavini Metyu Brayzanın 23 yanvar 2009-cu il tarixli məxfi yazışmasında Əliyev Türkiyədəki islamçılığın Azərbaycana təsir edə biləcəyindən narahatlığını bölüşürdü. Türkiyə televiziya seriallarının başörtülü obrazlar vasitəsilə Azərbaycan cəmiyyətinə təsir göstərə biləcəyi səbəbilə onların yayımını qadağan etdiyini söyləyirdi. Bundan əlavə, televiziya kanallarına proqramlarda başörtülü qadınları göstərməmək barədə göstəriş verdiyini bildirirdi.
“İranlıların qadınlarının örtündüyünü gördükdə gülürük. Lakin buradakı insanlar türk qadınlarının örtündüyünü gördükdə bunu daha ciddi qəbul edə bilərlər”, – deyirdi.
Əliyev 3 iyul 2007-ci ildə ABŞ Konqresinin üzvü Con Tirni ilə görüşündə dini meyilləri yaxından izlədiklərini bildirir və islamlaşmanın Türkiyə üçün fəlakət olacağını söyləyirdi. Gərginlikdə bu narahatlığın payı böyükdür.
Ərdoğan və ətrafındakılar Qarabağ müharibəsindəki rollarını o qədər şişirtdilər ki, bunu Azərbaycana istiqamət vermək hüququna çevirdilər. Ölkə daxilində və xaricində hər kəsə göstəriş verməyi bacarıq hesab edən bir vərdiş Azərbaycanda suverenlik hüquqları ilə bağlı narahatlıqları artırdı. Liderlər arasında bir telefon danışığı ilə həll edilə biləcək bir inciklik kimi qiymətləndirmələri də yanlış idi.
