7 oktyabr 2023-cü ildə baş verən Əqsa Tufanı blokada altında nəfəs ala bilməyən Qəzza zolağında əvvəlcədən proqnozlaşdırıla bilən bir partlayış idi. HƏMAS-ın hücumu İsrailin sanki “qəfəsə salınmış” Qəzzadan quş belə uça bilməz və hər cür pozuntunun öhdəsindən gələ bilərik deyən təkəbbürünə çırpıldı.
Fələstinlilər üçün son dərəcə ağrılı məsələ olan əsirlərin və məhbusların azad edilməsi, Qəzzanı açıq həbsxanaya çevirən blokadanın yarılması, İbrahim Sazişləri ilə Fələstin məsələsinin tabutuna mismar vuran prosesin dayandırılması, Şərqi Qüds və İordan çayının qərb sahilində yavaş-yavaş həyata keçirilən soyqırımına son qoyulması tufanı doğuran səbəblər idi. İsrailin müdafiə qalxanını aşdı, çəkindirmə iddiasına və kəşfiyyat potensialına zərbə vurdu, Fələstin məsələsini kilidli sandıqda saxlaya bilməyəcəyini göstərdi.
İsrail isə yaşadığı şok və travmanı soyqırımçı siyasətini yenidən qurmaq, “vəd edilmiş torpaqlar” cəfəngiyyatını açıq siyasi öhdəliyə çevirmək və regional güc balansını kökündən dəyişdirmək üçün fürsətə çevirdi. Hərbi gücün heç bir sərhəd tanımadığı yenidənqurma layihəsində Qəzzanı yaşanmaz hala gətirmək, əhalisini başda Sina yarımadası olmaqla müxtəlif coğrafiyalara sürgün etmək və bu ərazidə soyqırımını tamamlamaq planın ilk mərhələsi idi. Binaları yerlə-yeksan etdi, qətliamlar törətdi, 2,2 milyon insanı ölümə, aclığa, susuzluğa və evsizliyə məhkum etdi, lakin sürgün, tam işğal və müstəmləkələşdirmə məqsədinə nail ola bilmədi.
Məskunlaşmaçı terroru, işğalçı ordunun əməliyyatları və hökumətin yeni yaşayış məntəqələri layihələri ilə İordan çayının qərb sahilini tamamilə udmaq və ilhaq etmək soyqırımçı gündəmin digər istiqamətini təşkil edir. Bu, yeni intifadalara səbəb ola biləcək açıq bir məsələdir.
“Bərəkətli Hilal”ın Levantdakı uzantısı olan Livanı mümkün qədər udmaq xarici halqadakı ilk hədəf idi. Bunun üçün Hizbullahın tamamilə məhv edilməsi tələb olunurdu. Müqavimət aldığı ağır zərbələrə baxmayaraq ayaqdadır.
Su mənbəyi və strateji qalxan kimi Qolan təpələrindəki işğalı dərinləşdirmək digər bir halqa idi. Suriyada 13 ildir davam edən çirkli müdaxilələr və vəkalət müharibəsi davam edərkən İsrail Qəzzadan alovlanan hərbi gücü ilə Dəməşq tərəfində döyüşən İranla əlaqəli qüvvələri hədəf alaraq süqutu sürətləndirdi. Hizbullah da Suriyada fəaliyyətini azaldaraq Livanda Qəzza ilə həmrəylik cəbhəsini ayaqda saxlamağa çalışırdı. Hizbullahın rəhbər heyətinə vurulan zərbələrdən sonra 27 noyabr 2024-cü ildə atəşkəs əldə edilərkən elə həmin gün HTŞ İdlibdən hücumunu başlatdı. Dekabrın 8-də rejim devrilərkən İsrail Suriyanın bütün hərbi infrastrukturunu və potensialını məhv edən hava hücumlarına başladı. Suriya artıq İsrailin hər cür tələbi diktə edə biləcəyi şəkildə dağılmışdı.
İsrail baxımından İrana hücum ediləcəyi təqdirdə Suriya və Livandan cəbhə açılacağına dair çəkindirici balans birincidə çökmüş, ikincidə isə zəifləmişdi. Cənubi Suriyanı bufer zonaya çevirmək və “Musadan bəri yəhudilərə məxsusdur” dediyi Qolanı unutdurmaq məqsədi də — Dəməşq Amerika oxuna keçsə belə — hələ də açıq məsələdir. Sabah bir gün külək əks istiqamətdə əssə, hesablar da alt-üst ola bilər.
