Trampın bundan əvvəl NATO haqqında səsləndirdiyi tənqidi və bədbin açıqlamalarını bilirik. Amma ABŞ NATOsuz, NATO isə ABŞ-sız nə fəaliyyət göstərə, nə də yaşaya bilər. NATO ABŞ-ın silah, enerji, maliyyə, logistika, ərzaq və dünya bazarlarında hegemonluq uğrunda çalışan inhisarçı kapitalist banklarının və holdinqlərinin nəfəsidir.
Trampın çoxlu qalmaqalları olub. Bunlardan biri də onun ingilis dili və ədəbiyyatı sahəsindəki savadsızlığıdır. Xatırlayın; Ağ Evdə qarşısına düzdüyü Afrika liderlərinin ingilis dili ilə lağ etmiş, “Nə deyirlər, tərcümə edin, çox vaxtım yoxdur, başqa görüşlərim var.” demiş və siyasətin, diplomatiyanın, eləcə də insani ünsiyyətin mahiyyətinə zərbə vurmuşdu. Halbuki həmin görüşdə və bir çox çıxışlarında sadə ingilis dili sözlərini belə düzgün ifadə edə bilməmişdi.
İyulun 8-də NATO Zirvəsində iştirak etmək üçün Ankaraya gələn Tramp, yanında NATO-nun göz bəbəyi Zelenski ilə media nümayəndələrinə açıqlama verərkən belə demişdi:
“Yaponiya İslam Respublikası ötən ay ən gözəl və ən güclü təyyarədaşıyan gəmisimiz Abraham Lincoln-a 111 raketlə hücum etdi, amma biz onların hamısını zərərsizləşdirdik.”
“Yaponiya İslam Respublikası” ifadəsi dil sürüşməsi idimi, yoxsa “hiyləgər tülkü” Trampın Yaponiyaya verdiyi üstüörtülü mesaj idi?
Tarixin güzgüsünə baxdıqda görürük ki, Yaponiya ABŞ tərəfindən dünya səhnəsinə çıxarılmış, silahlandırılmış, müntəzəm ordusu yaradılmış, iqtisadi infrastrukturu qurulmuş, öz orbitində müttəfiqə çevrilmiş və daha sonra iki atom bombası ilə yenidən dağıdılmışdır.
BÖYÜK MÜHARİBƏYƏ APARAN YOL
6 avqust 2022-ci ildə dərc olunan “ABŞ-ın Hədəfindəki Ölkə: Yaponiya” adlı yazımızı yenidən oxumağınızı tövsiyə edirik.
Həmin yazıdan sitat gətirək:
Birinci Dünya müharibəsində Yaponiya ABŞ və İngiltərənin tərəfində yer aldı. Müharibə Avropa qitəsində mərkəzi Qərb dövlətlərini zəiflədərkən, Yaponiya Uzaq Şərqi Asiyada yeni bölgələrdə nüfuzunu artırırdı.
Yaponiyada güclü milliyyətçi dalğa hökm sürürdü. İngilislər kimi yaponlar da üzərində günəş batmayan ölkə ideyası ilə yaşayırdılar.
Bu gedişat ABŞ və Qərbdəki müttəfiqlərini, xüsusilə də İngiltərəni narahat edirdi.
İkinci Dünya müharibəsi ərəfəsində Yaponiya ilə ABŞ/İngiltərə arasında münasibətlər daha da gərginləşdi. ABŞ Yaponiyaya qarşı sanksiyalar tətbiq etməyə başladı. Yeni qərarlarla Yaponiyaya embarqo və blokada tətbiq olundu. Ard-arda təhdidlər və ultimatumlar verildi.
Yaponiyanın Çin üzərində hakimiyyətini genişləndirməsi və sahil bölgələrinə tam nəzarəti ələ keçirməsi ABŞ-ı qəzəbləndirdi. Vaşinqton Tokiodan Çinin ABŞ və Qərb dövlətləri arasında ədalətli şəkildə bölüşdürülməsini və istismar edilməsini tələb etdi. Yaponiya bunu qəbul etmədi.
ABŞ və müttəfiqləri Yaponiyaya neft tədarükünü dayandırdılar.
