Başlıqdakı Əsəd Moskvaya sığınan devrilmiş Suriya Prezidenti Bəşər Əsəd (Aslan) deyil. Mediamızda adı səhvən Əsəd kimi yazılan Suriya Keçid Hökumətinin xarici işlər naziri Esaad və ya Es’ad (daha xoşbəxt mənasındadır) Şeybanidir. Gizli toplantılardan, müharibə təbillərindən, təhdiddən, işğaldan, tələdən, yalandan, qətliamlardan, sonu gəlməyən sıxıntı və problemlərdən və bugünkü yazının mövzusu olan İordaniyanın Əmman şəhərində baş tutmuş Mossad-Esaad (a hərfini uzadaraq oxuyuruq) analizindən qısa müddətlik uzaqlaşaq. Həftə sonunu çox qısa bir zaman dilimi üçün də olsa, yaşanmış bir neçə gülməli hadisə ilə şənləndirək…
Suriyalılara türk rəsmilərinin adlarını öyrədə bilmədik. Biz də onların adlarını bir cür düzgün tələffüz edə bilmədik. Əsəd dövründə Davudoğlu, Çavuşoğlu və soyadında “oğlu” olan digər rəsmilərin adlarını həm Suriya televiziyalarında, qəzetlərində, həm də rəsmilər “Cənab Oğlu Suriyaya səfər etdi. Cənab Oğlu, xoş gəlmisiniz” formasında yazır və ifadə edirdilər. Bizdə də Suriyanın keçmiş baş naziri mərhum Mahmud əl-Zoobi (1935-ci ildə anadan olub, 21 may 2000-ci ildə evində intihar etdiyi deyildi. O hərfini uzadaraq oxuyuruq) və ya Zo’bi əvəzinə Zubbi (cinsi orqanım) demişik. “Aman, diqqət edin” xəbərdarlığı işə yaramırdı və adama rəsmən “Xoş gəlmisiniz, cinsi orqanım!” deməyə davam edirdik. Bu da yetmirdi, bir də sanki adamın qulağına soxurmuş kimi hər cümlənin sonunda “Cənab Cinsi Orqanım, sizinlə tanış olmaqdan şərəf duyduq” deyirdik.
Mərhum Dəmirəlin çox sevdiyi bir jurnalistimiz var. Əvvəllər “Tercüman”da yazırdı, indi “Sabah” qəzetində yazır: Yavuz Donat. Bir qrup jurnalistlə 2000-ci illərin əvvəllərində Dəməşqdə qonaq etmişdik. “Mehmet bəy, Suriyada danışılan siyasi lətifələr yoxdurmu? Birini bizimlə bölüşərsinizmi?” — deyə soruşdu. “Səmimi şəxsi söhbətlərdə suriyalı həmkarlarımın paylaşdığı siyasi lətifələrdən birini danışaram. Amma Türkiyəyə qayıtdığınız zaman bunu köşənizdə yazmayacağınıza söz verəcəksiniz”, — dedim. Söz verdi. Danışdım; Türkiyəyə qayıtdılar. Ertəsi gün köşəsində adım, vəzifəm qara şriftlərlə yazılmış şəkildə “lətifəni danışan türk akademik” deyərək dərc etmişdi. Siyasətdə, kəşfiyyatda, ticarətdə də Yavuz Donat bəylər kimi sözünü tuta bilməyənlər, görüşlərin məzmununu “aramızda qalacaq” sözünə baxmayaraq danışanlar var.
GİZLİ GÖRÜŞÜN KODLARI
Biz də onların sayəsində “gizli, çox gizli” görüşlərin kodlarını oxumaq imkanı tapırıq. Avqustun 23-də, yəni İsrail döyüş təyyarələrinin Suriyanın İdlib vilayətindəki Əbu Duhur hava bazasını bombalamasından beş gün sonra Mossad rəhbəri Roman Gofman ilə Suriyanın xarici işlər naziri Şeybani ABŞ-ın nəzarəti altında İordaniyanın paytaxtı Əmmanda görüşdü. Şeybaninin rəsmi xəbər agentliyi SANA-ya baxsanız, Şeybani Gofmana həddini bildirib. Mediamız və əllərində əsalarla televiziya ekranlarında hər mövzuda danışmağı sevənlər SANA xəbər agentliyini istinad mənbəyi götürdülər; açıqlamalarını kopyalayıb yapışdıraraq yayımladılar.
İddialarına əsasən Şeybani: “Colan Suriya torpağıdır, İsrail işğalı qəbuledilməzdir, İsrail Suriyada həyata keçirdiyi hava hücumlarını dayandırmalı, Suriyada həyata keçirdiyi həbslərə son qoymalıdır. İsrail Hafiz Əsəd dövründə əldə edilmiş 1974-cü il hərbi qüvvələrin geri çəkilməsi və sərhəd təhlükəsizliyi razılaşmasına sadiq qalmalıdır. 8 dekabr 2024-cü ildən sonra (Əsəddən sonra) Suriyada işğal etdiyi torpaqlardan çəkilməlidir” deyir, (diqqət edin, bütün Colandan çəkilməli, 60 illik işğala son qoyulmalıdır) demir. Suriyanın suveren dövlət olaraq istədiyi ölkə ilə (Türkiyə) ordusunu təlimləndirmək, silahlandırmaq və hərbi ittifaqlarını öz milli təhlükəsizliyinə əsasən seçmək hüququna malik olduğunu Mossad rəhbərinə deyib. İndi isə sahədəki reallığa uyğun olaraq görüşün məzmununu təhlil edək.
