Bu həftə nəhayət, 7 avqust 2026-cı ildə imzalanan, lakin sirr kimi gizlədilən Məkkə Sazişinin maddələrini görə bildik.
Saziş 16 maddədən ibarətdir və Türkiyə üçün, xüsusilə gələcək baxımından müəyyən üstünlüklər təmin edəcək kimi görünsə də, kifayət qədər ziddiyyətli vəziyyətlər də yaradıb.
İlk vaxtlar ictimaiyyətdə böyük çaşqınlığa və etirazlara səbəb olan bu sazişlə bağlı bəzi mühüm detalları yenidən xatırlatmaqda fayda var.
Birincisi, bu sazişin hüquqi tənzimlənməsi tamamilə Konstitusiyamızın 90-cı maddəsi ilə müəyyən edilir.
Bu maddə Türkiyə Respublikası adından xarici dövlətlər və beynəlxalq təşkilatlarla bağlanacaq sazişlərin necə təsdiqlənəcəyini tənzimləyir.
Xaricə hərbi qüvvə göndərilməsi məsələsi isə tamamilə Konstitusiyamızın 92-ci maddəsinə bağlıdır.
Bu maddə müharibə vəziyyətinin elan edilməsi, Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin xarici ölkələrə göndərilməsi və ya xarici silahlı qüvvələrin Türkiyəyə gəlməsi ilə bağlı şərtləri və məhdudiyyətləri müəyyən edir.
Beləliklə, türk əsgərlərinin xarici ərazilərə göndərilməsi barədə qərar sazişlə bağlı qəbul ediləcək qərardan tamamilə müstəqil şəkildə veriləcək.
Dolayısıyla, Məkkə Sazişi parlamentdən keçsə belə, bu, türk əsgərlərinin Səudiyyə Ərəbistanına və ya gələcəkdə Pakistana göndərilməsi demək deyil.
Buna görə də şəxsi fikrim belədir: Parlamentimiz Məkkə Sazişini təsdiqləyə bilər. Çünki Türkiyənin Yaxın Şərqin ən strateji bölgəsində legitim əsaslarla mövcud olmasına imkan verən bu saziş xüsusilə gələcək üçün çox mühümdür. Lakin eynilə 2003-cü ildə olduğu kimi, Türkiyə Böyük Millət Məclisi (TBMM) parlamentə təqdim ediləcək hərbi qüvvə göndərilməsi haqqında qərar layihəsinə rədd cavabı verərək əsgərlərimizin göndərilməsinin qarşısını ala bilər.
Sazişin qüvvəyə minməsi üçün qarşıdakı günlərdə ayrıca keçiriləcək səsvermə Türkiyə üçün çox böyük üstünlükdür. Çünki sazişin birinci maddəsində hər bir ölkə digər ölkələrin suverenliyini tanıyaraq öz daxili qanunvericiliyinin də bu sazişdən üstün tutulduğunu qəbul edir.
Parlamentə təqdim edilən sazişin ən mühüm maddələrinə baxdıqda, şübhəsiz ki, bəzi maddələrin daha problemli olduğu görünür.
Məsələn, tərəflərin bu sazişdən yalnız 10 il sonra çıxa bilməsi. Lakin saziş birtərəfli qaydada vaxtından əvvəl ləğvin mümkün olub-olmadığını və bunun “cəzasını” da göstərmir.
Birinci maddəyə əsasən:
“Tərəflər” bir-birinin müstəqilliyini, suverenliyini, ərazi bütövlüyünü və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin toxunulmazlığını təmin etmək və qorumaq üçün əməkdaşlıq edəcəklər.
“Tərəflərdən” hər hansı birinin ərazi bütövlüyü, suverenliyi və ya beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri təhdid altına düşərsə və ya təhlükə ilə üzləşərsə, “Tərəflər” həmin təhdid və təhlükələri aradan qaldırmaq üçün bütün zəruri vasitələrdən istifadə edəcəklər.
Birinci maddədə NATO-nun 5-ci maddəsinə bənzər bir mexanizmin təməlinin qoyulduğunu görürük. Lakin burada sözügedən “təhdid” anlayışının tərifi olduqca qeyri-müəyyən saxlanılıb.
