Macarıstanın keçmiş baş naziri Viktor Orban ilə Rusiya Prezidenti Vladimir Putin arasındakı münasibətlər, xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsi dövründə Avropa İttifaqı (Aİ) daxilində bənzərsiz bir yaxınlıq və əməkdaşlıq nümayiş etdirdi. Orban, Aİ sanksiyalarına qarşı çıxaraq Rusiya ilə enerji əməkdaşlığını və siyasi əlaqələrini davam etdirdi. Moskvanı dəstəkləyən mövqe sərgilədi. Macarıstan, Rusiya enerjisinə (təbii qaz və nüvə enerjisi) olan asılılığı səbəbilə Moskva ilə praqmatik və yaxın münasibətlər qurdu. Bu səbəbdən Orban, Aİ-nin Rusiyaya qarşı sanksiyalarını tez-tez blokladı və ya yumşaldılmasını müdafiə etdi. Bu mövqeyi ilə Aİ-nin ortaq Ukrayna siyasətini zəiflədən bir faktor kimi qiymətləndirildi. Başda İngiltərə olmaqla bir sıra Aİ ölkələrinin reaksiyasını çəkdi. Macarıstan 2004-cü ildən Aİ üzvüdür. Aİ-nin yekdillik tələb edən xarici siyasət, təhlükəsizlik və büdcə kimi əsas qərarlarında veto hüququna malikdir. Ukraynaya yardımlar və Rusiyaya sanksiyalar kimi məsələlərdə və Aİ büdcəsi mövzularında vetosundan istifadə edərək digər üzv dövlətlər üzərində təzyiq yarada bilir. Dondurulmuş Rusiya fondları, Ukraynaya 90 milyard avroluq kredit paketi kimi məsələlərdə digər üzv dövlətlərdən fərqli mövqe tutdu. Bu səbəbdən Macarıstanın veto hüququnun əlindən alınması belə gündəmə gəldi. Bu isə Aİ-nin, sistemdən kənara çıxıldıqda nə qədər diktatorvari davrana biləcəyinə açıq sübut kimi göstərilir.
YENİ DÖVR
Orbanın Putin və Rusiya ilə münasibətləri Magyar dövründə fərqli bir istiqamətə yönələ bilər. Magyarın Rusiyanın və Putinin bölgədəki təsirinə məsafəli yanaşması ilə tanındığı bildirilir. Kremlin sözçüsü Dmitriy Peskov, Rusiyanın Macarıstandakı seçkiləri qazanan müxalifət lideri Magyarı təbrik etməyəcəyini açıqladı. Serbiya lideri Aleksandar Vučić isə Magyarın Putin haqqında “avtokrat liderlər arasında ata fiquru” ifadəsinə sərt reaksiya verdi. Bu da yeni dövrdə Macarıstan-Serbiya münasibətlərində mümkün gərginliklərin göstəricisi ola bilər. Magyarın anti-Rusiya mövqeyini davam etdirməsi halında Macarıstanın Moskva ilə təbii qaz və nüvə asılılığının necə təsirlənəcəyi və alternativ enerji təminatını necə qarşılayacağı ciddi problemlər kimi görünür.
NETANYAHU İLƏ MÜNASİBƏTLƏR
Viktor Orbanın ümumiyyətlə İsrail və xüsusilə Netanyahu ilə sıx əlaqələri var idi. Bu münasibətlər yalnız “iki lider dostluğu” deyil, ideoloji, diplomatik və qismən iqtisadi ittifaq idi. Orban, Aİ daxilində İsrailin ən güclü müdafiəçilərindən biri idi. Macarıstan tez-tez Aİ-nin İsraili qınayan bəyanatlarını veto etdi və ya yumşaltdı. Xüsusilə Qəzza müharibəsi dövründə Budapeşt Təl-Əviv üçün Avropada “qalxan” kimi davrandı. 2025-ci ildə Netanyahu haqqında Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin (ICC) həbs qərarı müzakirə olunarkən, Orban onu Budapeştə dəvət edərək simvolik dəstək verdi. Bu səbəbdən Orbanın məğlubiyyəti Netanyahu üçün diplomatik itki hesab olunur. Bundan əlavə, işin iqtisadi və təhlükəsizlik tərəfləri də var idi.
Macarıstan son illərdə İsrail ilə müdafiə texnologiyaları, kibertəhlükəsizlik, nəzarət proqramları, kənd təsərrüfatı texnologiyaları, su idarəçiliyi və səhiyyə texnologiyaları sahələrində əlaqələri genişləndirdi. Xüsusilə İsrail mənşəli kiber şirkətlər Orban dövründə Macar dövlət qurumları ilə çox yaxın işləyirdi. Ən çox müzakirə olunan mövzulardan biri NSO Group və Pegasus casus proqramı idi. Macarıstanda jurnalist və müxaliflərin izlənilməsində istifadə edildiyi iddiaları ortaya atıldı. Orbanın “yaxın iş çevrəsinin” İsraildə investisiyaları, maliyyə və texnologiya tərəfdaşlıqları mövcuddur. Bunların başında Orbanın uşaqlıq dostu Lorinc Meszaros gəlir. O, tikinti, enerji, media və turizm sahələrində fəaliyyət göstərən böyük şirkətin sahibidir. İsraillə birbaşa böyük tərəfdaşlığı olmasa da, enerji və daşınmaz əmlak fondları vasitəsilə investisiya şəbəkələri mövcuddur.