SAHƏDƏKİ REALLIQ
Sahədəki güc balansları, ABŞ-ın bölgədəki patronajı və Vaşinqton-Təl-Əviv oxunun diktə etdiyi reallıqlar üzərindən oxunmalıdır. Mənzərəni dövlətlərin öz təbliğat ritorikasından təmizləyib güc və asılılıq münasibətləri üzərindən yenidən nəzərdən keçirdikdə ortaya çıxan mənzərə budur:
Vaşinqtonun (Tramp administrasiyasının) “Yeni Dəməşq rəhbərliyini ora biz gətirdik, biz saxlayırıq” anlayışı ortada olduğu halda; ABŞ-ın Terroru Dəstəkləyən Dövlətlər (SST) siyahısından çıxarma jestləri və sanksiya kartları tamamilə “xaltalı nəzarət” mexanizmidir. Dəməşq rəhbərliyinin xarici siyasətdəki hərəkət sahəsi müstəqil dövlətdən daha çox ABŞ-ın çəkəcəyi sərhədlərə tabedir.
İsrail avqustun 18-də Əbu Duhur Hava Bazasını vuraraq Dəməşqə sərhəd çəkdi. İsrailin hava məkanına birtərəfli şəkildə hakim olduğu və 8 dekabr 2024-cü ildən sonra sərhəd xəttindəki işğallarını dərinləşdirdiyi bir şəraitdə Dəməşq rəhbərliyi masaya hərbi diktə edən lider kimi deyil; İsrailin hərbi təzyiqini dayandırması üçün Vaşinqtona yalvaran və şərtləri qəbul etməyə məcbur edilən tərəf mövqeyində oturdu. Şeybani kağız üzərində “suverenlik” kimi rəsmi diplomatik ritorikadan istifadə etsə də, sahədəki vəziyyət İsrail hücumlarını dayandırmaq və Vaşinqtonun verəcəyi təhlükəsizlik çətirinə sığınmaq üçün güzəşt sahələrini müzakirə etməkdən ibarət idi.
İsrail-Türkiyə gərginliyinin sahəyə əks olunmasının qarşısını almaq məqsədilə İordaniyada ABŞ nəzarəti altında bir “Əməliyyat Otağı” yaradılması masaya gətirildi. Bu, Dəməşqin öz torpaqlarını qorumaq qabiliyyətinin olmadığının və nəzarətin tamamilə ABŞ-İsrail mexanizminə təhvil verildiyinin konkret göstəricisidir.
Görüş 23 avqust 2026-cı il bazar günü İordaniyada keçirildi; ABŞ-ın Suriyanı “terrora dəstək verən dövlətlər” siyahısından çıxarması isə avqustun 24-də qüvvəyə mindi. 45 günlük Konqresə bildiriş müddəti başa çatmışdı. HTŞ-nin SDGT statusu da həmin gün ləğv edildi. Bunların arasındakı əlaqə isə budur: Suriya yenidən qurulacaqsa, Suriya ərazisi davamlı olaraq İsrail-Türkiyə qarşıdurmasının meydanı ola bilməz. Onsuz da Vaşinqtonun əsas məqsədinin İsraili Suriyadan tamamilə çıxarmaq olduğunu düşünmürük. Eyni şəkildə Türkiyəni də Suriyadan çıxarmaq kimi sadə bir məqsəd görmürük. Vaşinqtonun etmək istədiyi daha çox budur: Türkiyə, İsrail və Suriya arasındakı hərbi rəqabəti nəzarət altına almaq.
İSRAİLİN ƏSAS DƏRDİ
Digər ssenarilər Vaşinqtonun bütün Suriya layihəsini pozar. Necə ki, Dəməşq Əbu Duhur Bazası məsələsində İsrailə əvvəlcədən təminat verdiyini açıqlamışdı. Dəməşq hava limanında daimi Türkiyə bazasının qurulmayacağını da İsrailə bildirdiyini bəyan etmişdi.
Buna baxmayaraq hücumun baş verməsi məsələnin yalnız “İsrail-Türkiyə” məsələsi olmadığını göstərir. İsrail Türkiyənin daxil olduğu və ya hərbi imkanları sayəsində Şara rəhbərliyindəki ordunun da ağır silahlara, yeni nəsil hərbi texnologiyalara və hava hücumundan müdafiə sistemlərinə sahib olmasını istəmir. Çünki İsrail xüsusilə HƏMAS təcrübəsindən sonra bugünkü “əməkdaşların, müttəfiq görünənlərin, vəziyyəti qəbul etmiş görünənlərin” sabah nəyə və necə çevriləcəyi ilə bağlı narahatlıq, şübhə və qorxu ilə gələcəyi hesablayır.
Xülasə olaraq, Vaşinqton artıq Şara rəhbərliyini təcrid edərək dəyişdirmək siyasətindən Şara rəhbərliyini sistemə daxil edərək nəzarətdə saxlamaq siyasətinə keçib.
Vaşinqtonun Dəməşqə mesajı da budur:
“Türkiyənin himayəsindəki Suriya” deyil, “beynəlxalq sistemə inteqrasiya olunmuş Suriya”. Buna görə də ABŞ Türkiyənin Dəməşq üzərindəki təsirini tamamilə aradan qaldırmaq əvəzinə, Türkiyənin təsirinin yeganə müəyyənedici amil olmasını da istəmir. Bu tənlikdə cavabı axtarılan əsas sual budur: “ABŞ Suriyada qalanın qapısını açacaq bir tərəfdaş (Türkiyə) axtardı, yoxsa cənab Ərdoğan bu tərəfdaşlığın içində qalaraq öz açarınımı düzəltdi?”
