AKP-nin Müasir Hiyləgər Çevrilişi

AKP faşist rejimi 24 illik hakimiyyəti dövründə siyasi elmə və sosiologiyaya, ənənəvi hərbi müdaxilələrin və çevrilişlərin (28 Fevral post-modern çevrilişi daxil) forma dəyişdirərək sistem içindən, hüquqi mexanizmlərdən istifadə olunaraq həyata keçirildiyi müasir çevriliş üsullarına dair olduqca zəngin bir ədəbiyyat inkişaf etdirdi.

Əvvəllər olduğu kimi; ordunun küçəyə çıxmadığı, tankların meydanlarda yerləşdirilmədiyi, radio, TV və digər yayım qurumlarının ələ keçirilərək bəyanatların gecəyarısı oxunmadığı, amma əksinə məhkəmələr, fərmanlar və rəsmi qəzetlər üzərindən həyata keçirilən bu sistematik transformasiyalara və “gizli çevrilişlərə” ədəbiyyatda hələ bir tərif verilmədiyi və bir ad qoyulmadığı üçün bu işi öz üzərimə götürərək siyasi tarixdə mən də adımı yazdırmaq istəyirəm.

Avtokratik Hüquqçuluq və ya buyruqçu legitimlik (Autocratic Legalism)

Hazırda yaşadığınız prosesi ən yaxşı izah edən anlayışlardan biri budur. Hakimiyyətin konstitusion və hüquqi səlahiyyətlərini demokratiyanı gücləndirmək üçün deyil, əksinə demokratik institutları içəridən çürütmək və müxalifəti təzyiq altında saxlamaq üçün istifadə etməsidir. Amma zahirdə demokratiya tətbiq olunurmuş və xalqın iştirakı maksimum səviyyədə təmin edilirmiş kimi göstərilir. Halbuki bu ritorikanın özü böyük bir manipulyasiya və aldatmadan ibarətdir.

Edilən hər şey “qanunlara uyğundur”, lakin təəssüf ki, hüququn aliliyi prinsipinə və Konstitusiyaya, yəni konstitusion hüquq dövləti doktrinasına tamamilə ziddir. Qanun və hüquq normaları ədalətin deyil, gücü əlində tutanın və onun tərəfdarlarının silahına çevrilir.

Məşrutiyyət oliqarxiyanın və avtokratik hakimiyyətin qanunla məhdudlaşdırılıb demokratiyaya keçid üçün bir keçid dövrü olduğu halda, legitimlik isə əksinə demokratiyadan avtokratik quruluşa gedən keçid dövrü olaraq AKP rejiminin yaratdığı siyasi çevriliş üsullarından biri oldu.

Bu çevriliş üsulu siyasi arenada məhkəmə çevrilişi ilə “Lawfare” — hüquq yolu ilə müxaliflərlə mübarizə aparılmasıdır; hər cür böhtan göz boyayacaq qədər qanuniləşdirilmiş “dəlillərlə” dəstəklənir.

Bu vəziyyət məhkəmə sisteminin müstəqilliyini itirərək siyasi gücün bir aparatına çevrilməsini və müxalifləri təmizləmək, susdurmaq və ya cəzalandırmaq üçün bir silah (weaponization of law) kimi istifadə edilməsini ifadə etsə də, yandaşlar və hadisənin fərqində ola bilməyəcək qədər məlumatsız xalq nəzərində tamamilə doğru və legitim görünür.

Klassik çevrilişlərdə müxaliflər hərbi məhkəmələrdə mühakimə olunurdu; bu modeldə isə mövcud cinayət qanunları “terror”, “prezidenti təhqir” və ya “dezinformasiya” kimi ucu açıq maddələrlə genişləndirilərək mülki məhkəmələr vasitəsilə bir təzyiq aləti yaradılır.

2017 referendumundan sonra keçilən Prezident Hökumət Sistemi və sonrakı tətbiqlər “Konstitusion Çevriliş” və ya “Rejim Dəyişdirmə Çevrilişi”

kateqoriyasına daxildir və bu şəkildə adlandırılması da mümkündür. Hakimiyyət bölgüsünün (qanunverici, icraedici, məhkəmə) kağız üzərində qalıb bütün səlahiyyətlərin tək bir mərkəzdə/şəxsdə toplanması prosesidir. Sistem, sandıqdan çıxan çoxluğun hər şeyi etməyə səlahiyyətli olduğu bir “majoritarizm” illüziyasına əsaslandırılır.

