Liviyanı 15 ildir xarici güclərin maraq rəqabəti, müxtəlif qrupların hakimiyyət mübarizəsi, qəbilə və ailə çəkişmələri ilə viran qoyanlar kartları yenidən bölüşdürürlər.
Liviyanı dövlət olmaqdan çıxaran qüvvələr dillərindən düşürmədikləri “Vahid Liviya” şüarına baxmayaraq, ölkənin iki hökumətə, iki parlamentə və iki orduya bölünməsinin məsuliyyətini daşıyırlar. Liviyaya qurulan tələ, mahiyyət etibarilə, dövlətin bütün qurumları ilə birlikdə məhv edilməsi, fəaliyyətsiz hala gətirilməsi və ya müəyyən qrupların maraq vasitəsinə çevrilməsindən başqa bir şey deyildi.
Qərb hissəsində Misrata–Tripoli–Zaviyə xəttindəki qüvvələri dəstəkləyən Türkiyənin 2019-cu ildəki hərbi müdaxiləsi bu bölünməyə son qoymaq əvəzinə, onu Sirt xəttində qalıcı hala gətirdi. Ankaranın 2011-ci ildə əvvəlcə “NATO-nun Liviyada nə işi var?” deyə etiraz edib, 24 saat sonra Müəmmər Qəddafini satdığı məşhur 180 dərəcəlik mövqe dəyişikliyinin arxasında ABŞ-nin təzyiqi və Fransanın önə çıxmaq üçün etdiyi təhrik dayanırdı. ABŞ ölkənin şərqinə nəzarət edən Liviya Milli Ordusunun komandanı və keçmiş MKİ aləti Xəlifə Həftərin 2019-cu ildə paytaxt Tripolini ələ keçirmək üçün başlatdığı hücumu Rusiyanın NATO-nu cənubdan mühasirəyə almaq planının bir hissəsi kimi görürdü. Buna görə də Türkiyənin hərbi müdaxiləsi Amerikanın maraqlarına uyğun idi. Lakin Liviyadakı parçalanma və qeyri-sabitlik qlobal enerji təchizatındakı daralmaları artırır.
Buna görə də Amerika administrasiyası Liviyanı bütövlükdə nəzarət altında saxlamaq və enerji ehtiyatlarına hakim olmaq məqsədilə parçalanmaya son qoymaq üçün yeni təşəbbüs başlatdı. Prezident Trampın Liviya üzrə xüsusi nümayəndəsi Massad Boulos Tripolidəki Milli Razılıq Hökumətinin başçısı Əbdülhəmid Dibeybənin baş nazir vəzifəsində qalmasını, Xəlifə Həftərin və ya oğlu Səddam Həftərin isə Prezident Şurasının sədri olmasını nəzərdə tutan bir formul irəli sürdü.
Ankara da yeddi ildir çıxılmaz vəziyyətdədir və çıxış strategiyasına ehtiyacı var. Bir neçə ildir Həftər tərəfi ilə düşmənçiliyi dostluğa çevirmək səylərini də amerikalıların təşəbbüsləri ilə birlikdə qiymətləndirmək lazımdır.
Qərb güclərinin nifrətini qazanmış Həftər özü olmasa da, oğlu Səddam üçün Liviyanın rəhbərliyini ələ keçirməyə çalışır. 2019-cu ildə Rusiya, Misir və BƏƏ-nin dəstəyi ilə əldə edə bilmədiyini yeni hərbi hücumla qazanmaq şansı artıq qalmayıb. Türkiyənin çıxılmaz vəziyyətdən qurtulmaq üçün Benqazi tərəfi ilə əlaqələr qurmaq ehtiyacı Həftərə də çıxış fürsəti yaradır.
Normallaşmanın məna qazanması üçün Həftərin dəstəklədiyi Liviya Milli Parlamentinin Türkiyənin 2019-cu ildə Tripoli hökuməti ilə imzaladığı dəniz yurisdiksiya sahələrinə dair anlaşma memorandumunu və hərbi əməkdaşlıq sazişini təsdiqləməsi lazımdır. Bu sazişlər parlamentin təsdiqindən keçmədiyi üçün qüvvəsiz qaldı.
