Qalibaf ABŞ-nin Zəif Nöqtəsini Göstərdi: İran Müharibəsinin Ağır Hesabı Üzə Çıxır

Qalibafın “gəlirlilik alovlanır” mesajı

İran İslam Şurası Məclisinin sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf ABŞ-nin maliyyə naziri Skott Bessentin açıqlamasına cavab verərək İranla müharibənin ABŞ iqtisadiyyatına vurduğu zərərə diqqət çəkib.

Bessent əvvəlki iki həftə ərzində Hörmüz boğazından 130 milyon barel neftin çıxarıldığını bildirmişdi. Qalibaf isə buna cavabında ABŞ iqtisadiyyatının üzləşdiyi maliyyə təzyiqlərini ön plana çıxarıb və paylaşımını “gəlirlilik alovlanır” ifadəsi ilə tamamlayıb.

Bu ifadə ABŞ dövlət istiqrazlarının gəlirliliyində müşahidə edilən yüksəlişə işarə edir.

Dövlət istiqrazlarının gəlirliliyi nədir?

ABŞ dövlət istiqrazlarının gəlirliliyi investorun hökumətə verdiyi borcun qarşılığında tələb etdiyi gəliri ifadə edir.

İstiqrazın bazar qiyməti ilə gəlirliliyi arasında əks əlaqə mövcuddur. İstiqrazın qiyməti aşağı düşdükdə onu yeni alan investorun əldə etdiyi faktiki gəlirlilik yüksəlir.

Xüsusilə 10 illik ABŞ dövlət istiqrazlarının gəlirliliyi mühüm iqtisadi göstərici hesab olunur. Bu göstərici ipoteka kreditlərindən şirkətlərin borclanmasına qədər maliyyə sisteminin müxtəlif sahələrində qiymətlərin formalaşmasına təsir göstərir.

Gəlirliliyin yüksəlməsi ABŞ üçün nə deməkdir?

Dövlət istiqrazlarının gəlirliliyi yüksəldikdə ABŞ hökumətinin borclarını yenidən maliyyələşdirməsi bahalaşır.

Eyni zamanda şirkətlərin maliyyə əldə etmək xərcləri və ipoteka kreditləri üzrə faiz yükü də yüksələ bilər.

Digər tərəfdən, yüksək gəlirlilik dövlət istiqrazlarını səhmlər və daha riskli maliyyə alətləri ilə müqayisədə investorlar üçün daha cəlbedici edə bilər.

10 illik istiqrazların gəlirliliyi 4,73 faizə çatıb

ABŞ-İran hərbi qarşıdurmasının avqustun 30-dan 31-nə keçən gecə yenidən kəskinləşməsi fonunda neftin qiyməti bir barel üçün 90 dolları ötüb.

ABŞ Xəzinədarlığının məlumatlarına əsasən, 10 illik dövlət istiqrazlarının gəlirliliyi avqustun 28-də keçirilən əməliyyatların sonunda 4,73 faiz səviyyəsində olub.

Mövcud yüksəlişin arxasında yalnız müharibə deyil, inflyasiya, dövlət büdcəsinin böyük kəsiri və enerji bazarındakı qeyri-müəyyənlik də dayanır.

ABŞ-də inflyasiya təzyiqi davam edir

2026-cı ilin iyulunda ABŞ-də illik inflyasiyanın 3,4 faizə yüksəldiyi, istehlak qiymətlərinin isə bir ay ərzində 0,1 faiz artdığı bildirilir.

İnflyasiya ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin 2 faizlik hədəfindən yüksək olaraq qalır.

İyulun 29-da Federal Ehtiyat Sistemi əsas faiz dərəcəsini 3,5–3,75 faiz aralığında dəyişməz saxlayıb.

Enerji qiymətləri vəziyyəti çətinləşdirir

Təkliflə bağlı sarsıntıların, xüsusilə enerji qiymətlərinin inflyasiyanın davam etməsində rol oynadığı qeyd olunur.

İranla müharibənin uzanması və neft qiymətlərinin yüksək səviyyədə qalması inflyasiyanın daha uzun müddət yüksək olmasına səbəb ola bilər.

Bu isə faiz dərəcələrinin gözlənildiyindən daha uzun müddət yüksək saxlanılması ehtimalını artırır.

ABŞ-nin büdcə kəsiri 1,9 trilyon dollara yaxınlaşır

ABŞ Konqresinin Büdcə İdarəsinin proqnozlarına görə, 2026-cı maliyyə ilində federal büdcə kəsiri təxminən 1,9 trilyon dollar və ya ümumi daxili məhsulun 5,8 faizi səviyyəsində ola bilər.

İctimaiyyətin əlində olan federal borcun isə ümumi daxili məhsulun 101 faizinə çatacağı gözlənilir.

Maliyyə ilinin ilk on ayında büdcə kəsirinin artıq 1,8 trilyon dollara çatdığı və əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 169 milyard dollar artdığı bildirilir.

Böyük borclanma daha yüksək gəlirlilik yarada bilər

ABŞ Xəzinədarlığının büdcə kəsirini maliyyələşdirmək üçün daha çox istiqraz buraxması bazardakı təklifi artırır.

İnvestorların bu qədər böyük həcmdə borcu hansı gəlirlilik səviyyəsində almağa hazır olması xüsusilə uzunmüddətli istiqrazların qiymətinə təsir göstərir.

