Neft Bazarında Böhran: Qiymətlər Reallığı Əks Etdirmir

Neftin birja qiymətləri real bazardan uzaqlaşır

Britaniyanın “Faynənşl Tayms” qəzeti dünya neft bazarında qiymətlərin formalaşması mexanizminin ciddi dəyişikliklərlə üzləşdiyini yazıb.

Nəşrin təhlilinə əsasən, 2026-cı ildə neft üçün vahid qiymət anlayışı əvvəlki əhəmiyyətini itirib.

Birjalarda alınıb-satılan neft fyuçersləri, yəni gələcək tarixdə neftin alqı-satqısını nəzərdə tutan müqavilələr artıq fiziki bazardakı real qiymətləri və tələb-təklif nisbətini tam əks etdirmir.

Qəzet bildirir ki, neftin birja qiyməti ilə onun faktiki olaraq alıcıya çatdırılma dəyəri arasında fərq əhəmiyyətli dərəcədə böyüyüb.

Bu vəziyyət neft qiymətlərindən inflyasiyanın istiqamətini müəyyənləşdirmək və qiymət risklərindən qorunmaq üçün istifadə edən bazar iştirakçıları qarşısında yeni çətinliklər yaradır.

Brent markalı neftin göstəriciləri dəyişib

“Arqus” qiymət məlumatları qrupunun hesablamalarına görə, Brent markalı neftin fyuçers qiyməti hazırda Asiyaya çatdırılan neftin ümumi dəyərinin yalnız 60–70 faizinə bərabərdir.

Adi bazar şəraitində bu göstərici təxminən 90 faiz təşkil edirdi.

Dizel yanacağında fərq daha böyükdür.

Məlumata əsasən, Brent fyuçerslərinin qiyməti hazırda dizelin dəyərinin təxminən 50 faizinə uyğun gəlir.

Normal şəraitdə isə bu nisbət 80–90 faiz arasında dəyişirdi.

Bu rəqəmlər xam neftin birja qiyməti ilə hazır yanacaq məhsullarının faktiki bazar dəyəri arasında ciddi uyğunsuzluq yarandığını göstərir.

Brent neftinin qiymətlərində rekord fərq

“Faynənşl Tayms” neftin dərhal çatdırılma qiyməti ilə fyuçers müqavilələri arasındakı fərqin də kəskin artdığına diqqət çəkib.

2007–2019-cu illərdə bu qiymətlər arasındakı fərqlənmənin standart kənarlaşması təxminən bir dollar səviyyəsində olub.

2026-cı ildə isə həmin göstərici təxminən səkkiz dollara yüksəlib.

Sentyabr ayında fərqlənmə 20 dolları da ötüb.

ABŞ-nin qiymətləri azaltmaq təzyiqi

Qəzet bu dəyişikliklərin səbəbləri arasında ABŞ-nin neft qiymətlərinin aşağı salınmasına yönəlmiş təzyiqlərini də göstərir.

Digər amil isə bazar iştirakçılarının uzunmüddətli alış mövqeləri açmaqdan çəkinməsidir.

Bu vəziyyət fiziki neft ehtiyatlarının azalması fonunda baş verir.

“Kayeros” şirkətinin məlumatlarına əsasən, münaqişənin başlanmasından bəri qlobal neft ehtiyatları təxminən 650 milyon barel azalıb.

Beləliklə, ehtiyatların azalmasına baxmayaraq, fyuçers bazarındakı qiymətlər fiziki neft təchizatının real xərclərini tam əks etdirməyə bilər.

Neftin daşınma xərcləri 10 dəfəyədək artıb

“Faynənşl Tayms”ın təhlilində əsas diqqət çəkilən məsələlərdən biri dəniz nəqliyyatı xərclərinin kəskin yüksəlməsidir.

Qəzetin məlumatına görə, İrana qarşı müharibədən əvvəlki dövrlə müqayisədə neftin daşınma xərcləri 5–10 dəfə artıb.

Bahalaşmanın əsas səbəbləri arasında tanker çatışmazlığı və daşınma marşrutlarının uzanması göstərilir.

Gəmilərin daha uzun məsafə qət etməsi həm yanacaq, həm də daşınma müddəti baxımından əlavə xərclər yaradır.

Bu xərclər neftin son alıcıya çatdırılma qiymətinə daxil olur.

Hörmüz boğazından neft axını qismən bərpa edilib

Məqalədə Hörmüz boğazından neft daşımalarının qismən bərpa olunduğu bildirilir.

Məlumata əsasən, bu marşrut üzrə gündəlik neft axını 11 milyon barelə çatıb.

Lakin daşımaların bərpası əvvəlki logistika şəraitinin tam qaytarılması demək deyil.

Mövcud məhdudiyyətlər səbəbindən neftin bir gəmidən digərinə köçürülməsi əməliyyatlarından da istifadə olunur.

