İsrail Suriyada, Suriya isə Səudiyyə Ərəbistanında

8 Dəq Oxuma Müddəti

Tarix boyu bir çox dövlətlər ağır daxili böhranlar və hərbi imkanların məhdudluğu qarşısında xaricdəki böyük münaqişələrdən uzaq durmaq üçün “strateji səbir” və ya “əvvəlcə ölkə daxilində güclənmək” arqumentlərindən istifadə ediblər.

Lakin deyilənlərlə həyata keçirilən siyasət arasındakı uçurum dərinləşdikcə, məsələn, İsrailin regional hərbi müdaxilələrinə səssiz qalındığı halda başqa ölkələrdə hərbi əməliyyatlara qoşulduqda, bu cür əsaslandırmalar cəmiyyət tərəfindən “özünü müdafiə mexanizmi” və ya “qeyri-səmimilik” kimi qəbul edilməyə başlayır.

Bu vəziyyət hakimiyyətlərin legitimliyini daha da sarsıdır və cəmiyyətdə “münafiqlik” və “ikiüzlülük” ittihamlarının geniş yayılmasına zəmin yaradır.

Məqalənin başlığından da göründüyü kimi, məsələ yalnız Suriyanın yeni, faktiki hakimiyyətinin rəhbəri Əhməd əş-Şəranın Səudiyyə Ərəbistanına nə verəcəyi ilə bağlı deyil.

Əsas məsələ Suriyanın hansı geosiyasi layihənin hərbi, siyasi və iqtisadi icraçısına çevrilməyə çalışılmasıdır.

Dövlət institutları hələ tam formalaşmamış, ərazi bütövlüyü mübahisəli, iqtisadiyyatı çökmüş bir Suriya necə regional təhlükəsizlik təminatçısı ola bilər?

Öz ölkəsində İsrailin hərbi addımlarına qarşı çəkindirici qüvvə yarada bilməyən Şəra başqa cəbhədə necə hərbi güc təqdim edəcək?

Səudiyyə Ərəbistanının milyardlarla dollarlıq maliyyələşdirməsinə və ABŞ-nin təhlükəsizlik çətirinə ehtiyac duyan Dəməşq hakimiyyəti bu ittifaqa nə dərəcədə müstəqil töhfə verə biləcək?

Suriyanın başqalarına kömək edəcək gücü varmı?

Suriyanın mövcud vəziyyəti faktiki hakimiyyətin üzləşdiyi dərin ziddiyyətləri açıq şəkildə ortaya qoyur.

Suriya tarixinin ən ağır iqtisadi və sosial dağıntılarından biri ilə qarşı-qarşıyadır.

Dünya Bankının hesablamalarına görə, müharibənin vurduğu zərərin aradan qaldırılması üçün təxminən 216 milyard dollar tələb olunur. Bu məbləğ ölkənin 2024-cü ildəki ümumi daxili məhsulundan təxminən 10 dəfə çoxdur.

Əhalinin böyük əksəriyyəti hətta əsas ərzaq məhsullarını əldə etməkdə çətinlik çəkir.

Ümumdünya Ərzaq Proqramının məlumatına görə, 2026-cı ilin may ayına olan vəziyyətdə 20 milyon suriyalı ərzaq təhlükəsizliyi problemi ilə üzləşib və humanitar yardımlar yarıbayarı azaldılıb.

Ölkə dünyanın ən böyük humanitar böhranlarından birini yaşayarkən hakimiyyət hətta öz əhalisinin əsas ərzaq ehtiyaclarını təmin edə bilmir.

Təhlükəsizlik sistemi və ictimai quruluş isə demək olar ki, tamamilə dağılıb.

Hakimiyyətin əsasını təşkil edən keçmiş HTŞ (Heyət Təhrir əş-Şam) kadrları keçmişdə cihadçı silahlı qruplaşmalarla əlaqələrinə görə beynəlxalq səviyyədə hələ də ciddi etimad problemi yaradır.

Belə ki, 2025-ci ilin əvvəlində yeni orduya daxil edilən xarici döyüşçülərə yüksək hərbi rütbələrin verilməsi bir çox ölkənin sərt reaksiyasına səbəb olmuşdu.

Ölkə daxilində isə məzhəb zəminində zorakılıq azalmaq əvəzinə daha da dərinləşir.

