Rusiya və Çin ABŞ layihəsini blokladı
BMT Təhlükəsizlik Şurasında İranla bağlı yeni diplomatik qarşıdurma yaşanıb. Rusiya və Çin ABŞ tərəfindən hazırlanan və İrana tətbiq edilən beynəlxalq sanksiyaların icrasını izləyən ekspert qrupunun mandatını daha bir il uzatmağı nəzərdə tutan qətnamə layihəsinə veto qoyub.
Səsvermədə Təhlükəsizlik Şurasının 11 üzvü layihəni dəstəkləyib. Rusiya və Çin əleyhinə səs verərək veto hüququndan istifadə edib, Pakistan və Somali isə bitərəf qalıb. Daimi üzvlər olan Moskva və Pekinin vetosu qətnamənin qəbul edilməsinin qarşısını alıb.
ABŞ-nin layihəsi İranla bağlı sanksiyaların icrasını izləyən müstəqil ekspert qrupunun fəaliyyətinin davam etdirilməsini nəzərdə tuturdu. Ekspertlər sanksiyaların mümkün pozuntularını araşdırmalı, müvafiq komitəyə məlumat təqdim etməli və məhdudiyyətlərin icrası ilə bağlı hesabatlar hazırlamalı idilər.
Qalibaf: Birqütblü sistem başa çatıb
İran İslam Şurası Məclisinin sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf səsvermənin nəticəsindən sonra Rusiya və Çinin mövqeyini alqışlayıb.
Qalibaf sosial şəbəkədə yaydığı açıqlamada güc və məcburetmə yolu ilə güzəştlərin əldə edildiyi birqütblü beynəlxalq sistemin dövrünün başa çatdığını bildirib.
Onun sözlərinə görə, Çin və Rusiyanın veto hüququndan istifadə etməsi BMT Təhlükəsizlik Şurasından siyasi məqsədlərlə istifadənin qarşısını alıb. Qalibaf çoxtərəfli beynəlxalq sistemin müdafiə edilməli olduğunu da vurğulayıb.
Moskva qətnamənin hüquqi əsasını qəbul etmir
Rusiyanın BMT-dəki daimi nümayəndəsi Vasili Nebenzya da ABŞ-nin təqdim etdiyi layihəni tənqid edib.
Nebenzya qətnamə layihəsinin hüquqi əsasının olmadığını bildirib və Vaşinqtonun təşəbbüsünün Təhlükəsizlik Şurasında siyasi və prosedur gərginliyini artırdığını söyləyib.
Moskva və Pekinin mövqeyinə görə, İranın nüvə proqramı ilə bağlı 2231 saylı qətnamənin müddəti 18 oktyabr 2025-ci ildə başa çatıb və buna görə əvvəlki sanksiya mexanizmlərinin davam etdirilməsinin hüquqi əsası yoxdur.
ABŞ, Böyük Britaniya və Fransa isə bu mövqeyi qəbul etmir. Qərb ölkələri 2025-ci ildə İranla 2015-ci il nüvə razılaşmasında nəzərdə tutulan mexanizmdən istifadə edilərək BMT sanksiyalarının bərpa olunduğunu bildirir.
İran sanksiyalarının statusu ilə bağlı fikir ayrılığı
Tərəflər arasındakı əsas mübahisə məhz sanksiyaların hüquqi qüvvədə olub-olmaması ilə bağlıdır.
Fransa, Böyük Britaniya və Almaniya 2025-ci ilin sentyabrında İranın nüvə razılaşması üzrə öhdəliklərini yerinə yetirmədiyini əsas gətirərək sanksiyaların avtomatik bərpası mexanizmini işə salmışdı. Tehran nüvə silahı hazırlamaq niyyətində olduğunu rədd edir, Rusiya və Çin isə Qərb dövlətlərinin həmin mexanizmdən istifadəsinin hüquqi əsasını mübahisələndirir.
Bu səbəbdən Təhlükəsizlik Şurasında İran məsələsi təkcə Tehranla Qərb arasında deyil, eyni zamanda daimi üzvlər arasında ciddi hüquqi və siyasi fikir ayrılığına çevrilib.
ABŞ vetonu tənqid etdi
Vaşinqton isə Rusiya və Çinin qərarına əks mövqe nümayiş etdirib.
ABŞ nümayəndəsi Cennifer Losetta bildirib ki, müstəqil ekspert qrupu olmadan Təhlükəsizlik Şurası sanksiyaların pozulması ilə bağlı əsas müstəqil məlumat mənbələrindən birini itirəcək.
ABŞ tərəfinin mövqeyinə görə, ekspertlərin fəaliyyətinin dayandırılması İranla bağlı sanksiyalardan yayınma hallarının izlənilməsini çətinləşdirəcək. Böyük Britaniya da Rusiya və Çinin vetosunu tənqid edib.
Ekspert qrupu fəaliyyətini davam etdirə bilməyəcək
Qətnamənin qəbul edilməməsi nəticəsində İran sanksiyalarını izləyən ekspert qrupunun mandatının uzadılması baş tutmayıb.
Bununla belə, ekspert qrupunun özü son bir il ərzində faktiki fəaliyyət göstərə bilməyib. Təhlükəsizlik Şurası üzvləri ekspertlərin təyin edilməsi ilə bağlı razılığa gələ bilməmişdi.
ABŞ və Avropa dövlətləri bunun İranla bağlı beynəlxalq nəzarəti zəiflədəcəyini bildirir. Moskva və Pekin isə mövcud mexanizmin hüquqi əsasının olmadığını və İranın nüvə məsələsinin sanksiya təzyiqi deyil, diplomatiya yolu ilə həll edilməli olduğunu müdafiə edir.
Qalibaf nəticəni çoxtərəfliliyin göstəricisi sayır
İran parlamentinin sədri isə baş verənləri daha geniş beynəlxalq dəyişikliklərin göstəricisi kimi təqdim edib.
Qalibafın fikrincə, Rusiya və Çinin vetosu beynəlxalq münasibətlərdə bir dövlətin iradəsinin digər ölkələrə qəbul etdirilməsi modelinin zəiflədiyini göstərir. O, ölkələri çoxtərəfliliyi müdafiə etməyə çağırıb.
Lakin ABŞ və onun Avropadakı müttəfiqləri səsverməni fərqli qiymətləndirirlər. Onların mövqeyinə görə, ekspert qrupunun mandatının uzadılmaması İran sanksiyalarına müstəqil nəzarəti zəiflədir.
Beləliklə, Rusiya və Çinin vetosu ABŞ-nin hazırladığı konkret qətnamənin qarşısını alsa da, İranın nüvə proqramı və BMT sanksiyalarının hüquqi statusu ilə bağlı Təhlükəsizlik Şurasındakı fikir ayrılığı davam edir.
