İranla Qrossi Arasında Nüvə Yazışmaları Üzə Çıxdı

İran və Qrossi arasında səkkiz yazışma açıqlanıb

Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (MAQATE) son saatlarda üzv dövlətlərə göndərdiyi sənədi yayımlanıb.

Sənəddə İranla agentliyin baş direktoru Rafael Qrossi arasında 2026-cı il noyabrın 3-dən 12-dək aparılmış səkkiz məktub və cavab yer alıb.

Yazışmalar ABŞ və İsrailin hücumlarına məruz qalmış İran nüvə obyektlərinə MAQATE müfəttişlərinin daxil olması məsələsində Tehranın prinsipial mövqeyini ortaya qoyur.

İran bu məsələni nüvə obyektlərinin təhlükəsizlik vəziyyəti və ABŞ Prezidentinin İrana, xüsusilə də onun nüvə obyektlərinə qarşı yeni hücumlar həyata keçirməklə bağlı davam edən təhdidləri ilə əlaqələndirib.

Qrossinin cavablarında isə Tehranın Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsi çərçivəsində təminatlar sazişinin icrasını dayandırmaması barədə mövqeyi müsbət qarşılanıb.

MAQATE rəhbəri İranın bu açıqlamasını “mühüm və ümidverici” adlandırıb.

3 noyabr: İran ABŞ-nin təhdidlərindən şikayət edib

İran 2026-cı il noyabrın 3-də MAQATE-yə göndərdiyi məktubda ABŞ Prezidentinin ölkəyə qarşı yeni silahlı hücumlarla bağlı davamlı, açıq və ictimai təhdidlərinə diqqət çəkib.

Tehran xüsusilə nüvə obyektlərinin hədəfə alınması ilə bağlı təhdidləri vurğulayıb.

“Yoxlamaların normal aparılması üçün şərait mövcud deyil”

İran məktubunda bildirib ki, bu təhdidlər təminatlar tədbirlərinin təhlükəsiz, səmərəli və tam həyata keçirilməsi üçün zəruri olan hüquqi, texniki, əməliyyat və təhlükəsizlik şəraitini əsaslı şəkildə pozub.

Tehranın mövqeyinə görə, yaranmış vəziyyət nəticəsində təminatlar tədbirlərinin adi qaydada tətbiqi üçün obyektiv şərtlər artıq mövcud deyil.

İran mövcud şəraitdə həmin tədbirlərin həyata keçirilməsinin praktiki baxımdan mümkünsüz olduğunu bildirib.

4 noyabr: Qrossi nüvə obyektlərinə hücumları pisləyib

Rafael Qrossi noyabrın 4-də İranın məktubuna cavab verib.

O xatırladıb ki, MAQATE-nin İdarəçilər Şurasına təqdim etdiyi bəyanat və hesabatlarda, eləcə də BMT Təhlükəsizlik Şurasındakı çıxışlarında dinc məqsədlər üçün istifadə olunan nüvə obyektlərinə silahlı hücumların və belə hücumlarla təhdidlərin beynəlxalq hüquqa zidd olduğunu dəfələrlə bildirib.

Qrossinin sözlərinə görə, bu cür hərəkətlər BMT Nizamnaməsinin prinsiplərini, beynəlxalq hüququ və MAQATE-nin Nizamnaməsini pozur.

“Nüvə obyektləri heç bir halda hücuma məruz qalmamalıdır”

MAQATE rəhbəri vurğulayıb ki, şəraitdən və vəziyyətdən asılı olmayaraq nüvə obyektlərinə hücum edilməməlidir.

O bildirib ki, belə hücumlar nüvə təhlükəsizliyi, fiziki mühafizə və təminatlar sistemi üçün ciddi nəticələr yaradır.

Qrossi bu cür hücumların regional və beynəlxalq sülhə, eləcə də təhlükəsizliyə təsir etdiyini də qeyd edib.

MAQATE təminatlar sazişinin qüvvədə qaldığını bildirib

Bununla yanaşı, Qrossi İrana xatırladıb ki, Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsi çərçivəsində bağlanmış təminatlar sazişi qüvvədə qalır.

Onun sözlərinə görə, tərəflərdən heç biri sazişin icrasını birtərəfli qaydada dayandıra bilməz.

Qrossi nəzarət mexanizmlərinin ilk növbədə hesabatların təqdim edilməsinə, təminatlar sisteminə daxil olan nüvə obyektlərinə və əlaqədar nüvə materiallarına çıxışın təmin olunmasına yönəlməli olduğunu bildirib.

