Zəngəzur Dəhlizi: Azərbaycan Nədən Geri Çəkildi?

9 Dəq Oxuma Müddəti

Ermənistan TRIPP layihəsi ilə bağlı sazişi ratifikasiya edib

2026-cı il noyabrın 11-də Ermənistan Prezidenti Vaaqn Xaçaturyan Ermənistan və ABŞ arasında Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə “Tramp Marşrutu” üzrə Strateji Əməkdaşlıq haqqında Çərçivə Sazişinin ratifikasiyasına dair qanunu imzalayıb.

Qanun bundan bir neçə gün əvvəl Ermənistan parlamenti tərəfindən də ratifikasiya edilmişdi.

Sənəd Ermənistan və ABŞ arasında TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsi ilə bağlıdır.

İlham Əliyev Zəngəzur dəhlizindən danışıb

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Zəngilan rayonunun Cahangirbəyli kəndinin birinci mərhələsinin açılışında Zəngəzur dəhlizinin bu kənddən keçəcəyini bildirib.

Prezident qeyd edib ki, dəhlizin kənddən keçməsi nəticəsində burada böyük inkişaf gözlənilir.

Milli Məclisin deputatı Bəhruz Məhərrəmov isə Vaşinqtonun TRIPP kimi irimiqyaslı təşəbbüslərdən imtina etməsinin və ya layihədə Azərbaycanın mərkəzi rolunu nəzərə almamasının ABŞ-nin geoiqtisadi mövqelərini zəiflədəcəyini iddia edib.

Zəngəzur dəhlizi məsələsi necə yarandı?

Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat əlaqəsinin yaradılması məsələsi 2020-ci il noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya arasında imzalanmış üçtərəfli bəyanatdan sonra gündəmə gəlib.

Bəyanatın 9-cu maddəsində bölgədə bütün iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin bərpası nəzərdə tutulurdu.

10 noyabr bəyanatının 9-cu maddəsi

Sənəddə Ermənistanın Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında vətəndaşların, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin hər iki istiqamətdə maneəsiz hərəkətinin təhlükəsizliyinə zəmanət verdiyi göstərilirdi.

Həmin maddəyə əsasən, nəqliyyat əlaqəsinə nəzarəti Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin Sərhəd Xidməti həyata keçirməli idi.

Tərəflərin razılığı əsasında Naxçıvanla Azərbaycanın qərb rayonlarını birləşdirən yeni nəqliyyat xətlərinin inşası da nəzərdə tutulurdu.

İlham Əliyev 2020-ci il noyabrın 10-da xalqa müraciətində bu məsələyə toxunaraq həmin müddəanın onun təkidi ilə sənədə daxil edildiyini bildirmişdi.

Prezident dekabrın 1-dəki çıxışında isə dəhlizin təhlükəsizliyinin Ermənistan tərəfindən deyil, Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin Sərhəd Xidməti tərəfindən təmin olunacağını vurğulamışdı.

Beləliklə, sonrakı illərdə Azərbaycan və Ermənistan arasında davam edən müzakirələrin əsası həmin bəyanatla qoyuldu.

Azərbaycan və Ermənistan hansı məsələdə razılaşa bilmirdi?

2020-ci il dekabrın 5-də Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan bəyanatda işlədilən “dəhliz” anlayışının yalnız Laçın dəhlizinə aid olduğunu bildirdi.

Dekabrın 27-də Ermənistan İctimai Televiziyasına müsahibəsində isə ölkəsinin ərazi bütövlüyünün qırmızı xətt olduğunu və nəqliyyat əlaqələrinə nəzarət məsələsinin sonradan müzakirə ediləcəyini açıqladı.

2021-ci il fevralın 15-də Ermənistan Xarici İşlər Nazirliyinin mətbuat katibi də Ermənistan ərazisindən keçən bütün nəqliyyat xətlərinin ölkənin suverenliyi və yurisdiksiyası altında olacağını bildirdi.

Gömrük nəzarəti əsas mübahisə mövzusu idi

Azərbaycan tərəfi ölkənin əsas ərazisini Naxçıvanla birləşdirən marşrutda Ermənistanın gömrük yoxlamalarının aparılmamasını tələb edirdi.

İlham Əliyev 2021-ci il dekabrın 21-də NATO-nun baş katibi ilə birgə mətbuat konfransında Zəngəzur dəhlizinin hüquqi statusunun Laçın dəhlizinin statusu ilə eyni olmalı olduğunu bildirmişdi.

O, həmin dövrdə Laçın dəhlizində Azərbaycanın gömrük nəzarətinin olmadığını əsas gətirərək Zəngəzur dəhlizində də Ermənistanın gömrük nəzarətinin olmamasını tələb etmişdi.

