İran asimmetrik rıçaqların gücü ilə ABŞ və İsraili strateji hədəflərindən məhrum edən 14 maddəlik razılaşmanı formalaşdırdı. ABŞ-nin dəniz blokadasına və sanksiyalarına baxmayaraq, “raket diplomatiyası” İrana həm meydanda, həm də danışıqlar masasında strateji üstünlük qazandırdı. ABŞ Prezidenti Donald Trampın 2020-ci ildə dediyi “İranlılar heç bir müharibəni qazanmayıblar, amma heç bir danışıqları da uduzmayıblar” sözlərindəki ilk hökm də tərsinə çevrildi.
Pozuntulara və hücumlara qarşı cavab zərbələri endirə bilmək və Hörmüz boğazını qarşı tərəfin iradəsini qıran bir rıçaq kimi nəzarətdə saxlamaq bu prosesin dayanıb-yenidən başlamalarına hökm etdi.
Lakin razılaşmanın bəzi müddəalarına, xüsusilə də Livan da daxil olmaqla bütün cəbhələrdə müharibənin dayandırılmasını şərt qoyan birinci maddəyə bərkidilmiş əl qumbaraları var. Onun təhlükəsizlik halqası isə İsrailin əlindədir. Hərbi fəaliyyətlərin dayandırılmasına əlavə olaraq, razılaşmada Livanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünün təsdiqi də yer alır. İran və Hizbullah bunu “İsrail Livanda işğal etdiyi yerlərdən çəkilməlidir” şəklində oxuyur. Lakin Amerika administrasiyası yalnız hücumların qarşılıqlı şəkildə dayandırılması hissəsi ilə maraqlanır. İsrailin yekun razılaşmaya aparan prosesi sabotaj edəcəyinə dair xəbərdarlıqlar Amerika kəşfiyyat ictimaiyyətinin hesabatlarında da əks olunub.
Razılaşmanın Livanla bağlı hissələrinin özünü bağlamadığını Trampa bildirən İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu, yəhudi lobisini və sionist xristian radikallarını həm mediada, həm də Amerika Konqresində hərəkətə gətirir. Hələ imzaların mürəkkəbi qurumamış İsrail ordusu 150-dən çox hücumla onlarla livanlını qətlə yetirərək və işğalı genişləndirmə addımları ataraq “Mən bu razılaşmanı partladacağam” demiş oldu. İran da məhz buna görə Bürgenstokda 60 günlük danışıqlar prosesinin ilk iclasına getmədi. ABŞ-yə “əvvəlcə kiçik ortağının cilovunu çək” mesajını verdi.
İran əyləcə basarkən, razılaşmada bütün cəbhələrdə atəşkəsin təmin edilməsi, blokadanın qaldırılması, Hörmüzün açılması, İran fondlarının sərbəst buraxılması və yekun razılaşmaya qədər neft məhsullarının ixracına güzəşt verilməsini nəzərdə tutan beş maddə yerinə yetirilmədikcə danışıqlara keçilməyəcəyini bildirən 13-cü maddəni işə salır.
İran bu qətiyyətini davam etdirsə, Tramp ya yenidən müharibəyə qayıdacaq, ya da İsraili yola gətirəcək. Bunlardan biri hərbi baxımdan uğur vəd etmir; digəri isə Konqresdəki vəziyyət baxımından siyasi cəhətdən baha başa gəlir. Lakin Tramp komandası daxilində “Əvvəl Amerika maraqları” deyən qanad görünməmiş şəkildə İsrailə sərt xəbərdarlıqlar etməyə başlayıb ki, bu da Netanyahunun dəfələrlə ayaqüstə alqışlandığı Konqresdən Ağ Evə qarşı əngəl yaratma cəhdlərinin asanlıqla təkrarlana bilməyəcəyinə işarə edir.
Vitse-prezident J.D. Vensin “Tramp İsrail dövlətinə simpatiya bəsləyən yeganə dövlət başçısıdır. Mən İsrail kabinetində olsaydım, əlimdə qalmış yeganə güclü müttəfiqə hücum etməzdim… Vətəninizi qoruyan silahların üçdə ikisi amerikalıların əli ilə istehsal olunub və Amerika vergi ödəyicilərinin pulu ilə maliyyələşdirilib. Ayılıb reallığı dərk etməyin vaxtıdır” sözləri ictimaiyyətdə yüksələn “İsrail doyumsuz, istismarçı və nankor bir yükdür” hissiyatına cavab verir. Ağ Evdən yüksələn bu səslər “Əvvəl İsrail” deyənlərin söykəndiyi budaqları kəsə bilər. İsrail tənqidi təkcə birdəfəlik çıxış da olmadı. Vens daha sonra “İsrailin marağı Amerikanın marağıdır” deyənləri hədəfə aldı.
