ABŞ İraqdakı İddia Etdiyi Hərbi Missiyasının Bitdiyini Açıqladı

Pentaqon İraqdakı keçid prosesini tamamladığını bildirib

ABŞ Müdafiə Nazirliyi Vaşinqton və Bağdad arasında 2024-cü ilin sentyabrında əldə edilmiş razılaşmaya uyğun olaraq ABŞ rəhbərliyindəki beynəlxalq koalisiyanın İraqdakı hərbi missiyasının keçid prosesinin tamamlandığını açıqlayıb.

Pentaqonun sözçüsü Şon Parnell bildirib ki, bundan sonra İraq təhlükəsizlik qüvvələrinin, o cümlədən Kürdüstan Regional Hökumətinin peşmərgə qüvvələrinin ölkənin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində və İŞİD-in qalıqlarına qarşı əməliyyatlarda əsas rolu üzərinə götürməsi gözlənilir.

ABŞ və İraq 2024-cü ilin sentyabrında İŞİD-ə qarşı beynəlxalq koalisiyanın hərbi missiyasının mərhələli şəkildə başa çatdırılması barədə razılaşmışdı. Həmin razılaşma ABŞ-ın İraqla bütün hərbi və təhlükəsizlik əlaqələrinin dayandırılması anlamına gəlmirdi.

ABŞ təlim və kəşfiyyat dəstəyini saxlayacaq

Parnellin açıqlamasına görə, Vaşinqton İraq hökumətinə müəyyən sahələrdə dəstəyini davam etdirəcək.

Bura İraq təhlükəsizlik qüvvələrinin hazırlanması, kəşfiyyat məlumatlarının paylaşılması və terrorla mübarizə sahəsində əməkdaşlıq daxildir.

Pentaqon İŞİD-in qalıqları ilə yanaşı, İranla əlaqəli silahlı qrupları da İraqın qarşılaşdığı təhlükəsizlik problemləri sırasında göstərib. ABŞ tərəfinin mövqeyinə görə, bu problemlərin həllində əsas məsuliyyət bundan sonra daha çox Bağdad hökumətinin üzərində olacaq.

Vaşinqton eyni zamanda “güclü və suveren İraq”ı dəstəklədiyini və iki ölkə arasında iqtisadi, diplomatik və təhlükəsizlik əməkdaşlığını davam etdirmək istədiyini bəyan edib.

2003-cü ildə başlayan müharibənin ağır mirası

ABŞ və müttəfiqləri 2003-cü ilin martında Səddam Hüseyn hökumətinin kütləvi qırğın silahlarına malik olduğunu əsas gətirərək İraqa hərbi müdaxilə etmişdi.

Səddam Hüseyn hökuməti qısa müddətdə devrilsə də, sonradan İraqda aktiv kütləvi qırğın silahı ehtiyatları aşkar edilmədi. Bu məsələ müharibənin əsaslandırılması ilə bağlı uzunmüddətli siyasi və hüquqi mübahisələrin mərkəzinə çevrildi.

ABŞ döyüş qüvvələrini 2011-ci ildə İraqdan çıxardı. Lakin İŞİD-in 2014-cü ildə İraqın böyük ərazilərini ələ keçirməsindən sonra ABŞ hərbçiləri Bağdad hökumətinin müraciəti ilə beynəlxalq koalisiya çərçivəsində yenidən ölkəyə yerləşdirildi.

Buna görə 2026-cı ildə elan edilən proses 2003-cü ildən bəri ABŞ qüvvələrinin ilk çıxarılması deyil, sonrakı İŞİD-lə mübarizə missiyasının yenidən qurulması və hərbi mövcudluğun azaldılması prosesinin davamıdır.

Əbu-Qüreyb müharibənin simvollarından birinə çevrildi

İraq müharibəsinin ən ağır qalmaqallarından biri Əbu-Qüreyb həbsxanasında baş verdi.

2004-cü ildə yayımlanan fotoşəkillər ABŞ hərbçilərinin iraqlı məhbusları alçaltdığını, çılpaq saxladığını və müxtəlif formalarda fiziki və psixoloji zorakılığa məruz qoyduğunu göstərdi.

Hadisələr beynəlxalq ictimaiyyətdə geniş etiraz doğurdu. Bir sıra ABŞ hərbçiləri sonradan Əbu-Qüreybdəki zorakılıqlarla əlaqədar mühakimə edildi və cəzalandırıldı.

Əbu-Qüreyb qalmaqalı ABŞ-ın İraq müharibəsindəki davranışına dair beynəlxalq müzakirələrin əsas simvollarından biri olaraq qalır.

Mülki ölümlərlə bağlı ağır hadisələr

Müharibə illərində ABŞ hərbçilərinin iştirakı ilə mülki şəxslərin öldürüldüyü bir sıra hadisələr də qeydə alınıb.

2005-ci ildə Hədisə şəhərində 24 iraqlı mülki şəxs ABŞ dəniz piyadaları tərəfindən öldürüldü. Ölənlər arasında qadınlar və uşaqlar da var idi. Hadisə ABŞ daxilində də geniş araşdırmaya səbəb oldu.

