Husilər Kimdir? Yəməndən Qırmızı Dənizə Uzanan Güc

Husilər kimdir və necə meydana çıxıb?

Husi hərəkatı rəsmi olaraq “Ənsarullah” adlanır. Hərəkat Yəmənin şimalındakı Zeydi şiə icmasının daxilindən çıxmış siyasi və hərbi qüvvədir.

Husilərin Yəmənin daxili siyasi, dini və ictimai proseslərinin nəticəsində yarandığı qəbul edilir. Hərəkatın birbaşa İran tərəfindən yaradıldığına dair ümumi qəbul edilmiş sübut yoxdur. Bununla yanaşı, İranın sonrakı illərdə Husilərə müxtəlif formalarda dəstək verdiyinə dair ABŞ, Səudiyyə Ərəbistanı və digər ölkələr tərəfindən çoxsaylı iddialar irəli sürülüb.

Hərəkatın əsasları 1990-cı illərdə Hüseyn Bədrəddin əl-Husi tərəfindən qoyulub. İlkin mərhələdə əsas məqsədlərdən biri Yəməndəki Zeydi icmasının siyasi, dini və iqtisadi hüquqlarını müdafiə etmək idi.

Hərəkat ABŞ-ın Yaxın Şərq siyasətinə, İsrailə və o dövrdə Yəmənə rəhbərlik edən Əli Abdullah Saleh hökumətinə qarşı mövqe tuturdu. Husilər Saleh hakimiyyətini korrupsiyada, həmçinin ABŞ və Səudiyyə Ərəbistanından asılı siyasət yürütməkdə ittiham edirdilər.

2004–2010: Saleh hökuməti ilə silahlı müharibələr

Husilərlə Yəmən hökumət qüvvələri arasında 2004-cü ildən başlayaraq bir neçə mərhələdən ibarət ağır silahlı qarşıdurmalar yaşandı.

Hüseyn Bədrəddin əl-Husi 2004-cü ildə öldürüldü. Bundan sonra hərəkatın rəhbərliyində onun qardaşı Əbdülməlik əl-Husi ön plana çıxdı.

Səədə Husilərin əsas dayaq nöqtəsinə çevrildi

Həmin dövrdə Husilər bütün Yəmən üzərində hakimiyyət qurmağa çalışan qüvvə deyildi. Onların əsas təsir dairəsi ölkənin şimalındakı Səədə vilayəti və ətraf ərazilər idi.

Lakin hökumət qüvvələri ilə illərlə davam edən döyüşlər Husilərin həm hərbi təcrübəsini, həm yerli təşkilatlanmasını, həm də döyüş qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırdı.

2011-ci il: Ərəb baharı Husilərə yeni imkan yaratdı

2011-ci ildə Yəməndə başlayan kütləvi etirazlar ölkənin siyasi sistemini sarsıtdı və Husilərin təsir dairəsini genişləndirməsi üçün yeni şərait yaratdı.

Əli Abdullah Saleh hakimiyyətdən getdi və onun yerinə vitse-prezident Əbd Rəbbuh Mənsur Hadi keçdi.

Ancaq yeni hakimiyyət də ölkədəki dərin siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik problemlərini aradan qaldıra bilmədi.

Bu mərhələdə Husilər yalnız silahlı qüvvə olmaqdan çıxaraq ölkənin siyasi proseslərində iştirak edən mühüm aktorlardan birinə çevrilməyə başladılar.

2014-cü il: Sənanın ələ keçirilməsi

Husilərin yüksəlişində ən böyük dönüş nöqtəsi 2014-cü ilin sentyabrında baş verdi.

Yanacağın qiymətinin aşağı salınması və hökumətin istefası kimi tələblərlə keçirilən etirazlar fonunda Husilər Sənaya doğru irəlilədi.

21 sentyabr 2014-cü ildə Husilər Yəmənin paytaxtı Sənada nəzarəti ələ keçirdilər.

