Qlobal qarşıdurma yeni mərhələyə keçir
ABŞ-İsrailin İrana qarşı hücumlarından sonra yaranan gərginlik artıq yalnız Qərbi Asiya coğrafiyası ilə məhdudlaşmır. İranın Hörmüz boğazını bağlaması ilə qlobal enerji marşrutları birbaşa qarşıdurma sahəsinə çevrilib.
Bu proses fonunda Qırmızı dənizdə Bab əl-Məndəb boğazına yönələn təhdidlərdən sonra indi də Malakka boğazı yeni gərginlik nöqtəsi kimi ön plana çıxır. Tehran “təhlükəsizlik hamı üçün, ya da heç kim üçün deyil” prinsipini irəli sürərək qarşıdurmanı Cənub-Şərqi Asiyaya qədər genişləndirməyə hazır olduğunu göstərir.
İranın ali rəhbərinin müşaviri Əli Əkbər Vilayəti bildirib ki, artıq bu strateji keçidlərin təhlükəsizliyi İranın müttəfiqlərinin nəzarətindədir.
“Dəniz cəbhələri birliyi” strategiyası
İranın yeni yanaşması “dəniz cəbhələri birliyi” adlanır və bu strategiya Hörmüz, Bab əl-Məndəb və Malakka boğazlarını vahid təhlükəsizlik zənciri kimi birləşdirir. Bu, Tehranın cavab mexanizmini regional çərçivədən çıxararaq qlobal səviyyəyə daşıyır.
İran mediası və analitik mərkəzlərin məlumatına görə, bu strategiya “zəncirvari cavab” prinsipinə əsaslanır. Yəni hər hansı bir boğazda baş verən təzyiq digər strateji nöqtələrdə qarşılıq tapa bilər.
Vilayəti qeyd edib ki, Bab əl-Məndəbin təhlükəsizliyi Yəmən qüvvələrinin nəzarətindədir, Hörmüz və Malakka isə İran və onun tərəfdaşlarının təsir dairəsindədir.
Malakka istiqamətində təsir imkanları
İranın Malakka boğazına birbaşa hərbi çıxışı olmasa da, o, burada strateji tərəfdaşlara arxalanır. Bu kontekstdə Çin əsas müttəfiq kimi çıxış edir. Pekin və Tehran ABŞ-ın bölgədəki təsirini məhdudlaşdırmaq məqsədində ortaq mövqeyə malikdir.
2026-cı il üzrə dənizçilik hesabatlarında İran-Çin “kölgə donanması”nın Malakka bölgəsində real güc faktoruna çevrildiyi qeyd olunur. Bununla yanaşı, İran Malayziya və İndoneziyada ictimai-siyasi təsir imkanlarını genişləndirərək “yumşaq güc” strategiyasını da işə salır.
Ekspertlər bu yanaşmanın kiber və qeyri-ənənəvi dəniz əməliyyatları ilə tamamlanacağını istisna etmir. Bu model Yəmənin Qırmızı dənizdə tətbiq etdiyi “dəniz müqaviməti” taktikasına bənzədilir.
ABŞ-ın Malakka planı və Çin faktoru
ABŞ isə Malakka boğazında təsirini artırmaq üçün İndoneziya ilə hərbi əməkdaşlığı genişləndirir. Bu addım, analitiklərə görə, Vaşinqtonun Hörmüzdəki məhdudiyyətlərdən sonra yeni “boğaz strategiyası”na keçdiyini göstərir.
Malakka boğazı dünya ticarətinin təxminən 40 faizinin keçdiyi əsas marşrutdur. Xüsusilə Çin üçün həyati əhəmiyyət daşıyır, çünki ölkənin enerji idxalının 80-90 faizi bu marşrutdan keçir.
ABŞ-ın bu bölgədə hərbiləşməni artırması yalnız İranı deyil, həm də Çin iqtisadiyyatını hədəfə alır. Bu isə “petrodollar” və “petroyuan” arasında rəqabətin daha da kəskinləşməsinə səbəb olur.
Qlobal enerji təhlükəsizliyi risk altındadır
Malakka boğazının mümkün qarşıdurma zonasına çevrilməsi qlobal iqtisadiyyat üçün ciddi risklər yaradır. Bu marşrutun bağlanması və ya məhdudlaşdırılması neft qiymətlərində kəskin artıma, daşımaların bahalaşmasına və dünya iqtisadiyyatında tənəzzülə səbəb ola bilər.
Eyni zamanda Çin və İran alternativ layihələr üzərində işləyir. Bunlardan biri Tayland ərazisindən keçməsi planlaşdırılan “Kra kanalı” layihəsidir ki, bu da Malakka boğazını tamamilə kənarlaşdırmaq məqsədi daşıyır.
Yeni çoxqütblü nizam formalaşır
2026-cı ilin geosiyasi reallıqları göstərir ki, dünya artıq təkqütblü sistemdən uzaqlaşır. ABŞ-ın dəniz marşrutlarını hərbiləşdirmək cəhdlərinə qarşı İran, Çin və Rusiya alternativ strategiyalar qurur.
İranın “dəniz cəbhələri birliyi” yanaşması coğrafi məkanları birləşdirərək yeni çəkindirici sistem yaradır. Bu, qlobal ticarət və enerji axınlarının gələcəkdə daha mürəkkəb və çoxşaxəli geosiyasi mübarizə fonunda idarə olunacağını göstərir.