2006-cı ildə Mahmudiyyə yaxınlığında 14 yaşlı Əbir Qasım Həmzə əl-Cənabiyə qarşı cinsi zorakılıq törədilməsi və onun ailə üzvlərinin öldürülməsi ilə bağlı ABŞ hərbçiləri mühakimə olundular. Cinayətdə iştirak edənlərdən bəziləri uzunmüddətli həbs cəzaları aldılar.

2007-ci ildə isə ABŞ-ın “Blackwater” özəl təhlükəsizlik şirkətinin əməkdaşları Bağdadın Nisur meydanında iraqlı mülki şəxslərə atəş açdılar. Hadisə ABŞ-ın İraqdakı özəl hərbi podratçılardan istifadəsinə dair ciddi mübahisələr yaratdı.

Fellucə döyüşləri və ağ fosfor mübahisəsi

2004-cü ildə Fellucə ABŞ qüvvələri ilə silahlı qruplar arasında ən ağır şəhər döyüşlərinin keçirildiyi ərazilərdən birinə çevrildi.

ABŞ ordusu sonradan İkinci Fellucə döyüşü zamanı ağ fosforlu sursatdan istifadə etdiyini təsdiqlədi. Vaşinqton bunun döyüşçülərə qarşı hərbi məqsədlərlə tətbiq edildiyini bildirdi.

Ağ fosfor son dərəcə ağır yanıq xəsarətləri yarada bilər. Onun mülki əhalinin yaşadığı ərazilərdə istifadəsi isə beynəlxalq humanitar hüquq və müharibənin aparılması qaydaları baxımından ciddi mübahisələrə səbəb olub.

Bununla belə, ağ fosforun özlüyündə bütün hallarda beynəlxalq hüquqla tam qadağan edilmiş “kimyəvi silah” kimi təqdim edilməsi dəqiq deyil. İstifadənin qanuniliyi onun hansı şəraitdə və hansı hədəflərə qarşı tətbiq edilməsindən asılıdır.

İraqın mədəni irsi də ağır zərər gördü

2003-cü ildə Bağdadın süqutundan sonra dövlət qurumları ilə yanaşı muzeylər, kitabxanalar və arxeoloji obyektlər də genişmiqyaslı talanlarla üzləşdi.

İraq Milli Muzeyindən minlərlə tarixi əşya oğurlandı. Sonrakı illərdə onların bir hissəsi müxtəlif ölkələrdə aşkar edilərək İraqa qaytarılsa da, çoxsaylı əsərlərin taleyi hələ də məlum deyil.

İraq Milli Kitabxanası və arxivləri də müharibənin ilk mərhələsində yanğınlardan və talanlardan ciddi zərər gördü. Tarixi sənədlər, əlyazmalar və dövlət arxivlərinin bir hissəsi məhv edildi.

Bu hadisələr İraq müharibəsinin yalnız insan itkisi və infrastruktur dağıntıları ilə deyil, ölkənin mədəni irsinə vurulan zərərlə də yadda qalmasına səbəb oldu.

Müharibənin ekoloji nəticələri mübahisə doğurur

İraqda müharibə zamanı istifadə edilən müxtəlif silahların uzunmüddətli ekoloji və sağlamlıq təsirləri də illərdir araşdırılır.

Xüsusilə zəiflədilmiş uran tərkibli sursatlar, partlayıcı qalıqları və sənaye obyektlərində baş verən yanğınların insan sağlamlığına və ətraf mühitə təsiri ilə bağlı araşdırmalar aparılıb.

Fellucədə anadangəlmə qüsurların və bəzi xəstəliklərin artmasına dair elmi araşdırmalar mövcuddur. Bununla belə, konkret xəstəlik göstəricilərini birbaşa müəyyən bir silah növü ilə əlaqələndirmək məsələsində elmi ədəbiyyatda mübahisələr davam edir.

Bu səbəbdən müharibənin ekoloji nəticələri barədə irəli sürülən bəzi rəqəmlərin və səbəb-nəticə əlaqələrinin ehtiyatla qiymətləndirilməsi tələb olunur.

ABŞ-İraq münasibətlərində yeni mərhələ

Pentaqonun son açıqlaması Vaşinqtonun İraqdakı rolunun tamamilə sona çatmasından daha çox, hərbi missiyanın formasının dəyişməsi kimi qiymətləndirilir.

İraq hökuməti təhlükəsizliyə görə daha böyük məsuliyyət daşıyacaq, ABŞ isə təlim, kəşfiyyat və terrorla mübarizə istiqamətlərində əməkdaşlığı davam etdirməyi planlaşdırır.

2003-cü ildə başlayan müharibə isə İraqın siyasi quruluşunu dəyişdirməklə yanaşı, yüz minlərlə insanın həyatına, milyonlarla insanın məcburi köçkün vəziyyətinə düşməsinə və ölkənin iqtisadi, sosial və mədəni strukturuna uzunmüddətli təsir göstərdi.

ABŞ hərbi missiyasının yeni mərhələyə keçməsi ilə Bağdad üçün əsas məsələ ölkənin təhlükəsizliyini müstəqil şəkildə təmin etmək, İŞİD qalıqlarının fəaliyyətinin qarşısını almaq və müxtəlif silahlı qruplar üzərində dövlət nəzarətini gücləndirmək olacaq.