DUBAİ, TƏL-ƏVİV, LONDON, VİYANA
Orbanın himayəsində böyüyən İstvan Tiborcz daşınmaz əmlak və maliyyə sektorunda çox fəaldır. Dubay, London, Vyana və Təl-Əvivlə əlaqəli investisiya fondları ilə seçilir. “Sərvət transferi” iddialarında adı hallanır. Orbanın digər yaxın adamı Antal Rogan dövlət kommunikasiya, təbliğat və bəzi kəşfiyyat proseslərində təsirlidir. İsrailli texnologiya və təhlükəsizlik dairələri ilə əlaqələrinin güclü olduğu iddia edilir. Digər tərəfdən İsrail və Netanyahu tərəfinə yaxın iş adamları Teddy Sagi və Chaim Katzman Budapeştdə böyük daşınmaz əmlak investisiyalarına malikdir. Ofis, ticarət mərkəzləri, texnologiya mərkəzləri, otellər, logistika anbarları və digər sahələrdə fəaldırlar. Macarıstan vergi üstünlükləri təqdim etdiyinə görə İsrailli fintech və proqram təminatı şirkətləri Budapeşti Avropadakı baza kimi istifadə edir.
Orban üçün İsrail, Vaşinqtondakı mühafizəkar yəhudi lobbilərinə çıxış, texnologiya və kəşfiyyat dəstəyi baxımından mühüm idi. Orbanın oliqarxlarının sərvətlərinin bir hissəsinin Dubay, London, Vyana, Təl-Əviv və Mayami kimi mərkəzlərdə saxlandığı iddia edilir. Bu səbəbdən Trump–Netanyahu–Orban xətti zaman-zaman eyni geosiyasi blok kimi fəaliyyət göstərirdi. Bəs Orbandan sonrakı dövrdə bu şəbəkə dağılacaqmı? Peter Magyar, “gəlsə həbs edərik” dediyi Netanyahu ilə “isti” telefon danışığı apararaq münasibətlərin davam edəcəyini bildirdi. Lakin seçkilərdə Orbanı açıq şəkildə dəstəkləyən və hətta vitse-prezident Vance-i seçki kampaniyasına cəlb edən Trump, Orbanı itirməyin təsirini yaşayır.
İNGİLTƏRƏ–ABŞ LİDERLİK RƏQABƏTİ
Magyarın Trump ilə münasibətlərini başda İngiltərə olmaqla Aİ və NATO çərçivəsində formalaşdıracağı gözlənilir. Macarıstanda yaranan bu yeni vəziyyət əslində İngiltərə–ABŞ xəttində davam edən liderlik rəqabətinin də göstəricisidir. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra liderliyi ABŞ-a verən İngiltərə, Çinlə iqtisadi rəqabətdə və İran müharibəsində zərbə alan ABŞ-ı hələ tam məğlub edəcək gücdə deyil. ABŞ (Trump) Vaşinqtonun güc mərkəzi kimi qəbul edilməsindən, Londonun isə istiqamətverici rolundan narazıdır. İran müharibəsi, Çin münasibətləri, Rusiya, NATO, Türkiyə və xüsusilə Balkanlar, Baltik və Şərqi Avropadakı proseslər İngiltərə–ABŞ rəqabəti çərçivəsində də qiymətləndirilməlidir.
ƏSAS MƏSƏLƏ: TÜRKİYƏ
Burada əsas məsələ Magyar dövründə ümumilikdə Macarıstan–Türkiyə, xüsusi olaraq isə Magyar–Erdoğan münasibətlərinin necə inkişaf edəcəyidir. Orban dövründə iqtisadi, ticarət və enerji əlaqələri çox güclü idi. 2023-cü ildə münasibətlər “inkişaf etdirilmiş strateji tərəfdaşlıq” səviyyəsinə yüksəldildi. 17-yə yaxın saziş imzalandı. ASELSAN və Nurol Makina kimi türk şirkətləri ilə əməkdaşlıq mövcuddur. 2023-cü ilin sonunda ticarət həcmi təxminən 4 milyard dollar idi və orta müddətli hədəf 6 milyard dollar olaraq müəyyənləşdirilmişdi. Sonrakı mərhələdə isə 10 milyard dollar hədəfi gündəmə gəldi. Macarıstan təbii qaz nəqli, enerji saxlama, dəmir yolu və logistika, müdafiə sənayesi və texnologiya sahələrində Türkiyə ilə əməkdaşlıq edir.
Orban dövründə formalaşan kapital qrupları ilə Erdoğan dövründə böyüyən türk şirkətləri arasında əlaqələr artdı. Macarıstan 2025-ci ildə Türkiyənin müdafiə sənayesi ilə strateji sazişlər imzaladı.
Türkiyə Müdafiə Sənayesi İdarəsi ilə Macarıstan İqtisadiyyat Nazirliyi arasında çərçivə sazişi imzalandı; 4iG şirkəti türk firmaları ilə müdafiə, kosmos və texnologiya sahəsində əməkdaşlığa başladı. Magyar dövründə bu münasibətlər zəifləyə bilər. Xüsusilə Magyar–Erdoğan münasibətləri ümumi Macarıstan–Türkiyə əlaqələrinin Aİ və xüsusilə İngiltərənin strateji maraqlarına uyğun şəkildə inkişaf edib-etməyəcəyini müəyyən edəcək. Orban və onun mirası bir çox ölkə üçün nümunə ola bilər. “Xatırlat, çünki xatırlatmaq möminlər üçün faydalıdır” hədisi, insanın ən dəyərli neməti olan ağlı istifadə etməyə, dərs çıxarmağa və ibrət götürməyə səbəb olsun.