İsrail asanlıqla tərbiyə edilə bilən bir varlıq deyil. Soyqırım naziri İsrael Katz Qəzzadan sonra şimal sərhədlərində də həll yolunu “Livanlıların torpaqlarını ələ keçirmək və evlərini dağıtmaq” kimi təsvir edir. Onlar həm Qəzzada, həm də Livanın cənubunda yenidənqurmanı əngəlləyərək bu torpaqları yaşanmaz hala gətirməyi və müqavimətin ictimai dayaqlarını məhv etməyi hədəfləyirlər.
ABŞ, İsraili qoruma öhdəliyini dayandırmadan, silah axınını və maliyyə yardımlarını kəsmədən, öldürmək instinkti ilə hərəkət edən bu varlığı məhdudlaşdıra bilməyə bilər. Yaxud öz maraqları ilə İsrailin oyunu arasında gərginliklər yaşayıb yıprana bilər.
İran üçün də bu təhlükəli prosesin çıxılmazlıqları az deyil. Asimmetrik rıçaqlara əsaslanan çəkindirmə qabiliyyəti düşmənin strateji hesablarını poza bilsə də, yeni status-kvonun qurulmasına kifayət etməyə bilər. Davamlı güc balansı bundan daha çoxunu tələb edir.
İran məruz qaldığı dağıntıları aradan qaldırmaq və müharibədən əvvəl tez-tez ictimai narazılığı alovlandıran iqtisadi problemlərin öhdəsindən gələ bilmək üçün razılaşmanın təşviqedici maddələrinə ümid bağlayır. Sanksiyaların qaldırılması, blokadanın sona çatması, yenidənqurma üçün 300 milyard dollarlıq fondun yaradılması və dondurulmuş aktivlərin sərbəst buraxılması İranın danışıqlardan çəkilmək kartını son vasitə kimi düşünməsini və yaradıcı çeviklik nümayiş etdirməsini tələb edir.
Bundan əlavə, müharibə dövründə formalaşan milli birliyin qorunması kritik məsələyə çevrilir. Ağıllı siyasətlərlə hibrid müharibə variantları zərərsizləşdirilməzsə, fövqəladə şəraitin yaratdığı birlik itirilə bilər.
Yüksək vəzifəli şəxslərin öldürülməsindən sonra yeni güc balansının necə qurulacağı mühüm əhəmiyyət daşıyır. Müharibə şəraitində çəkisi artan silahlı qüvvələrlə mülki qanadlar arasındakı balans amili kimi rəhbərlik məqamının rolu ön plana çıxır. Qüvvələr arasında tarazlığın təmin edilməsinə yönəlmiş həssaslığı razılaşma memorandumuna yanaşmada da hiss edirik. İran lideri Müctəba Xamenei ABŞ ilə danışıqların uğuruna inanmasa da, atasının izindən gedərək, İnqilab Keşikçilərinin “güzəştsiz qələbə” hədəfinə bağlı qalarkən milli maraqların təmin olunması üçün mülki qanadın danışıqlar bacarıqlarına da dəyər verən mövqe sərgilədi.
Kənara itələndiyi düşünülən Prezident Məsud Pezeşkianın “güzəştsiz danışıqlar” istiqamətindəki təminatlarına əsaslanaraq danışıqlar heyətinin üzərinə böyük məsuliyyət qoydu. Ölkənin üzləşdiyi ciddi çətinliklər və Payidari cəbhəsinin danışıqlara qarşı apardığı kampaniya nəzərə alındıqda, Xamenei özünü gərginlikləri qarşılayan mövqedə tapır. Qütblərarası gərginliyi udmaq qabiliyyəti fövqəladə dövrün aşılmasını asanlaşdıra bilər. Əks halda, rəqabətin idarə edilməsindəki zəifliklər daxildə qarışıqlığın yaranmasına səbəb ola bilər. Başda Hörmüzdə suverenlik və nəzarətin təmin edilməsi olmaqla, cavab tədbirləri nəticəsində müharibənin xərcinə ortaq edilən qonşularla münasibətlərin idarə olunması da ABŞ-ni uğursuzluğa düçar etməyin ən mühüm sınaq sahəsini təşkil edir. Qonşuların məğlubiyyət halını nə dərəcədə yeni regional nizama doğru yönəldə biləcək? Buna zaman şahid olacaq.