Bu baxımdan artan dövlət borcu ilə yüksək faiz dərəcələrinin eyni vaxta təsadüf etməsi ABŞ hökumətinin maliyyə yükünü ağırlaşdıra bilər.

Hörmüz boğazı müharibənin iqtisadi mərkəzinə çevrilib

İranla müharibənin ABŞ istiqrazlarına təsir edən əsas kanallarından biri Hörmüz boğazında yaranan vəziyyətdir.

Beynəlxalq Valyuta Fondunun qiymətləndirməsinə görə, ABŞ və İsrailin İranla müharibəsi və qarşıdurmanın ilkin mərhələsində boğazın faktiki bağlanması gündə təxminən 20 milyon barel xam neft və neft məhsulunun daşınmasını pozub.

Bu həcm dünya üzrə gündəlik neft istehlakının təxminən beşdə birinə bərabərdir.

Neft 90 dolları keçib

Digər bölgələrdə hasilatın artırılması, mövcud ehtiyatlardan istifadə və tələbin azalması qiymətlərin daha kəskin yüksəlməsinin qarşısını alıb.

Bununla belə, son hücumların yenidən başlamasından sonra “Brent” markalı neftin qiyməti əməliyyatlar zamanı 3 faizdən çox yüksələrək 90 dolları keçib.

Hörmüz boğazından neft daşınmasının qismən bərpa edilərək gündə 15–16 milyon barelə çatdığı bildirilsə də, uzunmüddətli qeyri-sabitlik qiymətlərdə risk əlavəsini yüksək saxlaya bilər.

Müharibə uzandıqca iqtisadi təzyiq arta bilər

Bazarların qarşısındakı əsas risk zəncirvari təsirlə bağlıdır.

Müharibə uzandıqca neftin bahalaşması inflyasiyanın daha davamlı olmasına səbəb ola bilər. Yüksək inflyasiya isə faizlərin daha uzun müddət yüksək qalması ehtimalını artırır.

Yüksək faizlər nəticəsində investorların dövlət istiqrazlarından tələb etdiyi gəlirlilik də arta bilər.

Faiz artımı ehtimalı yüksəlib

Federal Ehtiyat Sisteminin sədri Kevin Uorşun sərt açıqlamalarından sonra bazarların sentyabrda faiz artımı ehtimalını təxminən 64 faiz səviyyəsində qiymətləndirdiyi bildirilir.

Bundan əvvəl bu göstərici təxminən 35 faiz idi.

Növbəti iqtisadi göstəricilər Federal Ehtiyat Sisteminin qərarı üçün həlledici əhəmiyyət daşıyacaq.

Müharibə niyə istiqrazların gəlirliliyini aşağı salmır?

Ənənəvi şəraitdə hərbi qarşıdurmalar investorları təhlükəsiz maliyyə alətlərinə, xüsusilə ABŞ dövlət istiqrazlarına yönəldir.

Tələbin yüksəlməsi istiqrazların qiymətini artırır və gəlirliliyi aşağı salır.

Lakin İranla hazırkı qarşıdurmada enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıq fərqli nəticə yaradır.

Neft çatışmazlığı təhlükəsi inflyasiya gözləntilərini artırır. Daha yüksək inflyasiya daha yüksək faiz ehtimalı, bu isə istiqrazlar üzrə daha yüksək gəlirlilik tələbi deməkdir.

İqtisadi təsirlər Avropaya da yayılır

Müharibənin yaratdığı iqtisadi təzyiq yalnız ABŞ ilə məhdudlaşmır.

Avropa Mərkəzi Bankı iyulun 23-də faiz dərəcələrini dəyişməz saxlayarkən enerji qiymətlərinin müharibədən əvvəlki səviyyədən xeyli yüksək olduğunu bildirib.

Avrozonada iyun ayında inflyasiyanın 2,8 faizə çatdığı qeyd olunur.

Qlobal iqtisadi artım da risk altındadır

Yüksək enerji qiymətləri real gəlirlər, istehlak və investisiyalar üzərində əlavə təzyiq yaradır.

Neft qiymətlərindəki artım enerji idxal edən ölkələrdə nəqliyyat, sığorta və istehsal xərclərini də yüksəldir. Xarici maliyyələşmədən asılı inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlar üçün təzyiq daha ciddi ola bilər.

Beynəlxalq Valyuta Fondu 2026-cı il üzrə qlobal iqtisadi artım proqnozunu 3 faizə endirib, qlobal inflyasiya proqnozunu isə 4,7 faizə yüksəldib.

ABŞ üçün əsas təhlükə nədir?

ABŞ dövlət istiqrazlarının gəlirliliyinin yüksəlməsi özlüyündə Amerika iqtisadiyyatının çökməsi anlamına gəlmir.

Əsas risk bir neçə problemin eyni vaxtda güclənməsidir: neft qiymətlərinin yüksəlməsi, inflyasiyanın artması, faizlərin yüksək qalması, dövlət borcunun böyüməsi və büdcə kəsirinin genişlənməsi.

Bu amillər birlikdə davam edərsə, əvvəlcə enerji qiymətlərində özünü göstərən geosiyasi böhran daha geniş iqtisadi təzyiqə çevrilə bilər.

ABŞ dövlət borcunun 40 trilyon dolları keçdiyi bir şəraitdə əsas sual İranla müharibənin uzanacağı və qlobal enerji bazarında qeyri-sabitliyin davam edəcəyi halda Vaşinqtonun artan maliyyə yükünü nə qədər daşıya biləcəyidir.