Konstitusiya Günü: 31 İlin 3 Referendumu

Azərbaycanda Konstitusiya Gününün tarixi

Noyabrın 12-si Azərbaycanda Konstitusiya Günü kimi qeyd edilir. 1995-ci ilin bu tarixində müstəqil Azərbaycan Respublikasının ilk Konstitusiyası qəbul olunub.

Azərbaycan 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini elan etsə də, ölkənin ilk prezidenti Ayaz Mütəllibovun və ikinci prezidenti Əbülfəz Elçibəyin hakimiyyəti dövründə yeni Konstitusiya qəbul edilməmişdi.

1995-ci ilədək müstəqil Azərbaycanın əsas qanunu 1978-ci ildə qəbul edilmiş Azərbaycan SSR Konstitusiyası olaraq qalırdı.

1991-ci il Konstitusiya Aktında nə nəzərdə tutulurdu?

1991-ci il oktyabrın 18-də qəbul edilmiş Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktının 4-cü maddəsində bildirilirdi:

“Azərbaycan Respublikasının 1978-ci il Konstitusiyası bu Konstitusiya Aktının müddəalarına zidd gəlməyən yerlərində qüvvədə qalır”.

Həmin sənədin sonuncu, 32-ci maddəsində isə Konstitusiya Aktının Azərbaycanın yeni Konstitusiyasının hazırlanması üçün əsas olduğu göstərilirdi.

Əbülfəz Elçibəyin prezidentliyi dövründə 1978-ci il Konstitusiyasına müəyyən dəyişikliklər edilsə də, yeni əsas qanunun qəbuluna nail olunmadı.

1995-ci ildə ilk müstəqil Konstitusiya qəbul edildi

Heydər Əliyevin 1993-cü ildə hakimiyyətə gəlməsindən sonra yeni Konstitusiyanın hazırlanması istiqamətində qərarlar qəbul edildi.

1993-cü ilin dekabrında Milli Məclis ilk milli Konstitusiya layihəsinin hazırlanması ilə bağlı qərar verdi.

1995-ci ildə qəbul edilən yeni qərarla əvvəlki komissiyanın fəaliyyəti dayandırıldı və yeni komissiya formalaşdırıldı.

Müxalifətin komissiyada təmsil olunmaması narazılıq yaratdı

Yeni Konstitusiya komissiyasına müxalif siyasi qüvvələrin nümayəndələri daxil edilməmişdi.

Həmin dövrün mətbuatında müxalifətin komissiyada təmsil olunmaması ilə bağlı narazılıqlar işıqlandırılırdı.

1995-ci il noyabrın 12-də Azərbaycanda həm Milli Məclisə seçkilər, həm də yeni Konstitusiyanın qəbuluna dair referendum keçirildi.

Referendumun nəticələri mübahisələrə səbəb oldu

Referendum Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının müşahidəsi altında keçirildi.

Yeni Konstitusiyanın qəbul edilməsi üçün seçicilərin ən azı 75 faizinin razılığı tələb olunurdu.

Mərkəzi Seçki Komissiyasının rəsmi məlumatına görə, seçicilərin 91,9 faizi yeni Konstitusiyanın lehinə səs verdi.

Bununla belə, ATƏT-in hesabatında və beynəlxalq mətbuatda referendumun azad və ədalətli keçirilmədiyi, səsvermə zamanı qanun pozuntuları və saxtakarlıq hallarının müşahidə olunduğu bildirilirdi.

2002-ci il referendumu: Prezident səlahiyyətlərinin ötürülməsi dəyişdi

1995-ci ildə qəbul edilən Konstitusiyaya ilk dəyişikliklər yeddi il sonra, 2002-ci ildə edildi.

Həmin referendum nəticəsində Konstitusiyanın 24 maddəsində dəyişiklik aparıldı.

Dəyişikliklərin bir hissəsi prezident səlahiyyətlərinin ötürülməsi, parlament seçkiləri və prezident seçkilərində qalibin müəyyənləşdirilməsi qaydaları ilə bağlı idi.

Prezident səlahiyyətləri Milli Məclis sədrindən baş nazirə keçdi

Konstitusiyanın 105-ci maddəsinə edilən dəyişikliklə prezident vəzifəsini icra edə bilmədikdə onun səlahiyyətlərinin Milli Məclisin sədrinə deyil, baş nazirə verilməsi nəzərdə tutuldu.

Həmin dövrdə Prezident Heydər Əliyevin səhhətində problemlər var idi.

Bu dəyişiklik hakimiyyətin ötürülməsi məsələsi ilə bağlı siyasi müzakirələrə səbəb olmuşdu.

Dövrün mətbuatında Konstitusiya dəyişikliyinin hakimiyyətin Heydər Əliyevdən oğlu İlham Əliyevə keçməsinə şərait yaradacağı barədə fikirlər səsləndirilirdi.

2003-cü ildə İlham Əliyev baş nazir vəzifəsinə təyin edildi.