Yaponiya iqtisadiyyatının, sənayesinin və hərbi maşınının işləməsi üçün üç əsas məhsul həyati əhəmiyyət daşıyırdı: neft, dəmir-polad və kömür.
Bu məhsullara embarqo tətbiq edildi. Yaponiya bunu müharibə səbəbi hesab etdi.
İkinci Dünya müharibəsində Yaponiya Almaniya və İtaliya ilə müttəfiq oldu. ABŞ 1941-ci ildə müharibəyə qoşuldu və Almaniyaya müharibə elan etdi. Bu müharibə elanının Yaponiyanı da əhatə edəcəyini anlayan Tokio ABŞ-ın Havaydakı hərbi bazasına genişmiqyaslı hava hücumu həyata keçirdi.
RUSİYA, ÇİN VƏ KDHC İLƏ DƏYİŞƏN TARAZLIQLAR
Yaponiyanı dünya səhnəsinə çıxaran ABŞ onu yalnız atom bombaları ilə dayandıra bildi. Yaponiya təslim olduqdan sonra işğal edildi. Ərazisində ABŞ hərbi bazaları yaradıldı. Hazırda da Yaponiyada təxminən 60 min ABŞ hərbçisi yerləşir.
ABŞ ölkə üçün yeni konstitusiya hazırladı. Həmin konstitusiyaya əsasən, Yaponiyanın ordu, polis, silah və hərbi texnikası olmayacaq, ölkə xaricinə hərbçi göndərməyəcək, hərbi əməliyyatlar aparmayacaq, hərbi xərclər isə məhdud saxlanılacaqdı. Bu şərdə Yaponiya üçün müəyyən bir xeyir də var idi.
Bundan əlavə, Koreya Xalq Demokratik Respublikası (KXDR) və Çin ABŞ və Qərbyönlü rejimləri devirmiş, baş verən inqilablar Çin və KXDR-i fərqli cəbhələrdə mövqeləndirmişdi. ABŞ bu şəraitdə Yaponiyanı kasıb, möhtac və sənayesiz vəziyyətdə qoya bilməzdi. Buna görə də Yaponiyanı yenidən qurdu və inkişaf etməsinə imkan verdi. Kommunist Çin, KXDR, Vyetnam və Qərbə qarşı mövqe tutan bir çox digər ölkələr üçün Yaponiya ABŞ-ın təqdim etdiyi nümunəvi model olmalı idi.
Lakin ABŞ Ordusu başqa bir iş də gördü: fahişəliyi, alkoqolu, narkotik vasitələri, qumarı və buna bənzər fəaliyyətləri təşviq etdi.
Yaponiya çox çalışdı və çox istehsal etdi. Möhtəşəm ixtiralara imza atdı. ABŞ-ın dünya hegemonluğuna mane olan Çin və Rusiya isə Vaşinqton üçün ciddi problemə çevrildi.
İndi ABŞ Yaponiyanın vaxtilə özünün qəbul etdirdiyi konstitusiyanın məhdudiyyətlərindən qurtulmasını istəyir. Tokiodan hərbi xərclərə daha çox vəsait ayırmasını tələb edir. “Çin ekspansionizmi”, “Rusiya təhlükəsi”, “Şimali Koreya çılğınlığı” təbliğatı apararaq və bu ölkələrlə Yaponiya arasında tarixən mövcud olmuş düşmənçiliyi yenidən alovlandıraraq, Yaponiyanın ABŞ-ın müharibələrində samuray rolunu oynamasını istəyir.
Lakin imperatorluq ənənəsinə malik olan və bir vaxtlar özünü “üzərində günəş batmayan ölkə” hesab edən yapon xalqının ABŞ-ın əsarətindən qurtulmaq üçün çıxış yolu axtardığını görürük.
İRAN NEFTİ DÖNÜŞ NÖQTƏSİ
19 mart 2026-cı ildə Tramp Yaponiyanın Baş naziri Sanae Takaichini “İrana qarşı müharibədə daha çox məsuliyyət götürməyə” çağırdı. O, İranla yaşanan gərginlik və artan neft qiymətləri ilə bağlı Yaponiyanın dəstəyini istədiyini, ABŞ-ın İrana qarşı həyata keçirilən əməliyyatın planlarını açıqlaya bilməyəcəyini bildirmişdi.
