“Böyük Qayıdış”ın ilk mərhələsi yekunlaşır
İşğaldan azad edilmiş ərazilərə “Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı”nın icra müddəti 2026-cı ilin sonunda başa çatır. Hökumət artıq 2027–2030-cu illəri əhatə edən II Dövlət Proqramının layihəsini hazırlayıb və sənəd Prezidentə təqdim olunub.
İqtisadiyyat Nazirliyinin məlumatına görə, 2020–2026-cı illərdə işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası üçün dövlət büdcəsindən 25 milyard manatdan çox vəsait ayrılıb. Bu vəsait yaşayış məntəqələrinin bərpası ilə yanaşı, yol, enerji və digər infrastrukturun qurulmasına, iqtisadi fəaliyyətin yaradılmasına və məskunlaşmanın təmin edilməsinə yönəldilib.
Rəsmi məlumatlara əsasən, indiyədək 47 yaşayış məntəqəsinə — 10 şəhər, 3 qəsəbə və 34 kəndə keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı təmin edilib. Hazırda işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yaşayan, işləyən və təhsil alanların ümumi sayı 93 mini ötür.
93 min nəfər yalnız qayıdan sakinlər deyil
Bu rəqəmlərin müqayisəsində mühüm fərq var. 93 mindən çox göstərici yalnız doğma yurdlarına daimi qayıtmış keçmiş məcburi köçkünləri ifadə etmir. Buraya ərazilərdə işləyən və təhsil alan şəxslər də daxildir. Buna görə bu göstəricini proqramda nəzərdə tutulan məskunlaşma hədəfi ilə birbaşa müqayisə etmək düzgün nəticə verməyə bilər.
I Dövlət Proqramında 2026-cı ilin sonunadək 34,5 min ailənin və ya təxminən 140 min nəfərin qayıdışının təmin edilməsi hədəfi göstərilib. Bu səbəbdən proqramın yekun nəticəsinin qiymətləndirilməsində daimi məskunlaşan keçmiş məcburi köçkünlərin ayrıca sayı əsas göstəricilərdən biri olacaq.
25 milyard manat hara yönəldilib?
Bərpa üçün ayrılan vəsaitin böyük hissəsi infrastruktur layihələrinə sərf olunub. Yol şəbəkəsi, elektrik təchizatı, yaşayış kompleksləri, sosial obyektlər və minatəmizləmə işləri bu istiqamətdə əsas xərc maddələri sırasındadır. Rəsmi mənbələr də maliyyələşmədə infrastrukturun mühüm paya malik olduğunu bildirir.
Bu yanaşmanın hökumət tərəfindən göstərilən əsaslandırması ondan ibarətdir ki, uzunmüddətli məskunlaşma üçün əvvəlcə təhlükəsiz və işlək infrastruktur yaradılmalıdır. Mina təhlükəsi, yolların və kommunal sistemlərin yenidən qurulması, yaşayış və sosial obyektlərin tikilməsi qayıdışdan əvvəl həll edilməli məsələlər kimi təqdim olunur.
Bununla yanaşı, xərclənən vəsaitin həcmi proqramın sosial nəticələrinin, xüsusilə daimi məskunlaşma və məşğulluğun necə dəyişdiyi barədə müzakirələri də gücləndirib.
Müxalifət nümayəndəsi daha açıq hesabat tələb edir
Müsavat Partiyasının başqan müavini, əslən Cəbrayıldan olan Razim Əmiraslanlı hesab edir ki, II Dövlət Proqramına keçməzdən əvvəl birinci mərhələnin nəticələri üzrə daha ətraflı audit və ictimai hesabat təqdim edilməlidir.
Əmiraslanlının fikrincə, yalnız tikilən evlərin və obyektlərin sayını göstərmək kifayət deyil. O, neçə nəfərin daimi işlə təmin edilməsi, neçə ailənin torpaqdan istifadə imkanına malik olması, yaradılan sahibkarlıq subyektlərinin sayı, sakinlərin gəlirləri və sosial xidmətlərə çıxışı kimi göstəricilərin də açıqlanmasını vacib sayır. Bu, müxalifət nümayəndəsinin proqramın qiymətləndirilməsinə dair mövqeyidir və hökumətin rəsmi qiymətləndirməsindən fərqlənir.
Rəsmi mövqedə isə I Dövlət Proqramının icrası müsbət qiymətləndirilir. İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin məlumatlarında növbəti proqram hazırlanarkən dayanıqlı məskunlaşma, məşğulluq və iqtisadi fəaliyyətin genişləndirilməsi əsas istiqamətlər sırasında göstərilir.
