ABŞ Prezidenti Donald Tramp ticarət və diplomatik fəthlər üçün çıxdığı Çin səfərindən yalnız əli boş qayıtmadı, həm də Amerikan ulduzunun sönməsinə dair bir xatırlatma ilə ayrıldı.
Çin Dövlət Prezidenti Si Cinping, Trampın söz bazasının asanlıqla anlamayacağı “Tukidides Tələsinə düşməyək” nümunəsi ilə hegemoniyalar arasına sərhəd çəkdi.
Bu sərhədin yüksəldiyi əsas xətt Tayvan. ABŞ-dan gözlənilən “Tayvanın müstəqilliyini dəstəkləməmək” mövqeyi, “Tayvanın müstəqilliyinə qarşı çıxmaq” yönünə dəyişdi. Beləliklə, Pekinin təklif etdiyi ‘münasibətlərdə strateji sabitlik’, yəni ‘idarə oluna bilən rəqabət’, qurula bildi.
Qırmızı xətlərin parlamasında yanıcı amil, liberal demokratların rəhbərliyində müstəqillikçi gündəmlə Tayvanın ABŞ-a 14 milyard dollarlıq silah sifarişi verməsi idi.
ABŞ Tayvan kozunu əlindən çıxarmaq istəmir, amma Çinin yüksəlişdə, özünün isə düşüşdə olduğu bir tənlikdən çıxmaq üçün artıq yol ayrıcına gəldiyini anlayır. İki böyük iqtisadiyyatın bir-birinə olan ehtiyacı siyasi kozların istifadə dəyərini azaldır. Məsələn, Çinin nadir torpaq elementləri üzərindəki monopoliya yüksək texnologiyalarda ABŞ-ı məğlub edir. Tramp tarif terroru ilə ticarət balansını qurmağa çalışarkən Çin, Afrika ölkələri ilə gömrükləri sıfırlayaraq uçurumdan düşən Amerikan paraşütündə deşiklər açır. Tramp bu səfər də olduğu kimi Çindən əli boş qayıtmamaq və hörmət qazanmaq üçün öz qurulu düzəninin parametrlərini də aşındırmaq məcburiyyətindədir. Ona görə Pekindən qayıdarkən dedi: “Çin çox böyük. Tayvan çox kiçik. Düşünün; ora Çinə cəmi 59 mil uzaqdadır. Biz isə 9 min 500 mil uzaqdayıq. Çətin bir problem. Tayvan bizim çip sənayemizi oğurladı. Çinlilər bu yerin müstəqil olmasını istəmir. Ehtiyacımız olan son şey 9 min 500 mil uzaqda bir müharibədir.” Bu sözlər Tayvanı dəstəkləmək ilə Tayvanı qorumaq arasındakı ‘strateji qeyri-müəyyənlik’ siyasətindən əsaslı bir sapmaya işarə edir.
O çətinlik çəkir, çünki Çinə öz şərtlərində Nvidia çiplərini sata bilmir. Nadir torpaq elementlərindəki məhdudiyyətləri qaldıra bilmir. 200 təyyarə alımını uğur saysa da, sifariş gözləntinin yalnız 40%-inə çatdığı üçün Boeing-in səhmlərində 4,8% düşüşə səbəb olur. Bazar bunu qələbə hesab etmir. İranı təslim almağa yönəlik təzyiq strategiyasına Pekini ortaq edə bilmir. Və ‘Mən yüksəlirəm, sən düşürsən, qorxub Tukidides Tələsinə düşmə, çarpışmayaq, münaqişəyə girməyək, gəlin oyun qaydalarını əvvəlcədən qoyaq, hər ikimiz qazanaq’ xəbərdarlığını eşidərək evinə qayıdır.
Açığı, Trampın bu vəziyyəti həzm etməsi çətindir. Qlobal aşınmanın təsirlərini zəiflətmək və güc nümayişini davam etdirmək üçün digər coğrafiyalara musallat olmağa davam edəcək.
Tramp, kös-küs qayıtdığı Çinin kölgəsində və ya strateji hədəflərinə çata bilmədiyi İran müharibəsinin məğlubiyyəti ilə noyabr seçkilərinə girə bilməz. Venesuelada prezident qaçırıb ölkənin neftinə sahib olmağın gətirdiyi ‘quldurluq krediti’ xilas etmir. Hörmüzü açmadan və ‘nüvə bombasını əngəl etdik’ yalanını çevirmədən İran müharibəsinə son verməsi Amerikan hegemoniyasında ‘sonun başlanğıcı’ olacaq. Həqiqətən, Trampın öz tələsindən çıxmaq üçün müharibəyə bir daha qayıdacağına dair siqnallar artır. İranın misillemə və assimetrik potensialı, Amerikan müttəfiqlərinin dağıntı halı, enerji təchizatında artan risklər, vurulmuş bazalar və sursat problemləri yeni macəranın yalnız qumar olacağını göstərir. Tramp bir daha ‘bəlkə alınar’ deyə güc yolunu sınaya bilər.