Ermənistan isə bu tələbin ölkənin suverenliyinə zidd olduğunu bildirərək onu qəbul etmirdi.

Beləliklə, 2025-ci ilə qədər davam edən mübahisələrin mərkəzində sərhəd və gömrük yoxlamaları, eləcə də marşrut üzərində nəzarət məsələsi dayanırdı.

Vaşinqton razılaşması TRIPP layihəsini gündəmə gətirdi

2025-ci ildə Azərbaycan və Ermənistan ABŞ-nin iştirakı ilə Vaşinqtonda birgə bəyannamə imzaladılar.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp daha sonra İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu ilə görüşü zamanı Azərbaycan və Ermənistanı ticarətin dayandırılması və gömrük tariflərinin 200 faizə qaldırılması ilə hədələyərək razılaşmanın imzalanmasına nail olduğunu bildirdi.

Naxçıvana maneəsiz bağlantı razılaşdırıldı

Vaşinqton bəyannaməsinin 3-cü maddəsində tərəflər beynəlxalq nəqliyyatın təmin olunması məqsədilə kommunikasiyaların açılmasının əhəmiyyətini bir daha təsdiqlədilər.

Sənəddə Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında maneəsiz bağlantının təmin olunması da nəzərdə tutulurdu.

Razılaşmaya əsasən, Azərbaycan Naxçıvana maneəsiz nəqliyyat əlaqəsi əldə edir, Ermənistan isə öz ərazisi üzərində suverenliyini və yurisdiksiyasını qoruyurdu.

Bu nəqliyyat layihəsi Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə “Tramp Marşrutu” — TRIPP adlandırıldı.

Ermənistan Prezidentinin noyabrın 11-də imzaladığı qanun da məhz bu layihə ilə bağlıdır.

TRIPP layihəsini kim idarə edəcək?

2026-cı il yanvarın 13-də TRIPP layihəsi üzrə çərçivə sənədi imzalanıb.

Layihənin həyata keçirilməsi üçün Ermənistan və ABŞ TRIPP İnkişaf Şirkətini yaradıblar.

Şirkətin səhmlərinin 74 faizi ABŞ-yə, 26 faizi isə Ermənistana məxsusdur.

Şirkətin ilkin fəaliyyət müddəti 49 il müəyyən edilib.

İkili nəzarət sistemi necə işləyəcək?

Sazişə əsasən, Ermənistan bütün sərhəd və gömrük məsələləri üzrə suverenliyini saxlayır.

TRIPP marşrutunda iki mərhələli idarəetmə sisteminin yaradılması planlaşdırılır.

Birinci mərhələ “ön ofis”, ikinci mərhələ isə “arxa ofis” adlandırılır.

“Ön ofis” funksiyalarının icrası üçüncü tərəf olan şirkətə həvalə ediləcək.

Bu qurum ilkin sənəd yoxlamalarını, əlaqələndirmə işlərini və rüsumların toplanmasını həyata keçirəcək.

“Arxa ofis” isə Ermənistan dövlətinin nəzarətində fəaliyyət göstərəcək.

Son gömrük qərarlarının qəbul edilməsi, təhlükəsizlik yoxlamalarının aparılması və icazələrin verilməsi Ermənistanın səlahiyyətində olacaq.

Beləliklə, “ön ofis” qərar qəbul etməyəcək, yalnız prosedurların asanlaşdırılmasına xidmət göstərəcək. Yekun qərarlar isə Ermənistanın nəzarətində olan “arxa ofis” tərəfindən veriləcək.

TRIPP ilə Zəngəzur dəhlizi arasında hansı fərqlər var?

TRIPP layihəsi ilə 2020-ci ildən müzakirə edilən Zəngəzur dəhlizi arasında mühüm fərqlər mövcuddur.

Birinci fərq nəzarət mexanizmi ilə bağlıdır.

2020-ci il bəyanatına əsasən, nəqliyyat əlaqəsinə nəzarət Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin Sərhəd Xidmətinə həvalə edilməli idi.

TRIPP layihəsində isə yekun nəzarət səlahiyyəti Ermənistan dövlətinə məxsusdur.

Gömrük yoxlamaları ilə bağlı mövqe dəyişib

İkinci əsas fərq sərhəd və gömrük yoxlamaları ilə əlaqədardır.

Azərbaycan əvvəlki danışıqlarda əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında Ermənistanın sərhəd və gömrük yoxlamaları olmadan nəqliyyat əlaqəsinin təmin edilməsini tələb edirdi.