Vəngli sakini işsizlikdən şikayət edir
Proqramın başqa bir tərəfi artıq doğma yurdlarına köçürülmüş sakinlərin gündəlik həyat şəraitidir.
Ağdərə rayonunun Vəngli kəndinə qayıtmış Aytac Əmircanlı mediaya açıqlamasında işsizlik və yaşayış şəraiti ilə bağlı problemlərdən danışıb. O bildirib ki, ailəsi uzun müddət məşğulluq qurumunda qeydiyyatda olsa da, gözlədikləri təsərrüfat dəstəyini ala bilməyiblər.
Əmircanlının sözlərinə görə, kənddə daimi gəlir mənbəyi tapmaq çətin olduğundan bəzi sakinlər evlərini bağlayaraq yenidən Bakıya gedirlər. O, həmçinin aptekin və ictimai nəqliyyatın olmamasından, dərman almaq üçün əlavə nəqliyyat xərcləri çəkməsindən şikayət edib.
Bu şikayətlər konkret sakinin təcrübəsini əks etdirir və bütün köçürülmüş yaşayış məntəqələrində vəziyyətin eyni olduğunu göstərən ümumi statistika kimi qəbul edilə bilməz.
Əsas məsələ yalnız ev tikmək deyil
Qayıdışın uzunmüddətli olması üçün mənzil təminatı ilə yanaşı, daimi məşğulluq, məktəb, səhiyyə, nəqliyyat, ticarət və digər xidmətlərin əlçatanlığı mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Xüsusilə kəndlərdə əkin sahəsi, suvarma, heyvandarlıq, texnika, kredit və satış bazarına çıxış kimi məsələlər sakinlərin öz gəlirlərini yaratmasına birbaşa təsir göstərir.
Dövlətin iqtisadi siyasətində də özəl sektorun işğaldan azad edilmiş ərazilərə cəlb edilməsi üçün xüsusi güzəştlər nəzərdə tutulub. Rezidentlər üçün müəyyən vergi və gömrük güzəştləri, sosial sığorta subsidiyaları tətbiq edilir. Məqsəd dövlət investisiyalarından əlavə özəl iqtisadi fəaliyyət və iş yerlərinin yaradılmasıdır.
II Dövlət Proqramında əsas suallar
2027–2030-cu illəri əhatə edən II Dövlət Proqramının hazırlanması barədə sərəncamda hökumətə tədbirlərin maliyyə həcmini və maliyyələşmə mənbələrini müəyyənləşdirmək tapşırılıb. Proqramın hazırlanmasına dövlət qurumları ilə yanaşı, mütəxəssislərin, elmi təşkilatların və vətəndaş cəmiyyəti təsisatlarının cəlb edilməsi də nəzərdə tutulub.
Baş nazir Əli Əsədovun rəhbərlik etdiyi hazırlıq prosesində hədəflərin real, dəqiq və ölçülə bilən göstəricilərə əsaslanmasının vacibliyi vurğulanıb.
Buna görə növbəti mərhələdə əsas göstəricilərdən biri təkcə neçə yaşayış məntəqəsinin tikilməsi deyil, həmin ərazilərdə daimi yaşayan insanların sayı, məşğulluq səviyyəsi, özəl biznesin inkişafı və əsas xidmətlərin əlçatanlığı olacaq.
Qayıdışın davamlılığı ön plana çıxır
I Dövlət Proqramının yekun qiymətləndirilməsi üçün bütün nəticələrin eyni metodologiya ilə açıqlanması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki hazırda istifadə olunan “yaşayan, işləyən və təhsil alanların sayı” ilə daimi məskunlaşmış keçmiş məcburi köçkünlərin sayı fərqli göstəricilərdir.
Digər tərəfdən, 25 milyard manatdan artıq dövlət vəsaitinin yalnız yaşayış evlərinə deyil, genişmiqyaslı yol, enerji, təhlükəsizlik və digər infrastruktur layihələrinə ayrıldığı da rəsmi məlumatlardan görünür.
Beləliklə, “Böyük Qayıdış”ın növbəti mərhələsində əsas müzakirə təkcə insanların doğma yurdlarına köçürülməsi deyil, onların həmin ərazilərdə uzunmüddətli yaşaması üçün iş, gəlir, nəqliyyat, səhiyyə, təhsil və sahibkarlıq imkanlarının nə dərəcədə yaradılması üzərində cəmləşir.