Bu görüş zamanı da diplomatik ənənələri pozaraq, “müttəfiqimiz” adlandırdığı Yaponiyanın Pearl Harbora təşkil etdiyi qəfil hücumu xatırlatdı. Adətən az danışan, əsasən başını tərpətməklə kifayətlənən Yaponiyanın Baş naziri Trampın bu düşünülməmiş sözləri qarşısında sarsılmış, sözün əsl mənasında lal olmuşdu.
ABŞ-ın İranla müharibəsinə baxmayaraq, Yaponiya ABŞ-ın verdiyi müvəqqəti sanksiya istisnasından sonra 2019-cu ildən bəri ilk dəfə İran nefti almaq üçün danışıqlar aparır.
Lakin potensial yapon alıcılar mövcud güzəşt müddətinin 21 avqust tarixindən sonra da uzadılmasını və Fars körfəzi üzərindən təhlükəsiz daşınma ilə bağlı təminat verilməsini tələb edirlər.
ABŞ–Yaponiya münasibətlərinin tarixi həqiqətən də dünya tarixinin ən maraqlı dönüşlərindən biridir. Bir mənada ABŞ istəmədən gələcəyin ən güclü rəqiblərindən birini özü yetişdirmişdir.
ABŞ-ın İkinci Dünya müharibəsindən əvvəl “müttəfiqi və dostu” olan Yaponiyaya qarşı tətbiq etdiyi neft embarqosu, Yaponiyanın ABŞ-a hücum etməsinin əsas səbəblərindən biri olmuşdu. Bu gün də neft ABŞ–Yaponiya müttəfiqliyini sona çatdıra biləcək səbəblərdən birinə çevrilə bilər.
Bir dövləti iqtisadi sanksiyalarla təzyiq altında saxlamaq bəzən onu geri addım atmağa məcbur edə bilər. Bəzən isə təhlükəsizlik narahatlıqlarını artıraraq daha sərt qərarlar qəbul etməsinə səbəb olar.
Bu hekayə texnologiyanın, sənayenin, enerjinin və geosiyasətin necə bir-biri ilə sıx bağlı olduğunu göstərən ən parlaq nümunələrdən biridir. Buna görə də bu gün də enerji təhlükəsizliyi böyük dövlətlərin xarici siyasətində əsas amillərdən biri olaraq qalmaqdadır.
Yapon neft emalı zavodları İran neftini iqtisadi baxımdan yenidən cəlbedici hesab edirlər. Yaponiyanın enerji problemi xroniki xarakter daşıyır. Ölkənin öz neft və təbii qaz ehtiyatları çox azdır, ehtiyacının böyük hissəsini isə idxal hesabına qarşılayır. Buna görə də Tokio mümkün qədər enerji mənbələrini şaxələndirməyə çalışır.
İran isə böyük neft ehtiyatlarına malik olduğundan yapon şirkətləri üçün təbii təchizatçı hesab olunur.
Lakin burada həlledici aktor yenə də ABŞ-dır. Çünki İrana qarşı tətbiq edilən sanksiyaların mühüm hissəsi ABŞ-ın qlobal maliyyə sistemi üzərindəki təsirindən irəli gəlir. Yapon şirkətləri yalnız Vaşinqtonun icazə verdiyi və ya sanksiyalardan istisna tanıdığı həddə İranla rahat ticarət apara bilərlər.
Bu səbəbdən ABŞ İran neftini tamamilə qadağan etsə belə, bunun nəticəsində Yaponiyanın ABŞ-ı düşmən elan edərək hərbi qarşıdurmaya getməsi hələlik çox aşağı ehtimaldır.
Nəticə etibarilə, 1941-ci ildə olduğu kimi ABŞ–Yaponiya arasında yenidən ciddi gərginlik yaşana bilərmi?
Diplomatik və iqtisadi gərginliklərin yaranması, əlbəttə ki, mümkündür. Lakin bunun isti müharibəyə çevrilməsi ABŞ-ın son 80 ildə Yaponiyanın boynuna keçirdiyi kəndirin onu nə dərəcədə boğacağı və ya həmin kəndiri Yaponiyanın boynundan çıxaracaq bir Y-Samurayın hakimiyyətə gəlməsi ilə bağlıdır.