Çünki Səudiyyə qəbiləsinin Birinci Dünya müharibəsində ingilislərlə əməkdaşlıq edərək Osmanlıya xəyanət etməsi nəticəsində bu gün qüvvədə olan sərhədlər çəkilərkən çoxlu sayda Yəmən əsilli insan həmin ərazilərdə qaldı.
Bu gün Səudiyyə Ərəbistanının Yəmənlə ən güclü tarixi əlaqələrə malik bölgələri Cizan, Əsir və Nəcrandır.
Bu bölgələrdə yaşayan əhalinin, xüsusilə Ənsarullahla yaxın ideoloji və qohumluq əlaqələrinin olduğu məlumdur.
Beləliklə, sabah bu üç bölgədə Səudiyyə monarxiyasına qarşı xalq üsyanları baş verərsə, həmin üsyanlar Məkkə Sazişinin işə salınması üçün xaricdən edilən hücum kimi qiymətləndiriləcəkmi?
Axı bu bölgələrdə yaşayanlar Yəmən əsilli Səudiyyə Ərəbistanı vətəndaşlarıdır.
Deməli, birinci maddədə hücumla qanuni özünümüdafiə arasında zəruri olan TƏRİF VƏ FƏRQLƏNDİRMƏ aparılmayıb.
İkinci maddədə isə bildirilir ki, “Tərəflərdən” hər hansı birinə xaricdən edilən silahlı hücum bütün “Tərəflərə” edilmiş hücum hesab olunacaq.
“Tərəflərdən” biri başqa bir ölkə və ya ölkələr qrupu tərəfindən silahlı hücuma və ya hərbi təcavüzə məruz qalarsa,
digər “Tərəflər” hücuma məruz qalan “Tərəfə” dərhal yardım göstərəcək və bir-birlərinə təmin edə biləcəkləri bütün qarşılıqlı dəstək imkanlarından tam şəkildə istifadə edəcəklər.
Bu məqsədlə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Nizamnaməsinin 51-ci maddəsində tanınan qanuni özünümüdafiə hüququnun həyata keçirilməsini təmin etmək üçün
“Tərəflər” ehtiyac duyulan yardımı obyektiv şəkildə qiymətləndirərək göstəriləcək dəstəyin miqyasını və xarakterini müəyyən edəcək;
hərbi vasitə və imkanlar da daxil olmaqla, mövcud resursları çərçivəsində əməkdaşlıq edəcəklər.
Burada NATO-nun 5-ci maddəsinə bənzər bir mexanizm həyata keçirilməyə çalışılsa da, yenə çox mühüm bir detal aydınlaşdırılmır.
Əgər hücumu ilk olaraq tərəflərdən biri həyata keçirərsə — hazırda Səudiyyə Ərəbistanının Yəmənə etdiyi kimi — hücuma məruz qalan ölkə cavab verdikdə, bu, qanuni hücum hesab ediləcəkmi?
Çünki təcavüzün təşəbbüskarı Səudiyyə Ərəbistanıdır, hücuma məruz qalan isə 2014-cü ildən Yəməni idarə edən Ənsarullahdır.
Lakin bu maddənin müsbət tərəfi də var.
Çünki şahzadə Məhəmməd bin Salman əs-Səudun indiyədək nümayiş etdirdiyi fövqəladə uğursuzluqlar onun indiyə qədər nəzarət altında saxlaya bildiyi tayfalar, qəbilələr və din alimləri arasında böyük narazılıq yaradır.
Sabah Ərəbistan daxilində Səudiyyə hakimiyyətinin devrilməsi ehtimalı ortaya çıxarsa, Səudiyyəsiz bir Ərəbistan meydana gələrsə və ya Ərəbistanın öz daxilində yeni sərhədlərin çəkilməsi vəziyyəti yaranarsa, Türkiyə və Pakistan əvvəlcədən imzalanmış bu saziş sayəsində çox mühüm strateji üstünlük əldə etmiş olacaqlar.
Üçüncü və yeddinci maddələr bu sazişin eyni zamanda müdafiə sənayesinə yönəlmiş bir saziş olduğunu göstərir.
Sazişin üçüncü maddəsində belə bildirilir:
“Sazişin 2-ci maddəsinə uyğun olaraq, tərəflər müdafiə, müdafiə sənayesi və təhlükəsizlik sahələrində sıx əməkdaşlıq edəcək, silahlı qüvvələri arasındakı əlaqələri inkişaf etdirəcək və müdafiə sahəsində əməkdaşlığı gücləndirməyə yönəlmiş, qarşılıqlı razılaşdırılmış fəaliyyətləri həyata keçirəcəklər.”