O xəbərdarlıq edib ki, tələb olunan hesabatlar təqdim edilməzsə və müvafiq obyektlərə giriş imkanı yaradılmazsa, agentlik İranın nüvə proqramı ilə bağlı təminatlar üzrə hər hansı nəticəyə gələ bilməyəcək.

6 noyabr: İran öhdəliklərini bərpa etməyə hazır olduğunu açıqlayıb

İran noyabrın 6-da Qrossinin məktubuna cavab göndərib.

Tehran əvvəlki fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, təminatlar üzrə öhdəliklərini tam yerinə yetirməyə qayıtmaq niyyətini bir daha təsdiqləyib.

“Şərait imkan verən kimi öhdəliklərimizi tam icra edəcəyik”

İran məktubunda bildirib:

“Yuxarıda qeyd olunan fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, İran İslam Respublikası müvafiq hüquqi və faktiki şərait imkan verən kimi təminatlar üzrə öhdəliklərinin tam icrasını bərpa etmək barədə qəti öhdəliyini bir daha təsdiqləyir”.

İran məxfi nüvə məlumatlarının qorunmasını tələb edib

Tehran nüvə obyektləri, nüvə materialları və əməkdaşlarla bağlı məxfi təminatlar məlumatlarının qorunmasını həyati əhəmiyyətli milli təhlükəsizlik məsələsi adlandırıb.

Məktubda vurğulanıb ki, bu cür həssas məlumatların icazəsiz açıqlanması və ya onlar barədə ictimai şərhlər verilməsi İran üçün ağır və aradan qaldırılması mümkün olmayan təhlükəsizlik nəticələri yarada bilər.

10 noyabr: Qrossi İranın mövqeyini müsbət qarşılayıb

Rafael Qrossi noyabrın 10-da Tehranın açıqlamalarını alqışlayıb.

O, İranın nüvə obyektlərinə qarşı silahlı hücumların yaratdığı fövqəladə şəraitə baxmayaraq, təminatlar sazişini icra etməyə davam edəcəyini və onun qüvvəsini dayandırmadığını bildirməsini xüsusi vurğulayıb.

“İranın açıqlamaları mühüm və ümidvericidir”

Qrossi bu mövqeyi “mühüm və ümidverici” adlandırıb.

O, İranın öhdəliklərinin agentliklə Tehran arasında təminatlar sazişinin tam və səmərəli icrasına yönəlmiş konkret praktiki tədbirlərin müzakirəsini asanlaşdıracağına ümid etdiyini bildirib.

MAQATE rəhbəri İranı təminatlar sisteminin normal fəaliyyətinə qayıtmaq üçün əlverişli şərait yaradan texniki mexanizmləri nəzərdən keçirməyə çağırıb.

Qrossinin fikrincə, bu addımlar daha geniş diplomatik razılaşmaya aparan etimad mühitinin formalaşmasına kömək edə bilər.

Hücuma məruz qalmayan obyektlər barədə hesabat tələb olunub

Qrossi bildirib ki, İran elan etdiyi öhdəliklərə sadiqliyinin göstəricisi olaraq hərbi hücumlardan zərər görməmiş nüvə materialları və obyektlərinin mövcud vəziyyəti barədə agentliyə hesabatlar təqdim etməlidir.

O, həmin hesabatların yoxlanılması üçün müvafiq obyektlərdə təftişlərin keçirilməsinə şərait yaradılmasının vacibliyini qeyd edib.

MAQATE rəhbəri tam yoxlanıla bilən diplomatik razılaşmaya nail olmaq məqsədilə texniki mexanizmlərin müzakirəsinə gecikmədən başlamağa hazır olduğunu bir daha bildirib.

İran ABŞ-nin 20 milyon dollarlıq mükafat təklifindən narahatdır

İran noyabrın 10-da MAQATE rəhbərinə daha bir məktub göndərib.

Bu dəfə Tehran ABŞ hökumətinin İranın nüvə proqramı ilə bağlı məlumatların əldə olunması üçün elan etdiyi mükafat təklifinə diqqət çəkib.

ABŞ nüvə proqramı barədə məlumat üçün mükafat təklif edib

İranın məktubuna görə, ABŞ hökuməti İranın nüvə proqramı, o cümlədən proqramla əlaqəli şəxslər barədə məlumatların əldə edilməsi müqabilində 20 milyon dollara qədər mükafat təklif edib.

