Yalta deyil, Şençjen

5 Dəq Oxuma Müddəti

Xatırlayırsınızsa, oktyabrın 22-də bu köşədə “G3: ABŞ-Çin-Rusiya zirvəsi” başlıqlı yazımızda üçtərəfli sammitin keçirilməsi ehtimalını və əhəmiyyətini müzakirə etmişdik.

Sammitin keçirilməsi artıq böyük ölçüdə dəqiqləşib. Əvvəlcə Kreml, ardınca isə Ağ Ev üç ölkə liderinin noyabrın 19-da Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (APEC) sammiti çərçivəsində Şençjen şəhərində görüşəcəyini açıqlayıb.

Lakin əvvəldən bu məsələyə ehtiyatla yanaşan Pekin rəhbərliyi məqaləni redaksiyaya təqdim etdiyim vaxta qədər görüşü rəsmi şəkildə təsdiqləməmişdi.

Çinin tələsməməsinin iki səbəbi

Üçtərəfli sammit təklifini ilk dəfə Rusiya Prezidenti Vladimir Putin irəli sürmüş, daha sonra ABŞ Prezidenti Donald Tramp bu təşəbbüsü dəstəkləmişdi. Lakin Çin Xalq Respublikasının Sədri Si Cinpin məsələ ilə bağlı açıqlama verməmişdi.

Çinin tələsməməsinin iki əsas səbəbi olduğu görünür.

Birincisi, Çin ABŞ-nin üçtərəfli sammitin gündəliyində nüvə tərksilahını əsas məsələyə çevirmək cəhdinə qarşı çıxır.

Pekinin bu məsələdə ümumi yanaşması belədir: ABŞ və Rusiyanın çoxsaylı nüvə raketləri var, lakin Çinin nüvə arsenalı bu iki ölkə ilə müqayisədə məhduddur.

Çin imkanların bərabər olmadığı bir sahədə eyni miqdarda ixtisar aparılmasını prinsip etibarilə düzgün hesab etmir.

Bundan başqa, Çin hər cür hegemonluğa qarşı çıxır. Pekin Qlobal Cənub ölkələrini, hətta Avropanı belə prosesdən kənarda saxlayan yanaşmalara da məsafəli münasibət göstərir.

Qaliblər yoxdur, rəqiblər var

Qərb mətbuatında üçtərəfli sammit getdikcə daha çox “yeni Yalta” adlandırılır.

Əslində, bu bənzətməni ilk dəfə bir neçə rusiyalı parlamentari səsləndirmişdi. Lakin zaman keçdikcə Qərbdə də sammitin “yeni Yalta” olacağı fikri geniş yayılmağa başladı.

Halbuki bu müqayisə bir neçə səbəbdən düzgün deyil və bugünkü reallığı əks etdirmir.

Yaltada baş verənlərlə Şençjendə baş verəcəyi gözlənilən hadisələr arasında üç əsas fərq var.

1. Yaltada qalib dövlətlər, Şençjendə isə rəqib güclər bir araya gəlir.

Yalta konfransında ABŞ, SSRİ və Böyük Britaniya iştirak edirdi. Onlar eyni cəbhədə idilər və İkinci Dünya müharibəsinin qalibləri kimi danışıqlar masası arxasına keçmişdilər.

Şençjendə isə ABŞ, Çin və Rusiya bir araya gəlir.

Lakin bu dövlətlər dünya müharibəsinin qalibləri kimi masaya əyləşmirlər. Hətta eyni cəbhədə də deyillər.

Əksinə, ABŞ ilə Rusiya faktiki olaraq Ukraynada qarşı-qarşıya gəlib, ABŞ ilə Çin arasında isə ticarət müharibəsi davam edir.

2. Yaltada dünyanın yenidən bölüşdürülməsi müzakirə olunurdu, Şençjendə isə belə bir məqsəd yoxdur.

Yalta konfransı Avropanın bölüşdürülməsi və yeni dünya nizamının hazırlanması ilə bağlı idi.

Şençjendə isə nə dünyanın bölüşdürülməsi, nə də yeni dünya nizamının qurulması gündəmdədir.

Çin mövcud beynəlxalq sistemin problemlərinin aradan qaldırılmasını istəyir.

Müəllifin fikrincə, bu sistemdəki problemlərin əsas səbəbkarı vaxtilə özünün qurduğu qaydalara artıq əməl etməyən ABŞ-dir.

Pekin Vaşinqtonun beynəlxalq hüquqa riayət etməsini və Qlobal Cənub ölkələrinin beynəlxalq təşkilatlarda daha geniş rol almasını müdafiə edir.

Başqa sözlə, Çin mövcud sistemi dağıtmaq deyil, onu gücləndirmək istəyir.

Çoxqütblülük nüfuz bölgüsünə qarşıdır

3. Qərbdə bir müddətdir belə bir iddia irəli sürülür: ABŞ, Çin və Rusiya razılığa gələcək; ABŞ İranı, Rusiya Ukraynanı, Çin isə Tayvanı əldə edəcək.

Hətta Şençjen sammitində bu bölgünün razılaşdırılacağı iddia olunur.

Halbuki müəllifin mövqeyinə görə, Tayvan onsuz da Çin ərazisidir. “Vahid Çin” prinsipi ABŞ tərəfindən də rəsmi olaraq qəbul edilib.

Digər tərəfdən, İran kiminsə başqasına verə biləcəyi bir tikə deyil.

Son dövrlərdə ABŞ ilə Avropa İttifaqı arasında yaranan fikir ayrılıqları da bu cür iddiaların yayılmasına şərait yaradır.

Lakin müəllif hesab edir ki, bu yanaşmanın əsas məqsədi çoxqütblü dünya sisteminə qarşı arqument formalaşdırmaqdır.

Şençjen sammitinin “yeni Yalta” kimi təqdim edilməsinin səbəbi də budur.

Beləliklə, çoxqütblülük böyük dövlətlər arasında nüfuz bölgüsü kimi göstərilərək gözdən salınmağa çalışılır.

Halbuki çoxqütblülük böyük güclərin dünyanı öz aralarında bölüşdürməsinin tam əksidir.

Üçtərəfli sammitin üç əsas mənası

Nəticə etibarilə ABŞ, Çin və Rusiya liderlərinin üçtərəfli sammiti böyük əhəmiyyət daşıyır.

Lakin bu görüş nüfuz bölgüsünə əsaslanan yeni dünya nizamı yaratmaq təşəbbüsü deyil.

Üçtərəfli sammitin üç əsas mənası var:

1. ABŞ çoxqütblü dünya sisteminə müqavimət göstərə bilməyəcəyini anlayır. Vaşinqton qlobal güc balansının dəyişdiyini qəbul etmək məcburiyyətində qalır.

2. ABŞ Çin və Rusiya olmadan qlobal problemləri həll edə bilməyəcəyini qəbul edir. Bu, beynəlxalq münasibətlərdə yeni reallığın göstəricisidir.

3. Sammit yeni dünya nizamı yaratmaq təşəbbüsü olmasa da, dövlətlərarası münasibətlərdə yeni dövrün başlanğıcıdır.

Beləliklə, Şençjen sammiti Yaltanın təkrarı deyil. Müəllifə görə, bu görüş çoxqütblü dünyanın formalaşması prosesində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilməlidir.

Bu Xəbəri Paylaş
Şərh edilməmiş