Əslində hər hadisə və fəaliyyət gün keçdikcə hüquqi, qanuni və legitim kimi təqdim edilərək müdafiə olunur, mərhələ-mərhələ Gizli / Hiyləgər Avtoritarlaşma (Stealth Authoritarianism) təmin edən bir proqram izlənərək çevriliş zamana yayılır və mərhələlərə bölünür. Əvvəlcə müasir dövlətlərdəki idarəetmə sistemlərinin, məsələn Prezidentlik sisteminin zəruriliyi vurğulanaraq siyasətçilər və xalq buna yönləndirilir və həvəsləndirilir. Proses irəlilədikcə və bu reallaşmağa başladıqca mərhələ-mərhələ idarəetmənin hədəflərinə və cəmiyyətin sürüklənmək istəndiyi nöqtəyə uyğun dəyişikliklər hiss etdirilmədən əlavə olunur və insanlar bir şeylərin fərqinə varmağa başlayanda buna “Türk üsulu prezidentlik” sistemi adı verilərək yerlilik və millilik sousu ilə bəzədilib eybəcərlik gizlədilir. Daha sonra yavaş-yavaş hakimiyyət bölgüsü dağıdılaraq hüququn nəzarət sistemi yox edilir. Bununla yanaşı əlaqədar qurumlar yandaşlarla doldurulur və çevriliş bəhanəsi ilə KHK-lərlə yenidən təşkil edilərək uyğun hala gətirilir.

Demokratiya bir gecədə deyil, uzun bir zamana yayılaraq, hissə-hissə və xalqın böyük əksəriyyətinin tam olaraq nəyi itirdiyini anlamayacağı bir sürətlə əlindən alınır.

Seçkilər keçirilməyə davam edir, zahirdə parlament açıqdır, televiziyalar yayım edir; lakin medianın 90%-i nəzarət altındadır, seçkilər ədalətli deyil və müxalifətin hərəkət sahəsi daraldılıb. Buna ədəbiyyatda “Rəqabətli Avtoritarizm” də deyilir.

Yəni qısaca əgər bu prosesi xalqın anlayacağı və vəziyyətin ağırlığını izah edəcək şəkildə açıqlamaq lazım olsa, bu anlayışlardan istifadə edə bilərik.

“Bürokratik-Məhkəmə Çevrilişi” — tankla deyil, cübbə və qələmlə edilən müdaxilədir.

“İnstitusional Təmizləmə Çevrilişi” ilə dövlətin ləyaqət və nəzarət mexanizmləri iflic edilir.

“Mərhələli (Hiyləgər) Çevriliş” üsulu ilə cəmiyyətin refleksləri ölçülərək, zamana yayılan və hiss etdirilmədən rejim transformasiyası mərhələ-mərhələ tətbiq olunur.

Bu gün Türkiyədəki mövcud quruluş, gücü əlində tutanın hüququ öz ehtiyaclarına görə əyib-bükdüyü, sandığı legitimlik vasitəsi kimi istifadə edərkən dövlətin bütün aparatlarını müxalifəti əzmək üçün səfərbər etdiyi “Məhkəmə-Avtokratik İdarəetmə Modeli” kimi adlandırıla bilər.

Bir az da işin içinə yumor, ironiya və Türk üsulu kinayə qatsaq; vəziyyətin tragikomikliyini, hüququn əyilib-bükülməsini və sistemin absurdluğunu izah edən bəzi “alternativ” adlar bunlar ola bilər.

“Sürpriz Yumurta Çevrilişi” (və ya Kinder-Pingui Çevrilişi)

Əvvəllər çevrilişlərin nə vaxt olacağı, bəyanatı, saatı bəlli idi. İndikilər isə Rəsmi Qəzetin gecəyarısı yeniləmələri ilə gəlir. Səhər bir oyanırsınız, içindən nə çıxacağı bəlli olmayan yeni bir fərman və ya sübh çağı əməliyyatı çıxır. “Görəsən bu gecə paketindən nə çıxacaq?” həyəcanı (!) yaşatdığı üçün tam bir sürpriz yumurta kimi çevrilişlə qarşı-qarşıyayıq. “Matrioşka çevrilişi” də deyə bilərdik, amma bu daha fəlsəfi bir anlayış olardı və yerli mədəniyyətə əsaslanmazdı.