Proporsional seçki sistemi ləğv edildi

2002-ci ildə Konstitusiyanın 83-cü maddəsinə edilən dəyişikliklə Milli Məclisə seçkilərdə qarışıq sistemdən tam majoritar sistemə keçid təmin olundu.

Bundan əvvəl parlament seçkiləri həm majoritar, həm də proporsional sistem əsasında keçirilirdi.

Proporsional sistem siyasi partiyalara partiya siyahıları üzrə parlamentdə təmsil olunmaq imkanı verirdi.

Dəyişiklikdən sonra proporsional sistem ləğv edildi və Milli Məclisə seçkilər yalnız birmandatlı seçki dairələri üzrə keçirilməyə başladı.

Prezident seçilmək üçün tələb olunan səs faizi azaldıldı

Konstitusiyanın 101-ci maddəsinə edilən digər dəyişiklik prezident seçkilərində qalib gəlmək üçün tələb olunan səs çoxluğu ilə bağlı idi.

Əvvəlki qaydaya əsasən, namizədin prezident seçilməsi üçün səslərin ən azı üçdə ikisini toplaması tələb olunurdu.

Dəyişiklikdən sonra bu hədd 50 faizdən çox səs səviyyəsinə endirildi.

Beləliklə, prezident seçkilərində qalibin müəyyənləşdirilməsi qaydası dəyişdirildi.

2009-cu il referendumu: Prezidentlik müddətlərinə məhdudiyyət aradan qaldırıldı

Konstitusiyaya ikinci dəyişikliklər 2009-cu ildə, ilk referendumdan yeddi il sonra edildi.

Bu dəfə əsas qanunun 29 maddəsinə dəyişiklik olundu.

Ən mühüm dəyişikliklərdən biri prezidentin eyni vəzifəyə neçə dəfə seçilə bilməsi ilə bağlı idi.

İki dəfə seçilmə məhdudiyyəti ləğv edildi

2009-cu il referendumuna qədər Konstitusiya bir şəxsin iki dəfədən artıq prezident seçilməsini məhdudlaşdırırdı.

Referendum nəticəsində həmin məhdudiyyət aradan qaldırıldı.

Konstitusiyanın 101-ci maddəsinə edilən dəyişiklikdən sonra eyni şəxsin prezident vəzifəsinə təkrar seçilməsinə say məhdudiyyəti qalmadı.

Bu dəyişiklik prezidentlik institutunun və mövcud hakimiyyətin möhkəmləndirilməsi baxımından siyasi müzakirələrə səbəb oldu.

2016-cı il referendumu: Prezidentlik müddəti 7 ilə çatdırıldı

2016-cı ildə Azərbaycanda Konstitusiyaya üçüncü dəfə dəyişiklik edildi.

Bu referendumda prezidentin səlahiyyət müddəti, səlahiyyətlərin ötürülməsi qaydası və Milli Məclisin buraxılması ilə bağlı yeni müddəalar qəbul olundu.

Prezidentin səlahiyyət müddəti 5 ildən 7 ilə artırıldı

Əsas dəyişikliklərdən biri prezidentin səlahiyyət müddətinin beş ildən yeddi ilə yüksəldilməsi idi.

Bununla da prezident seçkilərinin keçirilməsi üçün nəzərdə tutulan müddət dəyişdi.

Səlahiyyətlərin ötürülməsi qaydası yenidən dəyişdirildi

2016-cı il referendumunda prezident vəzifəsini icra edə bilmədikdə səlahiyyətlərin baş nazirə deyil, birinci vitse-prezidentə keçməsi nəzərdə tutuldu.

Bu, 2002-ci ildə dəyişdirilmiş qaydanın yenidən nəzərdən keçirilməsi demək idi.

Referendumdan bir il keçməmiş Prezident İlham Əliyevin həyat yoldaşı Mehriban Əliyeva birinci vitse-prezident vəzifəsinə təyin edildi.

Prezidentə Milli Məclisi buraxmaq səlahiyyəti verildi

2016-cı il referendumunda yalnız mövcud maddələr dəyişdirilmədi, Konstitusiyaya altı yeni maddə də əlavə edildi.

Əhəmiyyətli yeniliklərdən biri prezidentə Milli Məclisi buraxmaq səlahiyyətinin verilməsi idi.

Yerli araşdırmaçıların bir qisminin fikrincə, bu dəyişiklik hakimiyyət qolları arasındakı tarazlıq prinsipinə mənfi təsir göstərir.

Onlar hesab edirlər ki, belə səlahiyyət icra hakimiyyətinin qanunverici hakimiyyət qarşısında mövqeyini gücləndirir və prezidentli respublikada hakimiyyət bölgüsü prinsipi ilə ziddiyyət yaradır.

14 ildə Konstitusiyanın neçə maddəsi dəyişdirilib?

2002-ci ildən 2016-cı ilədək Azərbaycan Konstitusiyasına üç dəfə dəyişiklik edilib.

Bu dövrdə ümumilikdə mövcud maddələr üzrə 76 dəyişiklik qeydə alınıb və altı yeni maddə əlavə olunub.

