İrandan ABŞ-yə 7 Günlük Müharibəni Bitirmə Planı

Tehran Vaşinqtona 7 günlük yol xəritəsi təqdim edib

İran ABŞ ilə davam edən müharibənin dayandırılması üçün yeni diplomatik təşəbbüslə çıxış edib. İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi sentyabrın 24-də Nyu-Yorkda BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyası çərçivəsində jurnalistlərə açıqlamasında Vaşinqtona yeddi günlük plan təqdim edildiyini bildirib.

Əraqçinin sözlərinə görə, təklif vasitəçilər üzərindən ABŞ tərəfinə çatdırılıb. Planın əsas məqsədi hərbi əməliyyatları dayandırmaq, Hörmüz boğazını yenidən gəmiçilik üçün açmaq və İranın nüvə proqramı ilə bağlı genişmiqyaslı danışıqları bərpa etməkdir.

İranlı nazir müəyyən şərtlər yerinə yetirilərsə, yeddinci günün sonunda Hörmüz boğazının açılacağını və danışıqların yenidən başlayacağını bildirib.

Əraqçi Tehran rəhbərliyinin ABŞ təklifə razılıq verən kimi planı həyata keçirməyə hazır olduğunu da vurğulayıb.

İyun razılaşması yeni plana əsas olub

Yeni təklifin əsas müddəalarının İran və ABŞ arasında iyunda əldə edilmiş, lakin sonradan pozulmuş anlaşma ilə böyük ölçüdə üst-üstə düşdüyü bildirilir.

Əsas fərq vaxt çərçivəsindədir. İyun razılaşmasında nüvə məsələsi üzrə danışıqlara keçid üçün 60 günlük müddət nəzərdə tutulurdusa, yeni təklif bu prosesi cəmi yeddi günə endirir.

Beləliklə, Tehran əvvəlki diplomatik çərçivəni tamamilə dəyişdirmək əvəzinə, həmin razılaşmanın daha sürətli icrasını təklif edir.

İranın şərtləri açıqlandı

Məlumata görə, yeddi günlük yol xəritəsi bir neçə əsas şərtdən ibarətdir.

İlk növbədə, yeddi günlük müddət ərzində regiondakı hərbi əməliyyatların, o cümlədən Livandakı qarşıdurmanın dayandırılması nəzərdə tutulur.

Bundan əlavə, ABŞ-dən İran neftinə tətbiq edilən sanksiyaların aradan qaldırılması, Tehranın xaricdə dondurulmuş vəsaitlərinin sərbəst buraxılması və İran limanlarına qarşı dəniz blokadasının ləğvi tələb olunur.

Məlumata görə, dondurulmuş İran vəsaitlərinin həcmi ən azı 12 milyard dollar qiymətləndirilir.

Hörmüz boğazı yeddinci gün açılacaq

Planın ən mühüm hissələrindən biri Hörmüz boğazı ilə bağlıdır.

İranın təklifinə əsasən, ABŞ nəzərdə tutulan öhdəlikləri yerinə yetirdikdən və hərbi əməliyyatlar dayandırıldıqdan sonra Tehran yeddinci gün Hörmüz boğazını yenidən gəmiçilik üçün açacaq.

Bundan dərhal sonra İranın nüvə proqramına dair genişmiqyaslı danışıqların başlanması nəzərdə tutulur.

Hörmüz boğazının taleyi hazırkı münaqişənin ən mühüm iqtisadi və strateji məsələlərindən biridir. Boğazdakı məhdudiyyətlər qlobal enerji bazarlarına təsir göstərdiyindən, onun açılması ilə bağlı diplomatik siqnallar neft bazarlarında da yaxından izlənilir. İranın boğazı bir həftə ərzində açmağa hazır olması barədə əvvəlki xəbərlərdən sonra neft qiymətlərində eniş qeydə alınmışdı.

ABŞ: Danışıqlar müsbətdir, amma tələsməyəcəyik

Danışıqlardan məlumatlı ABŞ rəsmisinin sözlərinə görə, Vaşinqton vasitəçilərin iştirakı ilə Tehranla “müsbət və konstruktiv” təmaslar aparır.

Bununla belə, ABŞ tərəfi razılaşmanın əldə olunması üçün tələsmək niyyətində olmadığını bildirib.

ABŞ dövlət katibi Marko Rubio da Qətərin vasitəçiliyi ilə keçirilmiş üç saatlıq görüşün hələlik razılaşma ilə nəticələnmədiyini açıqlayıb.

