ABŞ–İran müharibəsi yeni bir mərhələyə daxil olmuşdur. Müharibə tərəflərinin strateji addımları ilə davam edir. ABŞ İranın geosiyasi üstünlüyünü əlindən almaq istəyir.
Hörmüz Boğazının geostrateji əhəmiyyəti həqiqətən çox böyükdür və bu məsələ siyasi müzakirələrlə birlikdə yenidən gündəmə gəlib. Müharibənin taleyi bu strateji nöqtədən asılı kimi görünür.
İranın ərazi suları daxilində yerləşən Hörmüz Boğazının beynəlxalq statusu müəyyən olmasına baxmayaraq ABŞ və bölgə ölkələri bunu qəsdən görməzdən gəlirlər.
Dəniz hüququ və müqavilələrə görə “Hörmüz Boğazı” İranın ərazi suları daxilində yerləşsə də Amerika “Hörmüz Boğazının” beynəlxalq su yolu olduğunu iddia edir.
Türkiyə də daxil olmaqla qlobal media Amerikanın iddiasının doğru olduğu istiqamətində bir təsəvvür formalaşdırmağa çalışır.
İranın müxtəlif səbəblərə görə bu hüququnu indiyədək istifadə etməməsi, bölgə ölkələri də daxil olmaqla bütün ölkələrə hər baxımdan səxavətlə istifadə etdirməsi, həmçinin ABŞ-nin bu strateji boğazı hərbi baxımdan da təsirini genişləndirmək üçün istifadə etməsi İranın hüququnu aradan qaldırmır.
Amerika, İrana qarşı müharibəsində döyüş meydanında əldə edə bilmədiyini danışıqlar masasında qazanmağa çalışır. Birbaşa hücumlarla hədəflərinə çata bilməyən ABŞ son bir neçə gündür müharibəni fərqli ölçülərə daşıyaraq strateji addımlarını davam etdirir.
ABŞ, İranın davam edən müharibədə qazandığı regional geosiyasi nüfuzunu məhdudlaşdırmağı hədəfləyərkən; İran isə malik olduğu geostrateji üstünlükləri güc faktoru kimi istifadə etməyə qərarlı görünür.
Bu çərçivədə Hörmüz Boğazı qlobal enerji ticarəti baxımından kritik mövqeyə malikdir.
Fars körfəzini Oman dənizi və Hind okeanına bağlayan bu strateji su yolu, dünya nefti, qazı və petrokimya məhsullarının təxminən iyirmi faizi kimi əhəmiyyətli bir hissəsinin keçdiyi bir keçiddir.
Hörmüz Boğazının hüquqi statusu müzakirəyə açılmağa çalışılsa da, ən dar hissəsinin təxminən 33 kilometr, yəni təxminən 18 dəniz mili enində olduğu nəzərə alınmalıdır. Beynəlxalq dəniz hüququnda hər bir ölkənin sahilindən etibarən 12 millik ərazi suları hüququ olduğu nəzərə alındıqda, bu boğazın 12 millik hissəsi İran ərazi suları, 12 millik hissəsi isə Oman ərazi suları daxilində yerləşir. Bu vəziyyət boğazın beynəlxalq sular statusunda olmadığını göstərir.
Buna baxmayaraq Amerika və bəzi bölgə ölkələri Hörmüz Boğazının beynəlxalq keçidə açıq su yolu olduğunu müdafiə edir və bu istiqamətdə hərəkət edirlər. Qlobal mediada da əsasən bu baxışın önə çıxarıldığı görünür.
Digər tərəfdən İranın bu günə qədər bu səlahiyyətlərini məhdud şəkildə istifadə etməsi digər aktorların boğazdan sərbəst istifadə etməsinə imkan yaratmışdır. Lakin İranın bu hüququndan istifadə etməməsi onun hüquqlarının aradan qalxdığı anlamına gəlmir.
Nəticə etibarilə Hörmüz Boğazı yalnız coğrafi keçid nöqtəsi deyil; eyni zamanda beynəlxalq enerji təhlükəsizliyi, regional təhlükəsizlik və güc rəqabətinin kəsişdiyi kritik geostrateji sahə olaraq qalmaqdadır.
İran, davam edən müharibə vasitəsilə ABŞ və müttəfiqlərinin zəif nöqtələrini müəyyən etmiş olaraq Hörmüz Boğazı kartından istifadə edib bu boğazın nəzarətinin özündə olduğunu və bu hüququndan vaz keçməyəcəyini vurğulayır.
Amerika isə buna qarşılıq Hörmüz Boğazını blokadaya alaraq İranı çətin vəziyyətə salmağı planlaşdırır.