Məqalədə istinad edilən məlumatlara görə, 2026-cı ilin əvvəlindən etibarən 614 mülki şəxs öldürülüb. Onlardan 387-nin ölümü birbaşa məzhəb motivli hücumlarla əlaqələndirilir.

Bu mənzərə “hüquq” və “bərabər vətəndaşlıq” barədə verilən vədlərin reallıqdan nə qədər uzaq qaldığını göstərir.

Məqalədə bildirilir ki, İsrail 2024-cü ilin dekabrında Suriyada hakimiyyət dəyişikliyindən sonra ölkəyə minlərlə hava hücumu və yüzlərlə quru əməliyyatı həyata keçirib.

Buna baxmayaraq, Dəməşq hakimiyyəti faktiki olaraq hərbi cavab verə bilməyib.

İsrailin irəliləyişini dayandıra bilməyən hakimiyyət Səudiyyə Ərəbistanında yalnız “təlim və məsləhətçilik” vəzifələrini yerinə yetirəcəyini bildirir.

Lakin yəmənli rəsmilər və bölgədəki mənbələr 3 mindən 10 minə qədər suriyalı döyüşçünün Səudiyyə Ərəbistanı-Yəmən sərhədinə yerləşdirildiyini iddia edirlər.

Müəllifin fikrincə, bu vəziyyət hakimiyyətin öz xalqına qarşı şəffaf davranmadığını və xarici siyasətdə tamamilə Səudiyyə Ərəbistanının maliyyə dəstəyindən asılı vəziyyətə düşdüyünü göstərir.

“Əvvəlcə güclənək” arqumenti işləmir

Vaşinqton Əsəddən sonrakı Suriyanın siyasi quruluşunun formalaşdırılmasında təsirli aktordur.

Lakin ABŞ birbaşa hərbi müdaxilə əvəzinə daha az xərc tələb edən nəzarət mexanizmi qurmağa üstünlük verir.

Yeni hakimiyyətin keçmiş cihadçı kadrları zaman-zaman tənqid olunsa da, İsrailin hərəkətlərinə qarşı çəkindirici mövqe nümayiş etdirilmir.

Müəllifin fikrincə, ABŞ üçün əsas prioritet İranın regiondakı təsirinin zəiflədilməsi və İsrailin təhlükəsizliyidir. Suriya xalqının rifahı və ölkənin suverenliyi isə ikinci plandadır.

Ankara yeni Suriya hakimiyyəti ilə ən yaxın münasibətlərə malik tərəflərdən biridir.

Lakin Türkiyənin də İsrailə qarşı Dəməşqə konkret hərbi dəstək verməsindən söhbət getmir. Ankara daha çox iqtisadi və inzibati imkanların formalaşdırılmasına diqqət yetirir.

“Əvvəlcə güclənək, sonra İsraillə hesablaşarıq!” şüarı isə müəllifə görə, reallıqdan uzaq və vaxt qazanmağa hesablanmış bir bəhanədən başqa bir şey deyil.

Çünki Suriya Səudiyyə Ərəbistanının maliyyə dəstəyi ilə ayaqda qalan, hava məkanından İsrailin faktiki olaraq istifadə etdiyi və daxilində məzhəb qarşıdurmaları ilə parçalanmış ölkə vəziyyətindədir.

“Əvvəlcə güclənək!” deyən hakimiyyət güclənmək üçün ehtiyac duyduğu maliyyə mənbələrini və siyasi legitimliyi İsrailin əsas himayədarı olan ABŞ-dən və Səudiyyə Ərəbistanı kimi mövcud regional nizamı qoruyan güclərdən əldə edir.

Belə bir şəraitdə İsrailə qarşı ciddi addım atmaq Suriyanın özünü maliyyələşdirən və qoruyan qüvvələrlə qarşı-qarşıya gəlməsi deməkdir.

Buna görə müəllif hesab edir ki, bu şüar daxili ictimaiyyəti və müqavimət cəbhəsini gözlətmək üçün istifadə olunan, praktik qarşılığı olmayan siyasi ritorikadır.

Onun fikrincə, Suriya xalqının böyük əksəriyyəti bu arqumentə inanmır. Əksinə, həmin şüar hakimiyyətin acizliyini və xaricdən asılılığını gizlətməyə çalışan təbliğat vasitəsi kimi qəbul edilir.

Qarşıda hansı mənzərə yarana bilər?

Suriyada illərlə müharibə aparmış, müxtəlif silahlı təşkilatlardan gələn minlərlə döyüşçü var.