Trampın ağlındakı plan İran-dan qayıdarkən Kubanı da aradan çıxarmaq idi. Arzusunu 1 Mayda seçicilərini əyləndirən çıxışında belə xülasə edirdi: “İrandan dönüş yolunda, SS Abraham Lincoln, 100 metr açıqda dayanacaq; və Kubalılar ‘Təslim oluruq’ deyəcək.”
İran asanlıqla həll olunsaydı, onun üçün Kubanı müstəmləkələşdirmək asan olacaqdı.
Tramp, 29 yanvarda bir qərarla Kubanı boğma əməliyyatına başladı. Venesuelada olduğu kimi Kubanı milli təhlükəsizlik təhdidi elan etdi. Kuba ilə işləyən xarici şirkətləri hədəfə qoydu. Kubaya yanacaq və enerji təmin edən ölkələri yeni tariflər və sanksiyalarla hədələdi. Maliyyə əməliyyatlarına məhdudiyyətlər tətbiq etdi. Qərb Yarımkürəsində aclıq oyunlarına davam edir. Məqsəd Kubanı felç etmək və təslim almaqdır.
Trampın Milli Təhlükəsizlik Strategiyası Sənədində vurduğu 203 illik Monroe Doktrini bunun üçün mövcuddur. Bu doktrin işığında Venesuelaya müdaxilə edərək uzunmüddətli yeni müstəmləkəçilik fəslini açdı. İki əsr əvvəl Avropa müstəmləkəçilərinə, bu gün isə Çin və Rusiya kimi qitə xarici güclərə “Qərb Yarımkürəsi mənimdir” deyir.
10 aprel tarixində bir Amerikan heyəti 10 il sonra ilk dəfə Havananı ziyarət etdi. Kuba hökumətinə ultimatum verildi. Bir neçə həftə içində bütün siyasi məhbusların azad edilməsi, iqtisadiyyatın xaricə açılması və milliləşdirilmiş Amerikan aktivləri üçün kompensasiya ödənməsi də daxil genişmiqyaslı güzəştlər istəndi.
Daha sonra 14 mayda CIA direktoru John Ratcliffe Havanaya uçdu.
Tramp sanksiya və blokadalarla boğmağa çalışdığı Kubaya baş casusunu, cibində 100 milyon dollarlıq yardım çek ilə xilasçı mələk kimi göndərdi. Yardım şərti idi.
Təhdidi aradan qaldırmaq üçün köklü dəyişiklik istəyir. Trampın Ratcliffe ilə ötürdüyü mesaj budur:
Ya Kubanı boğaraq ələ keçirəcəyik, ya da Kuba öz sosialist düzənini boğaraq bizə qatılacaq.
Və Kubada işin içindən çıxa bilməyəcəyi bir qeyri-sabitlikdən qaçmaq üçün bir Delcy Rodríguez axtarır. Yəni daxildən fəth. Təhlükəsiz kanal olaraq keçmiş dövlət başçısı Raul Castronun nəvəsi Raul Rodriguez Castro ilə ünsiyyət qurulması “Trampın ağlındakı Delcy Rodríguez bu mu?” sualını doğurur.
Delcy Rodríguez-ə tətbiq olunan razılaşmalar sayəsində Venesuela neftinin ən az 45%-i ABŞ-a gedərkən gəlirlər də Amerikan Maliyyə Nazirliyinin nəzarətinə verildi. İraqdakı kimi! ABŞ-ın uyğun gördüyü büdcə tələbləri təsdiqlənəcək. Venesuela öz pulundan istifadə edə bilər, amma Ağ Evdəki çirkin adamın rəhmətinə qalmış olacaq. Imtiyazlar nəzərdən keçirildi; Chevron fəaliyyətini artırdı, Baker Hughes, Schlumberger və Halliburton kimi şirkətlər də Venesuelaya qayıtdı.
ABŞ Yarımkürədə Kuba kimi ölkələrin həzm gücləri ilə əməkdaşlığını böyük təhdid hesab edir.
Ukrayna və İranda sınaqdan keçirilmiş Hibrid müharibə Kuba üçün də aktivdir. Sanksiya, blokada, iqtisadi təzyiq, daxildən təhrik və üsyan çıxarma taktikaları, kiber hücumlar, kəşfiyyat əməliyyatları və konvensional hərbi gücün kombinasiyasından ibarət strategiyadır.
1959 inqilabının intiqamını hər nə olursa olsun almaq niyyətindədirlər.
Monroe imperial dişli oyun kitabıdır; Tramp bununla yeni səhifələr açır.
Tukidides Tələsi onu da qorxudur, amma zəif halqalarda kiçik qələbələrlə öz çöküşünü ağır çəkim rejiminə sala biləcəyini düşünür.
