Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanın Məkkədə imzaladığı ortaq müdafiə sazişi bölgənin təhlükəsizlik arxitekturası baxımından yeni bir dövrün başlanğıcıdır.
Sazişdə “üç dövlətdən hər hansı birinə qarşı həyata keçiriləcək silahlı hücumun hamısına qarşı edilmiş sayılacağı” müddəasının yer alması bu üçtərəfli müdafiə sazişinə pakt xarakteri qazandırır.
Burada Türkiyə baxımından problem budur: Paktın digər iki ölkəsinin təhlükəsizlik, yaxın müharibə və yaxın silahlı hücum baxımından risk vəziyyəti nədir?
BEŞLİ TƏHLÜKƏSİZLİK MEXANİZMİ
Xatırlayacaqsınız, MHP lideri Bahçeli “ABŞ-İsrail şər koalisiyasına qarşı Türkiyə, Rusiya, Çindən ibarət TRÇ ittifaqı” təklif etmişdi. Bəs belə bir ittifaq nə dərəcədə mümkün idi, Bahçelinin kənardan dəstək verdiyi AKP hökuməti “ABŞ-a qarşı” belə bir ittifaqa həqiqətən də girişə bilərdimi?
Məhz bu müzakirələr prosesində, xatırlayacaqsınız, bu köşədə 20 sentyabr 2025-ci ildə “regional beşli təhlükəsizlik mexanizmi” yaradılmasının vacibliyini dilə gətirmişdim: “ABŞ-ın İsrail hegemonluğu altında yeni Yaxın Şərq nizamı qurmağa çalışdığı şəraitdə, ‘ABŞ-İsrail şər koalisiyasına’ qarşı regional təhlükəsizlik mexanizminə ehtiyac olduğu ortadadır. Türkiyə, İran, Misir, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan əməkdaşlığı ilə yaradıla biləcək beşli təhlükəsizlik mexanizmi, ‘ABŞ-İsrail necə dayandırıla bilər’ sualının ən konkret cavabıdır.”
ABŞ DƏSTƏKLİ SÜNNİ İTTİFAQ
Bəs Məkkə Paktı bu beşli təhlükəsizlik mexanizminə gedən yol ola bilərmi? Üç ölkə Misir və İranı da pakta daxil edə bilərmi? Yoxsa əksinə, bu pakt “İran əleyhdarlığı” ehtiva edir?
Səudiyyə Ərəbistanı ilə İran hazırda eyni anda iki cəbhədə qarşı-qarşıyadır. ABŞ İrana hücumlarını Səudiyyə Ərəbistanı və digər Körfəz ölkələrindəki bazalarından həyata keçirir. İran da bu ölkələrdəki ABŞ bazalarını vurur. Digər tərəfdən, iki ölkə Yəməndə də qarşı-qarşıyadır. ABŞ-İran müharibəsinin Hörmüz boğazına, Səudiyyə Ərəbistanı–Yəmən qarşıdurmasının isə Babül-Məndəb boğazına təsiri nəzərə alınarsa, məsələ üstəlik qlobal bir məsələdir.
Üstəlik, sazişin “Məkkə” adı ilə bağlanması belə onun sünniliyinə və İran əleyhdarlığına işarə edir.
Son olaraq, ABŞ Prezidenti Trampın Məkkə Paktı ilə bağlı verdiyi “müsbət” qiymətləndirmə də üçtərəfli ittifaqın “İran əleyhdarı” xarakterinə işarə edir.
NATO-DA SAHƏNİN DƏYİŞDİRİLMƏSİ MƏSƏLƏSİ
Bəs Türkiyə niyə belə bir yükün altına girdi? Səudiyyə Ərəbistanının İranla iki cəbhədə qarşı-qarşıya olduğu, Pakistan–Hindistan qarşıdurmalarının böyümə riski daşıdığı şəraitdə Türkiyə niyə “Birimiz hamımız, hamımız birimiz üçün” sazişi bağladı?
Ankaranın bu mövqeyi NATO-nun Ankara zirvəsi ilə başlayan yeni prosesdən müstəqil deyil. NATO-da sahə dəyişdirilir. Adanada Aralıq dənizi və Yaxın Şərqdən məsul yeni NATO qərargahı yaradılır.
Yaxın zamanda Səudiyyə Ərəbistanında “çoxmillətli dəniz müdafiə ittifaqı” da yaradılmışdı. Türkiyə “Qırmızı dəniz, Babül-Məndəb boğazı və Ədən körfəzində qlobal enerji təchizatı yollarının təhlükəsizliyini təmin etmək” məqsədli həmin ittifaqa da daxil olmuşdu.
ANKARANIN GÖZLƏNTİSİ NƏDİR?
İrana qarşı müttəfiqlərindən axtardığı dəstəyi tapa bilməyən ABŞ-ın NATO vasitəsilə həmin dəstəyi necə təmin edə bildiyini araşdırmışdıq. NATO-nun Ankara zirvəsinin yekun bəyanatında İranın hədəfə alınmasının Türkiyə baxımından nə qədər böyük risk daşıdığını təhlil etmişdik. Məhz həmin riski böyüdən öhdəlikdir Məkkə Paktı.
Bəs Türkiyə bu riski niyə alır? Ankara dörd raket təxribatına baxmayaraq ABŞ-ın yanında İrana qarşı mövqe tutmamışkən, bu gün niyə belə bir risk alır?
Məqsəd Pakistanın nüvə gücündən yararlanmaqdırmı? Məqsəd ABŞ-Səudiyyə Ərəbistanının imzaladığı nüvə sazişindən yararlanmaqdırmı? Məqsəd “Bayraktar mərkəzli hərbi sənayeni” iki böyük silah alıcısı üzərindən inkişaf etdirməkdir? Yoxsa məqsəd sünni blok liderliyidir? Ya da hamısı?
ASTANADAN MƏKKƏYƏ
Türkiyə qısa müddət əvvələ qədər İran və Rusiya ilə Astana Platformasında idi, ABŞ narahat idi. Türkiyə bu gün Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı ilə Məkkə Paktındadır, ABŞ məmnundur, Tramp müdafiə ittifaqını coşqu ilə salamlayır.
Ancaq daxili dinamiklərinə görə üç ölkənin heç biri ABŞ üçün çantada kəklik deyil. Buna görə də sabah bütün planlaşdırmalar dəyişə və yeni ittifaqlar qurula bilər, mövcud ittifaqlar genişlənərək dəyişə bilər. Pakistanın Çinlə münasibətlərinin dərinliyi, Səudiyyə Ərəbistanının ABŞ, Rusiya və Çin üçbucağında qurmağa çalışdığı tarazlıq aparılan bütün hesablamaları dəyişdirə bilər.