Əlbəttə, yeni təşəbbüslər müttəfiqləri də bir-birinə qarşı qoyacaq mürəkkəbliklər daşıyır. Həftər Türkiyənin dəstəyi ilə Liviya rəhbərliyinə gedən yolu açmağa ümid edərkən Misir və BƏƏ kimi dəstəkçilərini itirə bilər. Türkiyə də Həftərin rəhbərliyini qətiyyən qəbul etməyən müttəfiqləri ilə qarşı-qarşıya qala bilər. Ankaranın Həftərin rəhbərliyinə dəstəyi ölkənin qərbindəki qüvvələrin razılığını avtomatik olaraq təmin etmir. Ankaranın dəstəyindən istədiyi kimi istifadə edən və seçkilərdən yayınan Dibeybə öz kreslosunu qoruduğu müddətdə səsini çıxarmaya bilər, lakin daxildəki müttəfiqlərini yanında tapa bilməyə bilər. ABŞ və Türkiyənin eyni istiqamətdə hərəkət etməsi, şübhəsiz ki, planın uğur şansını bir qədər də artırır.
Həftərin maraqlarının Ankara ilə üst-üstə düşdüyü məqamda iki mühüm addım atıldı. Dəniz yurisdiksiya sahələri haqqında sazişi təsdiqləməkdən imtina edən və 2020-ci ildə Türkiyə ilə münasibətlərin kəsilməsini nəzərdə tutan qərarın qəbuluna nail olan parlament sədri Aqilə Saleh oktyabrın 6-da vəzifədən uzaqlaşdırıldı. Onun yerinə Türkiyə–Liviya Parlamentlərarası Dostluq Qrupunun sədri Əbdünnəbi əl-Übeydi gətirildi. Ərdoğanı sevindirən bu taktiki qələbə Həftərin Misirlə münasibətlərini korladı.
Bunun yaratdığı sarsıntı hələ keçməmiş, oktyabrın 20-də parlament bu dəfə dəniz yurisdiksiya sahələri haqqında sazişi yekdilliklə təsdiqlədi. Eyni zamanda Türkiyə ilə münasibətlərin kəsilməsini nəzərdə tutan qərarı da ləğv etdi. Həftərin Ankara ilə yeni səhifə açmağın şərtləri olan bu addımların atılmasını istədiyi, lakin Aqilə Salehin Misirin mövqeyini nəzərə alaraq buna müqavimət göstərdiyi deyilirdi. Həftərin Salehi kənarlaşdıraraq Nümayəndələr Palatasını öz xəttinə gətirməsi də kifayət etməyəcəyi üçün növbəti məsələyə keçildi.
Liviya Milli Ordusu komandanının müavini Səddam Həftər və Tripolidəki Milli Birlik Hökumətinin müdafiə naziri vəzifəsini icra edən Əbdüssəlam əl-Zubi Ankaraya dəvət edildi. Ankara BMT çərçivəsindəki təşəbbüslər zamanı prosesi uzadan iki ordunun birləşdirilməsi prosesini yenidən canlandırmağa çalışır. Ordular birləşərsə, iki Həftərdən birinin namizəd olub yarışa biləcəyi seçkilər üçün zəmin yarana bilər. Xəlifə Həftərin namizəd olma ehtimalı daha əvvəl seçki hazırlıqlarını dalana dirəyən ən mühüm amil idi. Bu hesabın baş tutması üçün meydandakı oyunu poza biləcək bütün amillərin aradan qaldırılması lazımdır. Qəddafinin oğlu Seyfülislamın potensial namizədliyi təhdid kimi görülürdü və onu qətllə aradan götürdülər.