“PDF Formatlı Çevriliş” desək, tank tırtılı səsi gözləyən köhnə nəsli tərs köşəyə salan, sadəcə .pdf uzantılı bir faylın internetə yüklənməsi ilə həyata keçirilən çevriliş növü olduğu yaxşı ifadə edilmiş olar sanıram. Nə küçəyə çıxma qadağası var, nə TRT-də bəyanat… Sadəcə bir klik və “Qüvvədən düşmüşdür” ifadəsi. Ən çox məlumat qənaəti edən, ekoloji çevriliş modeli! Kağız israfı belə yoxdur, tamamilə rəqəmsal… Hmmm… Əslində “rəqəmsal çevriliş” adı da pis olmazmış.

“Ququ Dövləti Çevrilişi” (Hüquqdan Ququğa)

Əvvəllər “Gırgır” kimi yumor jurnallarında bu ifadə çox istifadə olunurdu.

Hüququn aliliyindən “üstünlərin hüququna” keçidi ələ salan bir adlandırma. Məhkəmələr var, cübbələr var, nəhəng ədalət sarayları var, amma içindəki hüquq bildiyimiz hüquq deyil, sanki bir “ququ quşu” kimi davamlı eyni tonda hakimiyyətin mahnısını oxuyur.

“Duble Yol Çevrilişi” (və ya İnfrastruktur Çevrilişi)

“Adamlar işləyir, çevrilişi belə duble yoldan, hiss etdirmədən, sarsmadan edirlər” kinayəsi. Klassik çevrilişlər ölkəni iqtisadi baxımdan geriyə aparardı; bu modeldə isə bir tərəfdən körpü açılıb, digər tərəfdən müxalifətin üzərindən silindrlə keçildiyi üçün, xalqın rahatlığı pozulmadan edilən “estetik” peyzaj çevrilişi də deyə bilərik.

“Bluetooth-lu (Simsiz) Çevriliş”

Köhnə çevrilişlərdə kabellər, tanklar, fiziki əsgərlər vacib idi. İndikində isə heç bir fiziki təmas yoxdur. Hakimiyyət mərkəzi ilə məhkəmə/bürokratiya arasında görünməz bir bağ var. Yuxarıdan bir fikir keçir, Bluetooth vasitəsilə məhkəmədəki kompüterə anında bağlanır və qərar avtomatik sinxronizasiya olunur.

“Teflon” Çevrilişi

Üzərinə heç bir ittihamın, heç bir anti-demokratik tənqidin yapışmadığı çevriliş növü. Dünyanın ən böyük təzyiqini qursalar belə çıxıb “Biz dünyanın ən demokratik sistemiyik, sandıq namusdur” deyə bildikləri və hər şeyi üzərlərindən sürüşdürüb müxalifətə yapışdıra bildikləri üçün tam bir teflon tava elastikliyi. İyirmi dörd ildir hakimiyyətdə olub ölkənin başına gələn hər fəlakətdən CHP və digər müxalifləri məsul göstərə biləcək, hətta səksən il əvvəlki iqtidarlara günah ata biləcək rahatlıq və üzsüzlük ancaq üzünüzün teflon kimi utanmaz bir qatla örtülü olması ilə mümkündür.

“İrəli Demokratiya v1.0 PRO” çevrilişi..

Hani telefonunuza yeniləmə gəlir amma telefon daha çox donmağa, batareyası daha tez tükənməyə başlayır ya… Bu sistemə də “Yerli və Milli İrəli Demokratiya Yeniləməsi”ni yüklədilər. Azadlıqları optimallaşdıracağıq deyə yüklədilər; viruslu çıxdı, indi bütün yaddaşı müxalifləri silmək üçün istifadə edir!

Kim nə desə desin yaşadığımız bu dövr hiyləgər və sistematik bir AKP ÇEVRİLİŞİ’nin tətbiq edildiyi günlərdir. 15 İyul çevrilişi isə klassik çevrilişlərin son dəfə xatırladılaraq lənətləndiyi və yeni müasir çevrilişlərin kamuflyaj edilməyə çalışıldığı bir hazırlıqdan başqa bir şey deyildi.