İrana qədər Suriya və İraq hava məkanı İsrail üçün maneəsiz açıq dəhlizdir, bağlana bilməz. Buna görə də Suriyada daimi Türkiyə hərbi mövcudluğunu “rahatlığını pozan” qüvvə yerləşdirilməsi kimi görür və buna qarşı çıxır. Ön cəbhələrdəki çöküş və ya geriləməyə əlavə olaraq, Epşteyn bataqlığındakı Donald Trampın Ağ Evə qayıtması hesablaşmanın sonuna saxlanılan İrana qarşı müharibə başlatmağı mümkün etdi. Lakin soyqırımçı-Epşteyn Koalisiyası bu müharibədə rəsmən elan etdiyi hədəflərin heç birinə nail ola bilmədi. Hibrid müharibə ilə daxili qarışıqlıq yaratmaq, kürd qüvvələrini meydana çıxarmaq, bu yolla rejimi devirəcək şərait yaratmaq, nüvə proqramını aradan qaldırmaq, raket və PUA infrastrukturunu məhv edərək ölkənin zərbə gücünü məhdudlaşdırmaq, nəticədə İranı təslim almaq və müstəmləkələşdirmək… İlk gün rəhbər heyətini itirən İran “Kərbəla rəvayəti” ilə müdafiəni təşkil etdi, silahlı qüvvələr sürətlə toparlanaraq cavab verməyə başladı və yeni bir güc balansı qurmağı bacardı. İrana hücumlarda istifadə edilən bütün hərbi baza və obyektlərə cavab zərbələri endiriləcək, — dedi və bunu etdi. Bəhreyn, Küveyt, BƏƏ, Səudiyyə Ərəbistanı, İraq və İordaniyadakı Amerika bazaları vuruldu. İsrailin toxunulmazlığı da paramparça edildi. İqtisadi infrastruktura hücum ediləcəyi təqdirdə Amerika paylarının olduğu bölgədəki bütün enerji obyektləri və şirkətlər qanuni hədəf olacaq, — dedi və belə də oldu. Amerika bazaları qoruna bilmədiyi kimi, ABŞ-ın regional tərəfdaşlarına verdiyi müdafiə zəmanəti də cırıq kağıza çevrildi. İntensiv raket və PUA hücumları ilə ABŞ və İsrailin müdafiə raketlərini kritik səviyyələrə qədər tükətdi. İranın hücum halında Hörmüz boğazını bağlayacağına dair xəbərdarlığı ciddi qəbul edilməmişdi; bu da gerçəkləşdi. Beşinci Donanmanın yerləşdiyi əsas təchizat mərkəzi 4 km uzaqlıqdakı San-Dieqoya köçmək məcburiyyətində qaldı. İran ona qarşı başladılan müharibənin xərclərini yayaraq təsir rıçağı yaratdı. Neft təklifinin azalması ilə qlobal bazarlar daralarkən ABŞ-ın qarşısına öz şərtləri ilə çıxacaq vəziyyətə gəldi. Ona məğlubiyyət vəd edən 17 iyun anlaşma memorandumuna əməl etməyən və fasilələrlə davam etdirdiyi hücumlarla da nəticə əldə edə bilməyən ABŞ avqustun 24-dən bəri İranı nəfəs ala bilməyəcək vəziyyətə salmaq üçün sanksiyaları genişləndirir. Bununla Tehranı öz şərtləri əsasında təslim ala biləcəyini düşünür. Alınmasa, noyabr seçkilərindən sonra daha bir sarsıdıcı hücum mərhələsi xəyal edir. Bunların heç birinin nəticəsinə zəmanət yoxdur.
İyuldan bəri yenidən başlayan Yəmən müharibəsinin öz səbəbləri və daxili dinamikası olsa da, nəticədə İranın mövqeyini gücləndirən ikinci bir cəbhəyə çevrildi. Hörmüzdən sonra yəmənlilərin də Babül-Məndəb boğazını bağlamaq potensialı ABŞ və müttəfiqlərinin çıxılmaz vəziyyətə düşməsinə səbəb olur.
İran və müttəfiqlərinin asimmetrik cavabvermə potensialı qlobal hərbi gücün sərhədlərini üzə çıxardı. Bundan əlavə, Səudiyyə Ərəbistanı kimi Körfəz ölkələrinə güc verən enerji obyektləri onlar üçün zəiflik yaradan amilə çevrildi. Hava hücumundan müdafiə sistemlərinə əsaslanan təhlükəsizlik arxitekturası çökdü.