Paytaxtın nəzarətə götürülməsindən sonra hərəkat dövlət strukturlarına ciddi təsir imkanları qazandı. Ordu və təhlükəsizlik qurumlarının mühüm hissələri onların təsir dairəsinə keçdi, daha sonra prezident sarayı da ələ keçirildi.

Yəməndə faktiki parçalanma başladı

Əbd Rəbbuh Mənsur Hadi 2015-ci ilin fevralında Sənadan çıxaraq Ədənə getdi.

Bundan sonra ölkədə Husilərin nəzarətindəki şimal və qərb bölgələri ilə Hadi hökumətinin və ona bağlı qüvvələrin mövcud olduğu cənub arasında faktiki siyasi-hərbi parçalanma daha da dərinləşdi.

2015-ci il: Səudiyyə Ərəbistanı müharibəyə qoşuldu

Husilərin sürətli irəliləyişi Səudiyyə Ərəbistanında ciddi təhlükəsizlik narahatlığı yaratdı.

2015-ci ilin martında Səudiyyə Ərəbistanının rəhbərlik etdiyi ərəb koalisiyası Yəməndə hərbi əməliyyatlara başladı.

Koalisiyanın açıqladığı əsas məqsəd Husilərin irəliləyişini dayandırmaq və Hadi hökumətinin hakimiyyətini bərpa etmək idi.

İllərlə davam edən bombardmanlar nəticəni dəyişmədi

Səudiyyə Ərəbistanının rəhbərlik etdiyi koalisiyanın uzunmüddətli hava əməliyyatlarına baxmayaraq, Husilər Səna və Yəmənin şimalındakı geniş ərazilər üzərində nəzarəti qorumağı bacardılar.

Müharibə uzandıqca İranın Husilərə silah, hərbi texnologiya, təlim və kəşfiyyat sahəsində dəstək verdiyinə dair ittihamlar daha geniş müzakirə olunmağa başladı.

2022–2025: Qırmızı dənizdə yeni mərhələ

2022-ci ildə BMT-nin dəstəklədiyi atəşkəs Yəməndə genişmiqyaslı döyüşlərin intensivliyini əhəmiyyətli dərəcədə azaltdı.

Husilər Səna və ölkənin qərbindəki geniş əraziləri nəzarətdə saxlamağa davam etdilər. Səudiyyə Ərəbistanının dəstəklədiyi qüvvələr isə əsasən Yəmənin cənub və şərq bölgələrində mövcudluğunu qorudu.

Qəzza müharibəsi Qırmızı dənizdə vəziyyəti dəyişdi

Əsas dəyişiklik 2023-cü ilin oktyabrında Qəzzada müharibənin başlanmasından sonra baş verdi.

Husilər İsrailə raket və pilotsuz uçuş aparatları ilə hücumlara başladı, daha sonra Qırmızı dənizdə İsraillə əlaqəli olduğunu bildirdikləri ticarət gəmilərini hədəfə aldılar.

Bu mərhələdən sonra Husilər yalnız Yəməndəki daxili müharibənin tərəfi kimi deyil, qlobal ticarət və enerji təhlükəsizliyinə təsir göstərə bilən regional hərbi qüvvə kimi diqqət mərkəzinə düşdülər.

Hücumlar və təhlükəsizlik riskləri səbəbindən bir sıra gəmiçilik şirkətləri Qırmızı dəniz marşrutundan uzaqlaşaraq gəmilərini Ümid burnu ətrafından keçən daha uzun yola yönəltdi.

2025-ci il: ABŞ-la birbaşa razılaşma

Husilərin Qırmızı dənizdə həyata keçirdiyi əməliyyatlar ABŞ-ın Yəməndə Husi mövqelərinə qarşı hərbi zərbələr endirməsinə səbəb oldu.

Bununla belə, 2025-ci ilin mayında Oman vasitəçiliyi ilə ABŞ və Husilər arasında razılaşma əldə edildi.