Tənliyin xarici dairəsi də alovlanır. Misir Şərqi Aralıq dənizində İsrail, Cənubi Kipr və Yunanıstanla eyni tənliyin tərəfi olduğu üçün bu inkişaf qarşısında qəzəblənir. Qahirənin “Sazişi tanımırıq” şəklindəki reaksiyası Afinanın reaksiyasından heç də zəif deyil. Əlbəttə, Yunanıstan da ciddi təşviş keçirir. Afina Qahirə ilə Şərqi Aralıq dənizi Enerji Forumu vasitəsilə əldə etdiyi strateji yaxınlığa, İsraillə hərbi ölçülər qazanan tərəfdaşlığına, Fransa ilə müdafiə sahəsindəki əməkdaşlığına və Aİ-nin arxasında dayanmasına güvənir. Bu siyasi və hərbi güc birləşməsinin “Mavi Vətən” layihəsinə qarşı çəkindirici olacağına ümid edirdi. Bəli, bu birləşmə Ankaranın “Mavi Vətən” məsələsində geri çəkilməsinə səbəb olmuşdu. ABŞ-nin İsrail, Cənubi Kipr və Yunanıstanın tərəfindəki mövqeyi də bunda təsirli idi. Bundan əlavə, Türkiyənin Şərqi Aralıq dənizində oyunu pozmaq məqsədilə Liviya ilə imzaladığı sazişi Misirlə qismən dəniz yurisdiksiya sahələri haqqında saziş imzalayaraq təsirsiz hala gətirmişdi. Çıxılmaz vəziyyət qarşısında Ankara da Misir və İsraillə münasibətləri normallaşdırmaq yoluna gedərək Şərqi Aralıq dənizindəki tənliyi dəyişdirməyə çalışmışdı. Liviyadakı son addımla birlikdə yenidən başlanğıc nöqtəsinə qayıdıldı. Aİ yenə müdafiə mövqeyi tutur. Afina və Qahirə xəritənin qalan hissələri ilə bağlı danışıqlara başlayır. Misir gələcəkdə Türkiyə ilə dəniz yurisdiksiya sahələrinin bölüşdürülməsi zamanı böhran yaşamamaq üçün Liviya–Türkiyə xəritəsi ilə üst-üstə düşən bir bölgəni Qahirə–Afina sazişindən çıxarmışdı. İndi isə Ankaranı çətin vəziyyətə sala bilər. İki xəritədəki üst-üstə düşən sahələr bölüşdürmə prosesini tamamilə dalana dirəyə bilər. Türkiyədən başqa bütün tərəflər “Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinə gedək” deyirlər, lakin Türkiyə buna razı olmur. Çünki BMT-nin Dəniz Hüququ Konvensiyası adlı qara üzlü kitabın hökmündən əmin deyil. ABŞ isə Türkiyəni Liviyada öz oyununun bir hissəsi kimi gördüyü üçün hələlik yeni gərginlikdə neytral mövqedə dayanır. Lakin Konqresdəki ümumi ab-hava Ankaranın xeyrinə deyil.
Əslində, səkkiz il əvvəl başlanmış qumarda yeni bir gediş edilir. Sular yenidən dalğalanır. Prezident Ərdoğanın Trampla funksional dostluğu bəlkə də bu addımdakı risk amillərini azaldır. Qahirə ilə əlaqələr yenidən qurulduğu üçün o tərəflə gərginlik bəlkə də nəzarət altında saxlanıla bilər. Lakin ötən illər ərzində İsrail, Yunanıstan və Cənubi Kipr arasında Türkiyəni tamamilə hədəfə alan bir tərəfdaşlıq formalaşıb. Bu üçbucaqdakı sinerji Brüssel və Vaşinqtona təsir göstərmək potensialını qoruyur. Ankaranın enerji nəqli marşrutları ilə bağlı planları pozduğu ittihamı ilə bu paytaxtları hərəkətə keçirə bilərlər. Görünür, Ərdoğan Ukrayna, İran və Yəmən məsələlərində Körfəz–Qərb oxuna təqdim etdiyi tərəfdaşlığın təsirlərinə güvənir.