Bəzi maddələr bir neçə dəfə dəyişdirilib

Dəyişikliklərin aid olduğu 76 maddədən 56-sı təkrarlanmayan maddələrdir.

Bu isə müəyyən maddələrin müxtəlif referendumlarda bir neçə dəfə dəyişdirildiyini göstərir.

Məsələn, 2002-ci ildə prezidentin səlahiyyətlərini icra edə bilmədiyi halda həmin səlahiyyətlərin baş nazirə keçməsi müəyyənləşdirilmişdi.

Bir il sonra İlham Əliyev baş nazir təyin edildi.

2016-cı ildə isə eyni məsələ yenidən dəyişdirilərək səlahiyyətlərin birinci vitse-prezidentə keçməsi nəzərdə tutuldu.

Bir neçə ay sonra Mehriban Əliyeva birinci vitse-prezident təyin edildi.

Konstitusiya dəyişikliklərinin siyasi nəticələri

2002, 2009 və 2016-cı illərdə keçirilən referendumlar prezidentlik institutunun səlahiyyətlərinə və hakimiyyətin ötürülməsi mexanizmlərinə mühüm təsir göstərib.

Bu dəyişikliklərin ailə hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsinə xidmət etdiyini düşünən tənqidçilər hər üç referendumun nəticələrinə diqqət çəkirlər.

Hakimiyyətin ötürülməsi və prezidentin səlahiyyətləri

Tənqidi qiymətləndirmələrə əsasən, 2002-ci il dəyişiklikləri hakimiyyətin Heydər Əliyevdən İlham Əliyevə ötürülməsi üçün hüquqi imkan yaradıb.

2009-cu ildə prezidentin təkrar seçilməsinə məhdudiyyətin aradan qaldırılması İlham Əliyevin növbəti prezident seçkilərində iştirakına imkan verib.

2016-cı ildə isə prezidentin səlahiyyət müddəti uzadılıb və müəyyən hallarda səlahiyyətlərin birinci vitse-prezidentə keçməsi təsbit olunub.

Tənqidçilər proporsional seçki sisteminin ləğvini, prezident seçilmək üçün tələb olunan səs həddinin azaldılmasını və prezidentə parlamenti buraxmaq səlahiyyətinin verilməsini də hakimiyyətin mərkəzləşdirilməsi baxımından qiymətləndirirlər.

Konstitusiyada təsbit olunan hüquqlar necə tətbiq edilir?

Azərbaycan Konstitusiyası vətəndaşların bir sıra əsas hüquq və azadlıqlarını tanıyır.

Əsas qanunda fikir və söz azadlığı, vicdan azadlığı, insan ləyaqətinin qorunması, seçmək və seçilmək hüququ kimi prinsiplər təsbit edilib.

Bununla belə, beynəlxalq insan hüquqları təşkilatları Azərbaycanda həmin hüquqların praktik tətbiqi ilə bağlı tənqidi qiymətləndirmələr yayımlayırlar.

Azərbaycan mətbuat azadlığı göstəricilərində aşağı yerlərdədir

“Sərhədsiz Reportyorlar” təşkilatının 2026-cı il üzrə qiymətləndirməsinə əsasən, Azərbaycan mətbuat azadlığı göstəricisində 180 ölkə arasında 171-ci yerdə qərarlaşıb.

Bu göstəriciyə görə, Azərbaycan Rusiya və Şimali Koreya kimi ölkələrlə birlikdə siyahının aşağı pillələrində yer alır.

“Fridom Haus” təşkilatının qiymətləndirməsində isə Azərbaycan 100 mümkün xaldan 6 xal toplayıb.

Təşkilat bu nəticəyə əsasən Azərbaycanı azad olmayan ölkələr kateqoriyasına daxil edib.

Jurnalistlərin və fəalların həbsi ilə bağlı tənqidlər

2023-cü ildən etibarən Azərbaycanda onlarla jurnalist, media nümayəndəsi, fəal və vətəndaş cəmiyyəti təmsilçisi həbs edilib və azadlıqdan məhrum olunub.

Beynəlxalq insan hüquqları təşkilatları və siyasi qurumlar ölkədə söz və mətbuat azadlığının vəziyyəti ilə bağlı dəfələrlə narahatlıqlarını ifadə ediblər.

Onlar əsas insan hüquqlarının qorunması və Konstitusiyada təsbit edilmiş demokratik prinsiplərin həyata keçirilməsi ilə bağlı problemlərə diqqət çəkiblər.

Tənqidi qiymətləndirmələrdə bəzi hüquqi təminatların Konstitusiya dəyişiklikləri nəticəsində zəiflədildiyi, digərlərinin isə praktikada lazımi səviyyədə tətbiq olunmadığı bildirilir.

Beləliklə, 12 Noyabr Konstitusiya Günü Azərbaycanda əsas qanunun qəbulunun ildönümü olmaqla yanaşı, onun 31 illik tarixində edilmiş dəyişikliklər və konstitusion hüquqların tətbiqi ilə bağlı müzakirələrlə də müşayiət olunur.