Bu proses Husilərin artıq yalnız Yəmən daxilindəki qüvvə deyil, beynəlxalq və regional danışıqlarda birbaşa nəzərə alınan tərəfə çevrildiyini göstərirdi.

2026-cı il: ABŞ-İran müharibəsində yeni cəbhə

Mətnə əsasən, ABŞ və İsrailin İrana hücumlarının başlamasından sonra Husilər əvvəlcə hadisələrin gedişini izlədilər.

28 mart 2026-cı ildə Yəməndəki Husi qüvvələri İsrailə ballistik raket hücumu həyata keçirərək müharibəyə qoşulduqlarını rəsmən elan etdilər.

Sonrakı dövrdə İsrailə qarşı müxtəlif raket və pilotsuz uçuş aparatı əməliyyatlarının həyata keçirildiyi bildirildi.

Səudiyyə Ərəbistanı ilə qarşıdurma yenidən şiddətləndi

2026-cı ilin yayının sonlarına doğru Yəməndə silahlı qarşıdurmalar yenidən intensivləşdi.

Husilərin hərbi sözçüsü Yəhya Səri iyulun 20-də Səudiyyə Ərəbistanını Yəmənə qarşı blokadanı davam etdirməkdə ittiham etdi və buna “blokadaya blokada” prinsipi ilə cavab veriləcəyini açıqladı.

Keçmiş Yəmən prezidenti Əli Abdullah Salehin qardaşı oğlu Tariq Salehin rəhbərlik etdiyi Husi əleyhinə Milli Müqavimət Qüvvələri isə İranın Husilər vasitəsilə Babülməndəb boğazını nəzarətə götürməyə çalışdığını iddia edir.

1. Moxa limanının ələ keçirildiyi bildirilir

Son qarşıdurmalarda ən mühüm hadisələrdən biri Husilərin Moxa liman şəhərində nəzarəti ələ keçirməsi barədə məlumatlar olub.

Moxanı strateji edən yalnız liman şəhəri olması deyil. Şəhər Yəmənin Qırmızı dəniz sahilində və Babülməndəb boğazına aparan əsas xətt üzərində yerləşir.

Bu səbəbdən Moxada nəzarətin dəyişməsi Babülməndəb ətrafındakı hərbi tarazlıq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

2. Perim adası Babülməndəbin mərkəzindədir

Husilərin Perim, digər adı ilə Meyyun adasında nəzarəti ələ keçirdiyi də bildirilir.

Adanın strateji əhəmiyyəti onun Babülməndəb boğazının daxilində yerləşməsindən qaynaqlanır.

Beləliklə, məsələ yalnız Yəmən ərazisində quru nəzarəti uğrunda mübarizə olmaqdan çıxaraq Qırmızı dənizlə Ədən körfəzi arasındakı dəniz nəqliyyatına təsir göstərmək imkanları ilə birbaşa əlaqələnir.

3. Haniş adaları uğrunda nəzarət

Son məlumatlarda Husilərin Böyük Haniş və Kiçik Haniş adalarında da nəzarəti ələ keçirdiyi bildirilir.

Bu inkişafın Husilərin Qırmızı dənizin cənubundakı strateji dəniz yollarına təsir imkanlarını daha da artırdığı qeyd olunur.

Səudiyyə Ərəbistanının enerji infrastrukturu təzyiq altında

Son qarşıdurmalar yalnız Yəmən daxilindəki cəbhələrlə məhdudlaşmayıb.

Husilərin hücumları Səudiyyə Ərəbistanının enerji infrastrukturu və neft obyektlərinə də yönəlib. Cizan bölgəsində yerləşən enerji və neft infrastrukturu hücumların hədəfləri sırasında göstərilir.

Ən mühüm hadisələrdən biri Səudiyyə Ərəbistanının neft ixracı üçün strateji əhəmiyyət daşıyan Şərq-Qərb neft boru kəmərinin hücumdan sonra fəaliyyətini dayandırması barədə məlumatdır.