TRIPP marşrutunda isə sərhəd və gömrük prosedurlarının həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur.

Bu baxımdan, Azərbaycan tərəfinin TRIPP razılaşması ilə əvvəlki mövqeyindən geri çəkildiyi qənaətinə gəlmək olar.

Azərbaycan Ermənistanın gömrük nəzarətinə niyə etiraz etmir?

Azərbaycan indiyədək TRIPP marşrutunda sərhəd və gömrük yoxlamalarının Ermənistanın nəzarətində olmasına rəsmi etiraz bildirməyib.

Bu mövqenin səbəbləri barədə mediada və ekspertlər tərəfindən ayrıca araşdırma aparılmayıb.

Bununla belə, Azərbaycanın mövqeyindəki dəyişikliyin digər razılaşmalarla əlaqəli olması ehtimal edilir.

ABŞ ilə strateji əməkdaşlıq sənədləri imzalanıb

Azərbaycan və ABŞ arasında əvvəlcə strateji anlaşma memorandumu, daha sonra isə strateji əməkdaşlıq xartiyası imzalanıb.

Bu sənədlərdə regional nəqliyyat əlaqələri, rəqəmsal infrastruktur və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlıq nəzərdə tutulur.

Vaşinqtonda imzalanmış birgə bəyannamənin 2-ci maddəsinə əsasən, ATƏT-in Minsk qrupunun ləğvi prosesi də başlanıb.

Qurum 2025-ci ilin sonunda ləğv edilib.

Minsk qrupunun ləğvi əvvəllər Azərbaycan tərəfindən də tələb kimi irəli sürülürdü.

Bundan əlavə, ABŞ Prezidenti Donald Tramp 907-ci düzəlişin tətbiqini müvəqqəti dayandırıb.

Bu amillərin Azərbaycanın TRIPP layihəsi ilə bağlı mövqeyinə təsir göstərmiş ola biləcəyi ehtimal olunur.

TRIPP-də “maneəsiz keçid” nə deməkdir?

Vaşinqton razılaşmasında işlədilən “maneəsiz keçid” ifadəsinin konkret hüquqi məzmunu ətraflı izah olunmayıb.

Bununla belə, TRIPP marşrutunda sərhəd və gömrük prosedurlarının həyata keçiriləcəyi məlumdur.

Bu səbəbdən “maneəsiz keçid” anlayışı Azərbaycanın əvvəllər tələb etdiyi kimi, Ermənistanın yoxlamaları olmadan hərəkət etmək mənasına gəlmir.

Standart sərhəd-keçid qaydaları tətbiq oluna bilər

Ehtimal etmək olar ki, “maneəsiz keçid” ifadəsi Azərbaycan üçün əlavə prosedurlar müəyyən edilmədən standart sərhəd-keçid qaydalarının tətbiqini nəzərdə tutur.

Azərbaycan və Ermənistan arasında hələ sülh müqaviləsi imzalanmayıb və ölkələr arasında fəaliyyət göstərən keçid məntəqəsi yoxdur.

Bu baxımdan, razılaşma Ermənistanın sözügedən marşrutda əlavə prosedurlar tətbiq etməməsi, Azərbaycanın isə əvvəlki gömrük nəzarəti ilə bağlı tələbindən geri çəkilməsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Beş ildən artıq davam edən mübahisə sona yaxınlaşır

2020-ci ildən başlayan və Azərbaycanın əsas ərazisini Naxçıvanla birləşdirəcək quru yolunun şərtləri ilə bağlı davam edən fikir ayrılıqları böyük ölçüdə aradan qalxıb.

Hazırda həm Azərbaycan, həm də Ermənistan rəsmiləri TRIPP layihəsini dəstəkləyən açıqlamalar verirlər.

Azərbaycan əvvəlki “yoxlamasız keçid” tələbindən geri çəkilərək Naxçıvana maneəsiz nəqliyyat əlaqəsi üzrə razılaşma əldə edib.

Bununla yanaşı, ABŞ ilə strateji əməkdaşlıq xartiyası imzalanıb və 907-ci düzəlişin tətbiqi müvəqqəti dayandırılıb.

Ermənistan isə öz ərazisindən keçəcək nəqliyyat marşrutu üzərində suverenliyini və yurisdiksiyasını qoruyub saxlayıb.

Beləliklə, Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı 2020-ci ildən davam edən mübahisələr TRIPP layihəsi çərçivəsində əldə edilmiş razılaşmalar nəticəsində, demək olar ki, sona çatıb.

Bu Xəbəri Paylaş
Şərh edilməmiş