Çin Prezidenti Si Cinpin 2 sentyabr 2026-cı ildə Qahirədə Misir Prezidenti Əbdülfəttah əs-Sisi ilə keçirdiyi görüşdə Yaxın Şərq üçün əhatəli “yeni təhlükəsizlik arxitekturası” təklif etdi. Çin Xarici İşlər Nazirliyi bunu dörd maddəlik təklif kimi yayımladı:
- Yaxın Şərqin təhlükəsizliyini region ölkələri müəyyən etməlidir.
- Problemlər ayrı-ayrılıqda deyil, bütöv şəkildə həll edilməli; Fələstin mərkəzdə saxlanılmalıdır.
- Təhlükəsizliyin təməli iqtisadi inkişaf olmalıdır.
- BMT və beynəlxalq hüquq mərkəzli bir sistem qurulmalıdır.
ABŞ-DƏN REGİON ÖLKƏLƏRİNƏ KEÇƏN ARXİTEKTURA
Sinin təklifi 2022-ci il Çin-Ərəb Zirvəsində irəli sürülən “ortaq, əhatəli, əməkdaşlığa əsaslanan və davamlı Yaxın Şərq təhlükəsizliyi” təklifinin inkişaf etdirilmiş formasıdır. Pekin, qısaca, Yaxın Şərqdə “ABŞ mərkəzli təhlükəsizlik nizamı” əvəzinə “region ölkələri mərkəzli ortaq təhlükəsizlik nizamı” təklif edir.
Türkiyənin Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı ilə bağladığı ortaq müdafiə sazişi və bunun yeni üzvlərə açıq Məkkə Paktı kimi təqdim edilməsi, təbii ki, İrana qarşı olmaması şərtilə, Çinin Yaxın Şərq üçün təklif etdiyi yeni təhlükəsizlik arxitekturası ilə üst-üstə düşür. Buradakı əsas problem Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanının bu ittifaqı ABŞ-la ittifaqlarının tamamlayıcısı kimi təqdim etmələridir.
Ümumilikdə isə ABŞ və Çinin Yaxın Şərqə yönəlmiş təhlükəsizlik arxitekturasına yanaşmaları bir-birinə tamamilə ziddir. Müqayisə etsək:
İRAN VƏ İSRAİLƏ YANAŞMA FƏRQİ
- Sistemin mərkəzi: ABŞ-a görə, ABŞ-ın regiondakı hərbi/siyasi mövcudluğu və ikitərəfli ittifaqları mühüm dayaqdır və sistemin mərkəzini təşkil edir. Çinə görə isə sistemin mərkəzi region ölkələrinin özləridir. Si Yaxın Şərq xalqlarının “öz işlərinin sahibi” olması lazım olduğunu deyir.
- İsrailin yeri: İsrail ABŞ-ın regional strategiyasının bir nömrəli tərəfdaşıdır. ABŞ-ın təhlükəsizlik arxitekturası region ölkələrinin İsraillə normallaşmasının genişləndirilməsini ehtiva edir. Çin isə İsrailə imtiyazlı/mərkəzi rol vermir, təhlükəsizliyi bütün region ölkələrinin ortaq təhlükəsizliyi üzərindən müəyyən edir.
- İranın yeri: İranın regional təsirinin məhdudlaşdırılması və mühasirəyə alınması ABŞ strategiyasının çox mühüm elementidir. Çin isə İranın kənarda saxlanılmasını nəzərdə tutan təhlükəsizlik sisteminə qarşıdır. Çinə görə, İran regional təhlükəsizlik nizamının əsas hissəsidir.
ARXİTEKTURADA XARİCİ GÜCLƏR MƏSƏLƏSİ
- Fələstin məsələsi: ABŞ üçün Fələstin məsələsi İsrail-Ərəb normallaşmasının alt mövzusu xarakteri daşıyır. Si isə Misirdə açıq şəkildə “Fələstin məsələsi Yaxın Şərq probleminin mərkəzində qalır və heç vaxt diqqətdən kənarda saxlanılmamalıdır” dedi.
- Xarici güclər məsələsi: ABŞ-ın Yaxın Şərq təhlükəsizlik arxitekturasında ABŞ özü birbaşa regional təhlükəsizlik təminatçısı rolundadır. ABŞ bunu hərbi mövcudluq, təhlükəsizlik zəmanətləri və tərəfdaşlıqlar vasitəsilə davam etdirmək istəyir. Si isə açıq şəkildə “xarici güclərin müdaxiləsinə qarşı çıxılmalı” olduğunu deyir və “regionun təhlükəsizliyinin regionun daxili dinamikalarından yaranmalı olduğunu” müdafiə edir.
İNKİŞAFA ƏSASLANAN TƏHLÜKƏSİZLİK ANLAYIŞI
6) Təhlükəsizlik və inkişaf arasındakı əlaqə: ABŞ-ın təhlükəsizlik arxitekturası əsasən hərbi çəkindirmə, ittifaqlar və tərəfdaşlıqlara söykənir. Çin isə inkişafı təhlükəsizliyin təməli hesab edir. Çinə görə, iqtisadi maraqların inteqrasiyası, qarşılıqlı etimad və münaqişələrin mənbələrinin azaldılması istiqaməti qurulmalıdır.
- Beynəlxalq nizam: ABŞ-ın təhlükəsizlik arxitekturası anlayışında ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi ittifaqlar və ikitərəfli/çoxtərəfli təhlükəsizlik tərəfdaşlıqları həlledici mövqedədir. Çin isə bunu BMT Nizamnaməsi, beynəlxalq hüquq, suverenlik və ərazi bütövlüyünün məcmusu kimi formalaşdırır. Si Cinpin xarici güclərin “ikili standartlardan” imtina etməsini istəyir.
STRATEJİ MUXTARLIQ
ABŞ-ın güc itirməsi, Çinin ABŞ-ı tarazlaşdırmağa başlaması, onların Yaxın Şərqə baxışlarındakı ziddiyyət və ümumilikdə çoxqütblü/çoxmərkəzli dünyanın qurulması region ölkələrinin qarşısında strateji müstəvidə geniş manevr imkanları yaradır. Məsələ region ölkələrinin bundan istifadə edə bilməsidir.
XX əsri İngiltərə/ABŞ imperializminin ağır təzyiqi altında keçirən və ABŞ təhlükəsizlik arxitekturasına həbs olunan region ölkələrinin qarşısında artıq “strateji muxtarlıqlarını” qazanmaq fürsəti var.
