Hardan Putinin Valday mesajlarını şərh edib
Livanlı politoloq Həsən Hardan Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin Valday Beynəlxalq Diskussiya Klubundakı çıxışında səsləndirdiyi fikirləri şərh edib.
Hardanın qiymətləndirməsinə görə, Putinin çıxışı hazırda beynəlxalq münasibətlər sistemində baş verən geosiyasi dəyişiklikləri əks etdirir. Politoloq xüsusilə Qərbin dominant olduğu birqütblü sistemin əvvəlki imkanlarını itirdiyini və dünyanın daha çox güc mərkəzinin mövcud olduğu mərhələyə keçdiyini düşünür.
Putin də son illərdə Valday toplantılarındakı çıxışlarında çoxqütblülük, suverenlik və beynəlxalq münasibətlərdə güc mərkəzlərinin sayının artması mövzularını ardıcıl şəkildə ön plana çıxarıb. Kremlin rəsmi materiallarında bu yanaşma Rusiyanın beynəlxalq sistemə dair siyasi mövqeyi kimi təqdim olunur.
“Yeni güc mərkəzləri meydana çıxır”
Hardan hesab edir ki, Çin, Hindistan və Braziliya kimi ölkələrin iqtisadi və siyasi çəkisinin artması beynəlxalq güc balansının dəyişməsinin əsas göstəricilərindəndir.
Onun fikrincə, dünya artıq tək bir siyasi və iqtisadi mərkəzin üstünlük təşkil etdiyi sistemdən fərqli bir mərhələyə daxil olub.
Politoloq bu prosesi birqütblü dünya düzənindən çoxqütblü sistemə keçid kimi qiymətləndirir.
Bununla yanaşı, birqütblü sistemin “sona çatması” Hardanın siyasi qiymətləndirməsidir. Dünyadakı güc bölgüsünün hansı mərhələdə olduğu və yeni beynəlxalq sistemin hansı formada yaranacağı ekspertlər və dövlətlər arasında mübahisəli məsələ olaraq qalır.
BMT, BVF və ÜTT ilə bağlı tənqid
Hardan açıqlamasında Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Beynəlxalq Valyuta Fondu və Ümumdünya Ticarət Təşkilatı kimi beynəlxalq qurumların fəaliyyətinə də toxunub.
Politoloqun fikrincə, mövcud beynəlxalq institutlar son illərin siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik böhranlarının qarşısının alınmasında ciddi çətinliklərlə üzləşiblər.
O, bu vəziyyətin beynəlxalq sistemdə daha geniş struktur dəyişikliklərinə ehtiyac yaratdığını düşünür.
Sanksiyalar və maliyyə sistemləri gündəmdə
Livanlı politoloq Rusiyaya tətbiq edilən Qərb sanksiyalarını da yeni dünya düzəni ilə bağlı müzakirələrin əsas elementlərindən biri kimi göstərib.
Hardanın fikrincə, Rusiyaya qarşı sanksiyalar beynəlxalq ödəniş və maliyyə mexanizmlərindən siyasi təzyiq vasitəsi kimi istifadə oluna biləcəyini göstərib.
O, xüsusilə beynəlxalq banklararası maliyyə rabitəsi sistemindən asılılığın bəzi dövlətlər üçün risk yaratdığını bildirib.
Rusiya isə sanksiyalardan sonra Çin və digər tərəfdaşlarla ticarətdə milli valyutalardan istifadənin genişləndirilməsini xarici iqtisadi siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevirib.
Milli valyutalar ön plana çıxır
Hardanın sözlərinə görə, Moskvanın irəli sürdüyü alternativ yanaşmalardan biri dövlətlərarası ticarətdə milli valyutaların payının artırılmasıdır.
Bu yanaşmanın tərəfdarları hesab edirlər ki, müxtəlif ödəniş mexanizmlərinin yaradılması ölkələrin ayrı-ayrı xarici maliyyə sistemlərindən asılılığını azalda bilər.
Hardan bunu yalnız iqtisadi məsələ kimi deyil, həm də dövlətlərin siyasi və iqtisadi suverenliyinin gücləndirilməsi istiqamətində atılan addım kimi qiymətləndirir.
Yeni dünya düzəni bir gündə yaranmayacaq
Politoloq eyni zamanda yeni beynəlxalq sistemin qısa müddətdə və ya vahid beynəlxalq konfrans vasitəsilə qurulmasının mümkün olmadığını bildirib.
Onun fikrincə, yeni dünya düzəni uzunmüddətli siyasi, iqtisadi və hərbi dəyişikliklərin nəticəsində mərhələli şəkildə formalaşacaq.
Hardan hesab edir ki, Qərb dövlətlərinin mövcud beynəlxalq sistemdə sahib olduqları üstünlüklərdən imtina etmək istəməməsi bu keçid prosesini daha mürəkkəb edir.
Şərq və Qərb arasında etimad problemi
Hardan yeni beynəlxalq sistemin formalaşmasında əsas maneələrdən birinin Qərb dövlətləri ilə yüksələn qeyri-Qərb güc mərkəzləri arasındakı dərin etimadsızlıq olduğunu bildirib.
Onun fikrincə, qarşılıqlı şübhələr, geosiyasi rəqabət və iqtisadi qarşıdurma ortaq yanaşmanın yaradılmasını çətinləşdirir.
Rusiya və Çin də rəsmi sənədlərində beynəlxalq sistemin daha çoxqütblü və dövlətlərin suveren bərabərliyinə əsaslanan formada inkişaf etməli olduğunu bildirirlər. Bu, Moskva və Pekinin mövqeyidir və Qərb dövlətlərinin beynəlxalq sistemə dair yanaşmaları ilə bütün məqamlarda üst-üstə düşmür.
Hardan: Keçid dövrü artıq başlayıb
Hardanın yanaşmasına görə, hazırda söhbət tam formalaşmış yeni dünya düzənindən deyil, köhnə sistemlə yeni güc balansı arasında davam edən keçid mərhələsindən gedir.
Politoloq Çin, Hindistan və Braziliya kimi dövlətlərin yüksəlişini, Rusiyanın Qərbdən kənar iqtisadi əlaqələrə üstünlük verməsini və alternativ maliyyə mexanizmlərinin genişlənməsini bu prosesin göstəriciləri kimi təqdim edir.
Onun fikrincə, gələcək beynəlxalq sistemin necə formalaşacağı Qərb və Şərq arasındakı rəqabətin hansı istiqamətdə inkişaf etməsindən, yeni güc mərkəzlərinin əməkdaşlıq qabiliyyətindən və mövcud beynəlxalq institutların dəyişən şəraitə uyğunlaşmasından asılı olacaq.