Ayaqyalın yəmənlilər 2015-ci ildən 2022-ci il atəşkəsinə qədər müqavimət göstərərək Səudiyyə koalisiyasını qələbədən məhrum etmişdilər. Lakin İran müharibəsindən ilhamlanan bir addımla bu müharibəni eyni zamanda Amerika və İsrail maraqları üçün aparmış Ər-Riyadın qarşısına yeni bir güc balansı qoydular. 12 ildir davam edən blokadaya və vəkil qüvvələrlə həyata keçirdiyi müdaxiləyə son qoymasını tələb etdilər. “Blokadaya qarşı blokada” deyərək Səudiyyə gəmilərini və limanlarını hədəf aldılar. “Hücuma qarşı hücum” deyərək Aramconun obyektlərinə, limanlara və hava bazalarına cavab zərbələri endirdilər. Tramp Yəmənlə 2025-ci ilin mayında əldə etdiyi birtərəfli atəşkəsi pozmaq maraqlarına uyğun olmadığı üçün Səudiyyə Ərəbistanının müharibəsinə birbaşa qatılmaqdan imtina etdi. Kəşfiyyat və texniki dəstək bizdən, müharibə sizdən, — dedi. Bu da tərəfdaşları qorumaq öhdəliyində yeni bir uğursuzluğa səbəb oldu. Dar çərçivədə Pakistan və Türkiyə ilə Məkkə İttifaqı kompensasiyaedici alternativ kimi fəaliyyətə başladı. Tramp da bu ittifaqı regional müttəfiqlərin daha çox yük götürməsi istiqamətində Amerikanın hesabına yazılacaq bir qurum kimi gördü və alqışladı. Bu ittifaqla müharibənin alovunu böyütmək istiqamətində yeni addımlar atılır. Lakin Ənsarullahın rəhbərlik etdiyi Səna qüvvələrini diz çökdürəcək bir güc toplaya bilmələri şübhəli görünür.
İsrail də Səudiyyə Ərəbistanının düşdüyü çətin vəziyyətdən istifadə edərək Yəmən və İrana qarşı müharibənin ərəb cəbhəsini qızışdırır. CENTCOM-un Almaniyada İsrail və ərəb ölkələrinin baş qərargah rəislərini bir araya gətirdiyi toplantı ilə İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahunun Əbu-Dabidə ərəb nümayəndələri ilə keçirdiyi gizli görüş yalnız əməkdaşlıq zəmini yaratmır, eyni zamanda soyqırımçı dövlətə “normallaşma” qapılarını açır. İsrail Səudiyyə Ərəbistanının maneəsi ilə yanvar ayında Yəməndən qüvvələrini çıxaran BƏƏ-nin yenidən meydana qayıtmasını istəyir. Beləliklə, İsrail-Əmirliklər cütlüyünün su yolları üzərində strateji hökmranlıq planının önü yenidən açıla bilsin. Əgər Yəmən bütövlükdə ələ keçirilə bilmirsə, o zaman Cənubi Yəməni qoparaq hesabını aparırdılar. Cənubi Yəmən, boğazın qarşı tərəfində Somaliland, Qırmızı dəniz tərəfində isə Eritre ilə birlikdə bu planda irəliləyiş əldə edəcəklərini düşünürlər. Sudanda dəstəklədikləri Çevik Dəstək Qüvvələri Xartumu ələ keçirə bilsəydi, hər şey tamamlanmış olacaqdı. Lakin bütün bunlar Əmirliklər-İsrail cütlüyünün paylaşdığı xəyallar olaraq qalır. Məkkə İttifaqının üzvləri ilə yanaşı Misir, Sudan, Cibuti və Somali də buna qarşıdır. Yəmən bu hesablardakı düyün nöqtəsidir. İndi bütün güclərini oraya yönəldirlər. Səna hökumətinə bağlı Yəmən silahlı qüvvələri Babül-Məndəb boğazını bağlaya biləcək mövqeyə çatıb və Qırmızı dənizdəki nəzarətini daxili bölgələrə doğru möhkəmləndirir. Səna süqut etmədən bu hesabların baş tutması çətindir.
İran və Yəmən müharibələri hərb və güc arxitekturası ilə bağlı nəzəriyyələrin yenidən nəzərdən keçirilməsini tələb edən nəticələr ortaya qoydu. Bu müharibələr az xərcli asimmetrik cavab zərbələrinin və münaqişənin xərclərini xaricə ötürmək imkanlarının təkəbbürlə hazırlanmış hərbi planları necə bataqlığa sürükləyə biləcəyini göstərdi. İsrailin Qəzzadan başlayaraq bölgədə güc balansını tamamilə dəyişdirmək cəhdi rəqib bir güc balansı ilə qarşılıq tapdı. Və hekayənin sonu hələ yazılmayıb.
