Üçtərəfli Zirvə Görüşünün Qalibləri və Məğlubları

5 Dəq Oxuma Müddəti

Si Cinpin, Putin və Trampın üçtərəfli zirvə görüşünü günlərdir “yeni Yalta” və “Yalta 2.0” adlandıranlar, Çin, Rusiya və ABŞ-nin “dünyanı öz aralarında bölüşdürəcəyini” iddia edənlər zirvədən sonra bu dəfə “Yalta 2.0 fiaskoya uğradı” başlığını atdılar.

Onlar əslində nə baş verməsini istəyirlər? Şençjendə keçirilən görüşü yeni Yalta adlandıranlar dünyanın bölüşdürülməsini istəyirdilər ki, bu baş verməyəndə “fiaskoya uğradı” deyirlər?

Hətta üç ölkə liderinin eyni masa arxasında əyləşməsindən narahat olanlar da var. O qədər narahatdırlar ki, sanki “üç ölkənin bir-biri ilə müharibə etməsini” istəyirlər!

Üçtərəfli zirvə görüşündən hansı nəticələr əldə olundu?

Bir saat yarım davam edən zirvə görüşündə məsələlər üç ayrı paket şəklində müzakirə edildi.

Birinci paketə daxil olan məsələlər mətbuata açıq 15 dəqiqəlik hissədə müzakirə olundu. İkinci paketdəki məsələlər birgə bəyannamə ilə dünyaya elan edildi. Üçüncü paketdəki məsələlər isə müzakirə olunsa da, ictimaiyyətə açıqlanmadı.

Əslində, bütün bu məsələlər liderlərin bir saat yarımlıq görüşündə deyil, ondan əvvəl aparılan hazırlıq işləri zamanı razılaşdırılmışdı.

Üç lider dörd maddədən ibarət “Sülh Bəyannaməsi” yayımladı.

Üç ölkə aşağıdakı məsələlərdə ortaq mövqe ortaya qoydu:

  1. Daha səmərəli BMT üçün islahatlar: Birləşmiş Millətlər Təşkilatında islahatların aparılması tələb edildi.

  2. Neft hasilatının artırılması: Neft istehsalının artırılması hədəf kimi müəyyənləşdirildi.

  3. Dövlət rəsmilərinin toxunulmazlığı: Dövlət vəzifəli şəxslərinin toxunulmazlığına hörmət göstərilməsi istənildi.

  4. Nüvə müharibəsinin qarşısının alınması: Nüvə müharibəsinin qalibinin olmayacağı vurğulandı və nüvə silahlarının yayılmasının qarşısının alınması məqsədi ortaya qoyuldu.

Dörd maddədən ən çox kim qazandı?

Birinci maddə, ilk növbədə, Çinin istəyini əks etdirir.

Çin uzun müddətdir BMT sisteminin gücləndirilməsini, bu məqsədlə islahatların aparılmasını və təşkilatda Qlobal Cənub ölkələrinin daha böyük təsir imkanlarına sahib olmasını müdafiə edirdi.

İkinci maddə, yəni neft hasilatının artırılması həm Çinin, həm də ABŞ-nin maraqlarına uyğundur.

Üçüncü maddə isə Putinin maraqlarına xidmət edir. Bu, Rusiyanı diplomatik mühasirəyə almaq cəhdlərinin nəticə vermədiyini göstərir.

Dördüncü maddə isə başda Çin olmaqla hər üç ölkənin maraqlarına uyğundur.

Üstəlik, Çin ABŞ-nin tələb etdiyi müəyyən sayda nüvə silahının azaldılması ilə bağlı heç bir öhdəlik götürməmiş oldu.

Çünki iki ölkənin nüvə arsenalı arasındakı böyük fərq nəzərə alındıqda, müəyyən sayda və ya faiz nisbətində raketlərin məhv edilməsi Çinin maraqlarına uyğun deyil.

Nəticə etibarilə, bu dörd maddə əsasında qiymətləndirdikdə ən çox qazanan tərəfin Çin olduğu, onun ardınca Rusiyanın gəldiyi, ABŞ-nin isə danışıqlar masasından ən az qazancla ayrıldığı görünür.

Putinin zirvə görüşündən sonra açıqlama verməsi, Trampın isə görüş başa çatan kimi heç bir açıqlama vermədən Çini tərk etməsi bəlkə də bununla bağlıdır.

Avropa və Atlantikçilik məğlub oldu

ABŞ danışıqlar masasından ən az qazancla ayrılan tərəfdir. Lakin ümumi mənzərəyə baxdıqda, əslində, məğlub olan tərəfdir.

Çünki ABŞ belə bir danışıqlar masasına əyləşməklə aşağıdakı reallıqları qəbul etmiş oldu:

  • Hegemonluğunun zəiflədiyini;

  • Çoxqütblü və çoxmərkəzli dünya nizamının qurulmasına müqavimət göstərə bilməyəcəyini;

  • Çin və Rusiyanı nəzərə almadan qlobal problemləri müzakirə edib həll edə bilməyəcəyini.

Lakin üçtərəfli zirvə görüşünün əsas məğlubu Avropa və Atlantikçilikdir.

Birincisi, Avropa məğlub oldu.

Çünki BMT Təhlükəsizlik Şurasının üç daimi üzvü — ABŞ, Çin və Rusiya danışıqlar masasında iştirak etdiyi halda, Avropanı təmsil edən digər iki daimi üzv — Böyük Britaniya və Fransa orada yox idi.

İkincisi, Atlantikçilik məğlub oldu.

Çünki ABŞ qlobal məsələləri Avropa ilə deyil, Asiyanın iki böyük gücü — Çin və Rusiya ilə müzakirə edir.

Çinin “müharibəsiz həll” strategiyası

Si Cinpinin “Böyük güclər arasında müsbət qarşılıqlı əlaqə seçim deyil, zərurətdir” deməsi və “üç ölkənin öz aralarında qarşıdurmadan və cəbhələşmədən qaçaraq ‘dinc yanaşı yaşamaq’ prinsipinə sadiq qalmalı olduğunu” bildirməsi olduqca mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Üçtərəfli zirvə görüşünə yuxarıdan aşağı baxanların, danışıqlardan konkret nəticə əldə olunmadığını iddia edənlərin və görüşün əhəmiyyətini kiçiltməyə çalışanların görmək istəmədiyi məqam məhz budur:

Üç böyük dövlətin danışıqlar masası arxasında görüşməməsi onların döyüş meydanında qarşı-qarşıya gəlməsi riskini yaradır.

Dünyanın belə bir riski gözə almaq imkanı yoxdur.

Çin “Fukidid tələsi”nə düşmədən ABŞ-nin imperialist addımlarının təsirini zamanla zəiflətmək strategiyası həyata keçirir.

Çoxqütblü və çoxmərkəzli dünya nizamının formalaşması prosesində Qlobal Cənub ölkələrinin beynəlxalq platformalarda daha böyük təsir gücü qazanmasını təmin etməyə çalışır.

Bununla da dövlətlərarası, yəni beynəlxalq münasibətləri demokratikləşdirməyi hədəfləyir.

Müharibəsiz həllin yolu məhz budur.

Nəticə etibarilə, Çin üçtərəfli zirvə görüşü vasitəsilə ABŞ-yə Qlobal Cənubun gücünü qəbul etdirmək prosesində irəliləyiş əldə etmiş oldu.

Bu səbəbdən üçtərəfli zirvə görüşünün əsl qalibi bütövlükdə Qlobal Cənubdur.

Bu Xəbəri Paylaş
Şərh edilməmiş