İndi bu maddədən görürük ki, həmin saziş sayəsində müdafiə sənayesi məhsullarının satışı və istehsalı ən azı 10 illiyinə təminat altına alınıb.
Sazişin beşinci maddəsi də çox mühümdür. Çünki burada üç ölkənin baxışlarındakı fərqlər bu maddənin həyata keçirilməsində ciddi problemlər yaradır.
Beşinci maddəyə əsasən:
“Tərəflər” regional və beynəlxalq sabitliyə və təhlükəsizliyə mənfi təsir göstərən terrorizmlə mübarizə aparacaq, əməliyyat səviyyəsi də daxil olmaqla, mövcud əməkdaşlığı və birgə səyləri gücləndirəcəklər.
Burada istər-istəməz dayanmalıyıq. Çünki hər ölkənin terror təşkilatı kimi tanıdığı təşkilatlar eyni deyil.
Məsələn, İŞİD hər üç ölkə tərəfindən terror təşkilatı kimi tanındığı halda,
PKK Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı tərəfindən terror təşkilatı kimi tanınmır.
Livandakı Hizbullah və ya Yəməndəki Ənsarullah (HUSİLƏR) Türkiyə və Pakistanın terror siyahısında olmadığı halda, Səudiyyə Ərəbistanı tərəfindən terror təşkilatı kimi tanınır.
Eyni şəkildə, Pakistanda fəaliyyət göstərən TTP, yəni Təhrik-e Taliban Pakistan, LeT və ya JeM terror təşkilatları kimi tanındığı halda, Türkiyə və ya Səudiyyə Ərəbistanının terror təşkilatları siyahısında deyil.
Buna görə də kimə görə, nəyə görə? Bu maddə olduqca qeyri-müəyyən olaraq qalır.
Onuncu maddə də maraqlıdır.
Logistik dəstək xidmətlərinin mövcudluğu və uyğunluğu şərti ilə “Tərəflər” sülh dövründə, müharibə dövründə və digər fövqəladə hallarda bir-birlərinə silah, sursat, yanacaq, ehtiyat hissələri və digər avadanlıqlar da daxil olmaqla logistik dəstək göstərəcəklər.
“Müharibə dövründə” ifadəsinin işlədilməsi çox mühümdür. Çünki hazırda nə Türkiyənin, nə də Pakistanın iştirak etdiyi bir müharibə var.
Burada hansı müharibə nəzərdə tutulur?
On üçüncü maddə:
“Tərəflər” bu saziş çərçivəsində əldə edilən məxfi məlumat və sənədlərin məxfiliyinə riayət edəcək və milli qanunvericiliyə əməl edəcəklər.
Məxfi məlumat və sənədlər “Tərəflərdən” kənar heç bir dövlət, şirkət və ya şəxslə paylaşılmayacaq.
Bu maddə də çox mühümdür. Çünki bütün bu dəstək təmin edilərkən müəyyən pul axını olacaq və həmin maddə sayəsində göstərilən bütün müdafiə xidmətləri müqabilində nə qədər pul alındığını gizlətmək mümkün olacaq.
On beşinci və on altıncı maddələr sazişin müddətsiz olduğunu və “əsas tərəflər” arasında məsləhətləşmələr və yekdilliklə əldə edilən razılıq yolu ilə dəyişdirilə biləcəyini bildirir.
Yəni bu ittifaqa yeni üzvlərin qoşulmasının üç ölkənin ortaq razılığı ilə mümkün olduğunu açıq şəkildə göstərir.
Lakin bir üzvün bu sazişdən çıxarılması və ya hansı şərtlərlə vaxtından əvvəl ayrıla biləcəyi göstərilmir.
Əksinə, 10 illik “şərtsiz” bağlılıq müddəti tətbiq edilir.
Məkkə Sazişi ilə bağlı mühüm hesab etdiyim maddələri, detalları və ziddiyyətli gördüyüm məsələləri çatdırmaq istədim.
Ancaq nə olursa-olsun, Türk Ordusu türk millətinin öz övladlarından ibarətdir və onların yeganə vəzifəsi də…