Bu üsul daşımaların davam etdirilməsinə kömək etsə də, əlavə vaxt və maliyyə tələb edir.

Nəticədə neftin birja qiyməti dəyişməsə belə, onun idxalçı ölkələrə faktiki çatdırılma dəyəri yüksək qala bilər.

Dizel və benzin xam neftdən iki dəfə baha satılır

Qəzetin diqqət çəkdiyi digər mühüm problem neft emalı imkanlarının məhdudlaşmasıdır.

Çindən kənarda dünya üzrə neft emalı güclərinin çatışmazlığı hazır yanacaq məhsullarının qiymətlərinə təzyiq göstərir.

Bununla yanaşı, Rusiya və regiondakı neft emalı müəssisələrinin hücumlara məruz qalması da təchizat imkanlarını zəiflədən amillər sırasında göstərilir.

“Faynənşl Tayms” yazır ki, bu şəraitdə dizel və benzin kimi emal edilmiş neft məhsullarının qiymətləri xam neftin qiymətindən iki dəfə yüksək səviyyəyə qalxıb.

Emal müəssisələrinin vəziyyəti niyə vacibdir?

Xam neftin mövcudluğu bazarda kifayət qədər benzin və dizel olacağına avtomatik zəmanət vermir.

Neftin istifadəyə yararlı yanacaq məhsullarına çevrilməsi üçün emal müəssisələrinin fasiləsiz fəaliyyəti tələb olunur.

Emal gücləri məhdudlaşdıqda və ya müəssisələr zədələndikdə hazır məhsulların təklifi azalır.

Belə vəziyyətdə xam neftin qiyməti nisbətən sabit qalsa da, dizel və benzinin qiyməti daha sürətlə arta bilər.

Bu isə xüsusilə nəqliyyat və sənaye xərclərinə təsir göstərir.

İnflyasiyanın əsas göstəricisi artıq dizel ola bilər

“Faynənşl Tayms”ın təhlilində neftin qiyməti ilə inflyasiya arasındakı ənənəvi əlaqənin zəiflədiyi vurğulanır.

Qəzet bildirir ki, hazırkı şəraitdə xam neftin fyuçers qiymətləri iqtisadiyyatda yaranan real xərc təzyiqlərini əvvəlki qədər dəqiq göstərmir.

Bunun əvəzində dizel yanacağının qiyməti daha mühüm göstəriciyə çevrilir.

Dizelin bahalaşması yükdaşımaya, kənd təsərrüfatına, istehsala və məhsulların paylanmasına birbaşa təsir göstərə bilər.

Bu xərclərin artması son nəticədə istehlak qiymətlərinə də təsir etmək potensialına malikdir.

ABŞ istiqrazları ilə dizel qiymətləri arasında yeni əlaqə

Nəşrin məlumatına görə, may ayından etibarən ABŞ-nin 10 illik dövlət istiqrazlarının gəlirliliyi dizel yanacağının qiymətləri ilə daha güclü əlaqə nümayiş etdirməyə başlayıb.

Qəzet bunu tarixi baxımdan diqqətçəkən dəyişiklik kimi təqdim edir.

İstiqrazların gəlirliliyi investorların inflyasiya, faiz dərəcələri və iqtisadi perspektivlərlə bağlı gözləntilərindən təsirlənir.

Dizel qiymətlərinin bu göstərici ilə daha sıx əlaqələnməsi enerji bazarındakı inflyasiya təzyiqlərinin hansı istiqamətdən qaynaqlandığını anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir.

Bununla belə, qiymətlər arasındakı əlaqə dizelin istiqraz gəlirliliyindəki bütün dəyişikliklərin birbaşa səbəbi olduğunu göstərmir.

Dünya enerji bazarında yeni qiymət reallığı

“Faynənşl Tayms”ın təhlilindən görünür ki, neft bazarını yalnız Brent markalı xam neftin birja qiymətinə əsasən qiymətləndirmək getdikcə çətinləşir.

Fiziki neftin çatdırılma dəyəri, tanker daşımalarının bahalaşması, emal müəssisələrinin imkanları və hazır yanacaq məhsullarının qiymətləri daha böyük əhəmiyyət qazanır.

Məqalədə təqdim olunan məlumatlara əsasən, bazarda üç mühüm dəyişiklik ön plana çıxır: neftin fyuçers qiymətləri ilə real çatdırılma dəyəri arasındakı fərq böyüyür, daşınma xərcləri kəskin artır və emal edilmiş yanacaq məhsulları xam neftdən daha sürətlə bahalaşır.

Bu şəraitdə enerji qiymətlərinin inflyasiyaya təsirini qiymətləndirmək üçün təkcə neft birjalarını deyil, dizel və benzin bazarlarını, eləcə də beynəlxalq daşınma xərclərini izləmək daha vacib hala gəlir.