İran, ABŞ və digər ölkələrin strateji zəifliklərini bildiyi üçün Hörmüz Boğazı üzərindəki hüququnu geosiyasi koz (güclü tərəf) kimi istifadə edir. Bu çərçivədə İran boğaz üzərindəki təsirini və nəzarət qabiliyyətini vurğulayır; bu sahədəki hüquqlarından vaz keçməyəcəyini açıq şəkildə ifadə edir.
Buna qarşılıq Amerika isə Hörmüz Boğazında dəniz təhlükəsizliyini və sərbəst keçidi təmin etmək bəhanəsi ilə hərbi varlığını artırmağı və İran üzərindəki təzyiqi gücləndirməyi hədəfləyir. Bu çərçivədə müharibəni Hörmüz Boğazı ətrafında intensivləşdirib nəzarət və məhdudlaşdırma siyasətləri tətbiq edərək İranı strateji baxımdan çətin vəziyyətə salmağı planlaşdırır.
Hörmüz Boğazı Fars körfəzini açıq dənizlərə bağlayan yeganə keçiddir.
Hörmüz Boğazının İqtisadi Əhəmiyyəti:
Hörmüz Boğazı yalnız enerji daşımacılığı baxımından deyil, eyni zamanda qlobal ticarət və istehsal zəncirləri baxımından da kritik əhəmiyyətə malikdir. Fars körfəzinə sahili olan ölkələrin və bu ölkələrlə iqtisadi əməkdaşlıq edən dövlətlərin ticari maraqları böyük ölçüdə bu boğazın təhlükəsizliyindən və davamlılığından asılıdır.
Kənd təsərrüfatı əhəmiyyəti:
Körfəz ölkələri, xüsusilə təbii qaz əsaslı gübrə və ammonyak istehsalında mühüm yerə malikdir. Bu məhsulların Hörmüz Boğazı vasitəsilə dünya bazarlarına çatdırılması qlobal kənd təsərrüfatı istehsalının davamlılığı baxımından kritik rol oynayır. Onların çatışmazlığı isə kənd təsərrüfatı məhsullarının qiymətlərində gözlənilməz artımlara səbəb olacaqdır.
Qranul məhsullar və avtomobil sənayesi:
Petrokimya mənşəli qranul xammallar (plastik və polimerlər) avtomobil sənayesi başda olmaqla bir çox sənaye sahəsinin əsas girdilərindəndir. Bu xammalların mühüm hissəsi Körfəz bölgəsindən ixrac olunur və Hörmüz Boğazı bu ticarətin əsas keçid nöqtələrindən biridir.
Petrokimya məhsulları həmçinin elektronika, müdafiə sənayesi, proqram təminatı avadanlıqları və yüksək texnologiya istehsalında dolayı, lakin vazkeçilməz girdilər təmin edir. Bu səbəbdən Qərb ölkələri başda olmaqla sənayeləşmiş iqtisadiyyatlar bu məhsulların fasiləsiz axınından böyük ölçüdə asılıdır.
Körfəz ölkələrinin ticarət asılılığı:
Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt, Bəhreyn, Qətər və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri üçün Hörmüz Boğazı ixracatın əsas çıxış qapısıdır. Bu ölkələrin iqtisadi dayanıqlılığı və qlobal bazarlara çıxışı böyük ölçüdə bu dar su yolundan asılıdır.
Hörmüz Boğazının Siyasi və Hərbi Əhəmiyyəti:
Hörmüz Boğazı yalnız iqtisadi deyil; eyni zamanda siyasi və hərbi baxımdan da kritik strateji nöqtədir. Müharibə və müdafiə kontekstində qiymətləndirildikdə bu dar keçid regional güc balanslarına birbaşa təsir edən və mümkün bir qarşıdurmada müəyyənedici rol oynaya biləcək mövqedədir.
Boğaz, Fars körfəzinə sahili olan ölkələrin dəniz qüvvələri ilə qlobal güclərin donanmaları üçün əsas keçid xəttidir. Buna görə də döyüş gəmilərinin bölgəyə daxil olması və çıxması əsasən Hörmüz Boğazı vasitəsilə həyata keçirilir.
Hərbi əməliyyatların davamlılığı baxımından logistika xətlərinin açıq olması həyati əhəmiyyət daşıyır. Hörmüz Boğazı hərbi daşınmalar, yanacaq təminatı və dəstək elementlərinin bölgəyə çatdırılmasında mühüm rol oynayır.
Boğazın nəzarəti Fars körfəzinin ümumi təhlükəsizliyinə birbaşa təsir edir. Bu keçidin nəzarət altında saxlanılması bölgədə dəniz ticarətinin təhlükəsizliyi qədər hərbi üstünlüyün təmin edilməsi baxımından da strateji əhəmiyyət daşıyır.