İran tərəfi isə yaxın günlərdə vasitəçilər üzərindən yeni görüşlərin keçirilə biləcəyini istisna etmir.

Əraqçi razılaşmanın seçkilərdən əvvəl əldə olunmasını istəyir

Əraqçi mümkün razılaşmanın ABŞ-də keçiriləcək aralıq seçkilərindən əvvəl əldə olunmasının daha məqsədəuyğun olacağını bildirib.

ABŞ prezidenti Donald Tramp isə daha əvvəl İran rəhbərliyinin razılaşmanı noyabrdakı aralıq seçkilərindən sonraya saxlamağa çalışdığını iddia etmişdi. Tehran bu məsələdə diplomatik həllə hazır olduğunu, lakin hərbi və iqtisadi təzyiq altında danışıqlar aparmaq istəmədiyini bildirir.

Yeddi aylıq müharibədən sonra diplomatik fəallıq

İranın yeni təklifi Tehran və Vaşinqton arasında təxminən yeddi aydır davam edən müharibə fonunda irəli sürülüb.

Son aylarda qarşıdurmanın enerji bazarlarına, dəniz nəqliyyatına və region ölkələrinin təhlükəsizliyinə təsiri daha da artıb.

Hörmüz boğazındakı gərginlik xüsusilə qlobal neft və qaz ticarəti baxımından mühüm problemə çevrilib.

Sentyabrın 22-də yayılan məlumatlarda da Tehran ABŞ hərbi təzyiqi azaldacağı və İran limanlarına qarşı blokadanı aradan qaldıracağı təqdirdə boğazı bir həftə ərzində açmağa hazır olduğunu bildirmişdi.

Nyu-York diplomatiyanın əsas mərkəzinə çevrilib

BMT Baş Assambleyasının Nyu-Yorkda keçirilən sessiyası tərəflər arasında dolayı diplomatik təmasların intensivləşməsinə şərait yaradıb.

Əraqçinin Nyu-Yorkdakı görüşlərini sentyabrın 28-dək davam etdirməsi gözlənilir. Tehran ABŞ ilə birbaşa danışıqlardan daha çox vasitəçilər üzərindən mesaj mübadiləsinə üstünlük verir.

Sentyabrın 22-də də İran və ABŞ nümayəndələri arasında vasitəçilər üzərindən təmasların aparıldığı bildirilmişdi.

İran rəsmiləri BMT Baş Assambleyasının yaratdığı diplomatik imkanlardan istifadə etməklə müharibənin dayandırılması üçün konkret mexanizm formalaşdırmağa çalışırlar.

Nüvə proqramı yenidən danışıqlar masasındadır

Yeddi günlük planın icrasından sonrakı əsas mərhələ İranın nüvə proqramı ilə bağlı danışıqların başlanmasıdır.

ABŞ rəhbərliyi İranın nüvə silahına sahib olmasının qarşısının alınmasını əsas məqsədlərindən biri kimi göstərir.

Tehran isə nüvə proqramının dinc məqsədlər daşıdığını bildirir və uranın zənginləşdirilməsi səviyyəsinin aşağı salınması, eləcə də beynəlxalq yoxlamaların genişləndirilməsi ilə bağlı danışıqlara açıq olduğunu bəyan edib.

Yeni plan qəbul edilərsə, yeddi günlük qarşılıqlı addımlardan dərhal sonra nüvə danışıqlarının başlanması nəzərdə tutulur.

Diplomatik razılaşma üçün kritik günlər

İranın təklifi müharibənin dayandırılması ilə nüvə danışıqlarını, iqtisadi sanksiyaları və Hörmüz boğazının açılmasını vahid diplomatik paketdə birləşdirir.

Tehran əvvəlcə hərbi əməliyyatların dayandırılmasını, dondurulmuş İran vəsaitlərinin sərbəst buraxılmasını, neft sanksiyalarının yumşaldılmasını və dəniz blokadasının aradan qaldırılmasını istəyir. Bunun müqabilində İran yeddinci gün Hörmüz boğazını açmağı və dərhal nüvə danışıqlarına başlamağı təklif edir.

Vaşinqtonun bu şərtlərin hamısını qəbul edib-etməyəcəyi hələ məlum deyil. ABŞ rəsmilərinin açıqlamaları dialoqun davam etdiyini, lakin razılaşmanın hələ əldə olunmadığını göstərir.

Beləliklə, qarşıdakı günlər İran-ABŞ müharibəsinin diplomatik yolla dayandırılması və dünyanın ən strateji dəniz yollarından biri olan Hörmüz boğazının yenidən açılması baxımından həlledici ola bilər.