Tehran bu məsələ ilə əlaqədar MAQATE-nin fəaliyyətinin məxfiliyinin, qərəzsizliyinin və institusional müstəqilliyinin qorunmasını tələb edib.

İran agentliyin təminatlar fəaliyyəti çərçivəsində əldə etdiyi məlumatların açıqlanmasının, sui-istifadə və ya başqa məqsədlərlə istismar edilməsinin qarşısının alınmasına çağırıb.

Məktubda nüvə alimlərinin və bu sahədə çalışan əməkdaşların təhlükəsizliyinin qorunmasına xüsusi diqqət yetirilməsi istənilib.

Tehran Qrossini məsələni MAQATE-nin İdarəçilər Şurasında qaldırmağa çağırıb.

12 noyabr: Qrossi məxfi məlumatların qorunacağına söz verib

Rafael Qrossi noyabrın 12-də İranın narahatlığına cavab verib.

O bildirib ki, agentlik məxfiliklə bağlı öhdəliklərinə ciddi şəkildə riayət etməyə davam edəcək.

MAQATE məlumatların məxfiliyini qoruyacağını təsdiqləyib

Qrossi təminatlar sazişinin icrası zamanı agentliyin əldə etdiyi bütün məxfi məlumatların qorunacağını vurğulayıb.

Eyni zamanda, o, İdarəçilər Şurasına obyektiv və faktlara əsaslanan hesabatlar təqdim etməyə davam edəcəyini bildirib.

MAQATE rəhbəri bu hesabatların İdarəçilər Şurasının və BMT Təhlükəsizlik Şurasının müvafiq qərarlarına uyğun hazırlanacağını qeyd edib.

O, agentliyin yoxlama sahəsində əsas və müstəqil mandatını qərəzsiz, ardıcıl və səmərəli şəkildə yerinə yetirmək öhdəliyini bir daha təsdiqləyib.

11 noyabr: İran texniki danışıqlar üçün təhlükəsizlik şərti qoyub

İran noyabrın 11-də göndərdiyi məktubda mövcud vəziyyətin əsas səbəbləri aradan qaldırılmadan texniki danışıqların davam etdirilməsinin mümkün olmadığını bildirib.

“Mövcud şəraitdə texniki mexanizmləri müzakirə edə bilmərik”

Tehran vurğulayıb ki, təminatlar fəaliyyətinin normal həyata keçirilməsi üçün əsas şərtlər bərpa olunana qədər texniki iş və yoxlama mexanizmləri barədə müzakirələr aparmaq mümkün deyil.

İranın mövqeyinə görə, mövcud təhlükəsizlik şəraitinin yaratdığı obyektiv məhdudiyyətlər texniki müzakirələrin məqsədəuyğunluğu və vaxtı müəyyənləşdirilərkən nəzərə alınmalıdır.

Bununla yanaşı, Tehran bu mövqeyinin MAQATE ilə əməkdaşlıqdan və gələcək əlaqələrdən imtina kimi qiymətləndirilməməli olduğunu bildirib.

Qrossi: Təhlükəsizlik və yoxlamalar paralel müzakirə oluna bilər

Rafael Qrossi İranın noyabrın 11-də göndərdiyi məktuba cavabında Tehranın gələcək əməkdaşlıqdan imtina etmədiyini qeyd edib.

O bildirib ki, mövcud vəziyyətin əsas səbəblərinin araşdırılması ilə İranda təminatlar tədbirlərinin həyata keçirilməsi bir-birinə zidd və ya mütləq ardıcıl proseslər kimi qiymətləndirilməməlidir.

“Hər iki istiqamətdə irəliləyiş mümkündür”

Qrossinin sözlərinə görə, hər iki istiqamətdə eyni vaxtda irəliləyiş əldə etmək olar.

MAQATE rəhbəri İranla təminatlar sazişinin tam və səmərəli icrasına keçid üçün konkret praktiki tədbirlərin müzakirəsinə gecikmədən başlamağa hazır olduğunu yenidən vurğulayıb.

O bildirib ki, bu prosesdə mövcud şərait, o cümlədən İranın nüvə təhlükəsizliyi və fiziki mühafizə ilə bağlı narahatlıqları nəzərə alına bilər.

Qrossi daha əvvəl aparılmış və “Qahirə razılaşması” ilə nəticələnmiş danışıqları xatırladaraq belə bir yanaşmanın mümkün və həyata keçirilə bilən olduğunu qeyd edib.