Onların bir hissəsi Dəməşq ordusuna inteqrasiya olunur.

Bu şəxslərin təlimatçı, hərbi məsləhətçi, xüsusi təyinatlı və ya gələcəkdə birbaşa döyüş bölmələrinin üzvləri kimi istifadə olunması ehtimalı mövcuddur.

Lakin burada əsas sual ortaya çıxır:

Səudiyyə Ərəbistanının, ABŞ-nin və hətta İsrailin tamamilə təsirsiz hala gətirə bilmədiyi Yəmənə qarşı Şəranın döyüşçüləri ilə nəticə əldə etmək mümkün olacaqmı?

Bizim fikrimizcə, Səudiyyə Ərəbistanının strategiyası birbaşa quru işğalından daha çox Yəmənə qarşı regional təzyiq və çəkindirmə şəbəkəsi yaratmaqdan ibarətdir.

Suriyadan gətiriləcək bir neçə min döyüşçü isə bu güc balansını öz-özünə dəyişdirə bilməz.

“Məkkə İttifaqı”nın üç təsisçi üzvü Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistandır.

600 deputatdan ibarət Türkiyə Böyük Millət Məclisində keçirilən səsvermədə yalnız 398 deputat iştirak edib.

İttifaq 279 lehinə və 119 əleyhinə səslə təsdiqlənib.

Saziş kollektiv müdafiə, kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi, birgə çəkindirmə və müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlığı nəzərdə tutur.

Lakin Türkiyənin hərbi qüvvə göndərməsi üçün ayrıca səlahiyyət verilməsi tələb olunur.

Məhz bu mərhələdə Şəra hakimiyyətinin də prosesə qoşulması aşağıdakı mənzərəni yarada bilər:

  • Türkiyə: Hərbi koordinasiya, kəşfiyyat, təlim, logistika və müdafiə texnologiyalarını təmin edər.

  • Səudiyyə Ərəbistanı: Maliyyələşdirməni öz üzərinə götürər.

  • Dəməşq: Əməliyyatlar üçün döyüşçü qüvvəsi təqdim edər.

Belə bir əmək bölgüsü formalaşarsa, Türkiyə birbaşa döyüş bölmələri göndərmədən regional hərbi nüfuzunu genişləndirə bilər.

Lakin bu ittifaqı yalnız Yəmənə qarşı yaradılmış hərbi təşkilat kimi qiymətləndirmək mənə natamam görünür.

Çünki ittifaqın əsl sınağı Yəmən deyil, İsrailin Suriyadakı işğalı və bu ölkəyə göstərdiyi hərbi təzyiq də ola bilər.

Əgər Dəməşq, Ər-Riyad, Ankara və İslamabad təhlükəsizlik ittifaqı qurur, lakin İsrailin Suriya ərazisindəki hərbi fəaliyyətlərinə qarşı ortaq çəkindirmə mexanizmi yarada bilmirlərsə, həmin ittifaqın təhlükəsizlik arxitekturası ciddi suallar doğuracaq.

Üstəlik, İsraillə birbaşa hərbi qarşıdurmaya girmədən Suriyanın suverenliyini qorumaq da özlüyündə çətin məsələdir.

Suriya yenidən başqalarının müharibə meydanına çevrilə bilər

Burada son dərəcə mühüm təhlükə mövcuddur.

Suriya öz dövlətini yenidən qurmadan başqalarının təhlükəsizlik problemlərini həll etməyə girişərsə, bərpa olunmalı ölkə olmaqdan çıxaraq yenidən müharibələr üçün logistika və döyüşçü təminatı mənbəyinə çevrilə bilər.

Məhz buna görə cavab axtardığımız mühüm suallar var:

Şəra Suriyanı İranın təsir dairəsindən çıxararaq Səudiyyə Ərəbistanı-ABŞ təhlükəsizlik sisteminə daxil edir, yoxsa Türkiyənin də iştirak etdiyi yeni regional güc mərkəzinin formalaşmasına töhfə verir?

Xüsusilə Türkiyənin bu ittifaqda müstəqil strateji aktor kimi çıxış edəcəyi, yoxsa ABŞ-nin regional təhlükəsizlik yükünü bölüşən tərəfdaşa çevriləcəyi məsələsi son dərəcə böyük əhəmiyyət daşıyır.

Bu Xəbəri Paylaş
Şərh edilməmiş