Şərq-Qərb boru kəməri niyə bu qədər vacibdir?

Təxminən 1200 kilometr uzunluğundakı bu xətt Səudiyyə Ərəbistanının şərqindəki neft hasilatı bölgələrindən xam nefti Qırmızı dəniz sahilində yerləşən Yənbu limanına daşımağa imkan verir.

Bunun əsas strateji üstünlüyü neftin Fars körfəzi və Hörmüz boğazından keçirilmədən dünya bazarlarına çıxarılmasıdır.

Hörmüz boğazının bağlı olduğu və ya istifadəsinin ciddi şəkildə məhdudlaşdığı ssenaridə Şərq-Qərb boru kəməri Ər-Riyad üçün əsas alternativ ixrac yollarından birinə çevrilir.

Bu səbəbdən həmin kəmərin sıradan çıxması Səudiyyə Ərəbistanının neft ixrac imkanlarına birbaşa təsir göstərə biləcək hadisədir.

Husilərin Ədən istiqamətində irəlilədiyi bildirilir

Məlumatlara görə, Husilər son mərhələdə Ədən istiqamətində də irəliləyirlər.

Babülməndəb ətrafında mövqelərin dəyişməsi ilə yanaşı, Səudiyyə Ərəbistanının alternativ neft ixrac marşrutlarının təhlükəsizliyi də diqqət mərkəzinə keçib.

Bu vəziyyət Yəməndəki döyüşlərin artıq yalnız ölkənin daxili siyasi hakimiyyəti uğrunda mübarizə olmadığını göstərir. Qarşıdurma enerji ixracı, beynəlxalq gəmiçilik və Qırmızı dənizdə təhlükəsizlik kimi daha geniş məsələlərlə birləşib.

Babülməndəb niyə dünya üçün kritikdir?

Babülməndəb boğazının ən dar hissəsinin eni təxminən 29 kilometrdir.

Boğaz Qırmızı dənizi Ədən körfəzi və daha sonra Ərəb dənizi ilə birləşdirir. Bu səbəbdən Süveyş kanalı vasitəsilə Avropa ilə Asiya arasında həyata keçirilən dəniz ticarətinin mühüm keçid nöqtələrindən biridir.

Babülməndəbdə uzunmüddətli hərbi qarşıdurma və ya gəmiçiliyin məhdudlaşdırılması ticarət gəmilərinin Afrikanın cənubundakı Ümid burnuna yönəlməsinə səbəb ola bilər. Bu isə daşınma məsafəsini, vaxtı və xərcləri artırır.

Yəməndəki müharibə artıq Yəmənlə məhdudlaşmır

1990-cı illərdə Yəmənin şimalındakı Zeydi icmasının daxilində formalaşan Husi hərəkatının keçdiyi yol böyük dəyişiklik göstərir.

Hərəkat əvvəlcə yerli siyasi və dini tələblərlə meydana çıxdı, 2004-cü ildən hökumətlə silahlı müharibəyə başladı, 2014-cü ildə Sənanı nəzarətə götürdü və 2015-ci ildən Səudiyyə Ərəbistanının rəhbərlik etdiyi koalisiya ilə uzunmüddətli müharibəyə daxil oldu.

2023-cü ildən sonra isə Qırmızı dənizdəki əməliyyatlarla Husilərin təsir dairəsi Yəmənin sərhədlərini aşdı.

2026-cı ildə Moxa, Perim və Haniş adaları ilə bağlı nəzarət məlumatları, Babülməndəb ətrafındakı hərbi irəliləyişlər və Səudiyyə Ərəbistanının enerji infrastrukturuna hücumlar bu qarşıdurmanın qlobal enerji və ticarət təhlükəsizliyi baxımından daha ciddi mərhələyə keçdiyini göstərir.