“Azadlıq” Adı ilə Gələn ABŞ: İraqda Qan və İşgəncə Mirası

11 sentyabrdan İraq müharibəsinə gedən yol

2001-ci il 11 sentyabr hücumlarından sonra ABŞ administrasiyası “terrorla müharibə” adlandırdığı yeni təhlükəsizlik siyasətinə başladı. İlk böyük hərbi əməliyyat Əfqanıstanda həyata keçirilsə də, qısa müddət sonra diqqət İraqa yönəldi.

2002-ci ilin oktyabrında ABŞ Konqresi İraqa qarşı hərbi gücdən istifadəyə icazə verdi. Vaşinqtonun əsas arqumentlərindən biri Səddam Hüseyn hökumətinin kütləvi qırğın silahları proqramlarını davam etdirməsi barədə kəşfiyyat qiymətləndirmələri idi.

5 fevral 2003-cü ildə ABŞ dövlət katibi Kolin Pauell BMT Təhlükəsizlik Şurasında çıxış edərək İraqın kimyəvi və bioloji silah imkanlarına malik olduğunu əsaslandırmağa çalışdı.

Lakin müharibədən sonra aparılan araşdırmalar bu qiymətləndirmələrin mühüm hissəsinin ciddi problemlər daşıdığını ortaya çıxardı. ABŞ Senatının Kəşfiyyat Komitəsi 2004-cü ildə kəşfiyyatın əsas nəticələrinin bir çoxunun şişirdildiyi və ya mövcud məlumatlarla kifayət qədər əsaslandırılmadığı qənaətinə gəldi. Komitə analitik prosesdə İraqın aktiv kütləvi qırğın silahları proqramına malik olması barədə əvvəlcədən formalaşmış ümumi qənaətin mühüm rol oynadığını bildirdi.

19 mart 2003: Müharibə başladı

ABŞ Prezidenti Corc Buş 19 mart 2003-cü ildə İraqa qarşı hərbi əməliyyatların başladığını elan etdi. ABŞ ordusunun rəsmi xronologiyası da “İraqa Azadlıq Əməliyyatı”nın həmin tarixdə başladığını göstərir.

ABŞ rəhbərliyindəki koalisiya qüvvələri sürətlə İraq ərazisinə daxil oldu və aprelin 9-da Bağdad nəzarətə götürüldü. Səddam Hüseyn hakimiyyəti devrildi.

Lakin hərbi əməliyyatın ilkin mərhələsinin sürətlə yekunlaşması İraqda sabitliyin yaranması demək olmadı. Sonrakı illərdə ölkə silahlı müqavimət, terror hücumları, məzhəblərarası qarşıdurmalar və siyasi böhranlarla üzləşdi.

Kütləvi qırğın silahları tapılmadı

Müharibənin ən böyük mübahisələrindən biri onun əsaslandırılması ilə bağlı oldu.

İşğaldan sonra İraqda müharibədən əvvəl ABŞ rəsmilərinin təsvir etdiyi formada aktiv kütləvi qırğın silahları ehtiyatlarının aşkarlanmaması Vaşinqtonun təqdim etdiyi kəşfiyyat məlumatlarının geniş araşdırılmasına səbəb oldu.

ABŞ Senatının Kəşfiyyat Komitəsi müharibədən əvvəlki məlumatları araşdırarkən kəşfiyyat sistemində analitik səhvlər, zəif məlumat mübadiləsi və insan kəşfiyyatındakı çatışmazlıqlar müəyyən etdi.

2008-ci ildə Senat komitəsinin araşdırmasının növbəti mərhələsində Buş administrasiyasının İraqla bağlı müharibədən əvvəl verdiyi bir sıra ictimai bəyanatların mövcud kəşfiyyat məlumatlarını düzgün əks etdirmədiyi və təhlükəni bəzi hallarda məlumatların imkan verdiyindən daha qəti şəkildə təqdim etdiyi bildirildi.

Səddam Hüseyn tutuldu və edam edildi

ABŞ qüvvələri 13 dekabr 2003-cü ildə Səddam Hüseyni Tikrit yaxınlığında ələ keçirdi.

İraqın keçmiş prezidenti sonradan İraq məhkəməsi qarşısına çıxarıldı və 30 dekabr 2006-cı ildə edam edildi.

Lakin Səddam Hüseyn hakimiyyətinin devrilməsi İraqdakı zorakılığa son qoymadı. Əksinə, sonrakı illərdə silahlı qrupların fəaliyyəti və məzhəblərarası qarşıdurmalar ölkənin təhlükəsizlik vəziyyətini daha da ağırlaşdırdı.

Əbu-Qureyb müharibənin simvollarından birinə çevrildi

İraq müharibəsinin ən ağır qalmaqallarından biri Bağdad yaxınlığındakı Əbu-Qureyb həbsxanasında baş verdi.

ABŞ hərbçilərinin nəzarətində olan iraqlı məhbuslara qarşı işgəncə, alçaldıcı rəftar və zorakılığı əks etdirən görüntülərin ictimaiyyətə çıxması beynəlxalq miqyasda böyük etiraz yaratdı.

İstintaqlar zamanı məhbusların döyülməsi, çılpaq saxlanılması, alçaldıcı vəziyyətlərə məcbur edilməsi və hərbi itlərlə qorxudulması kimi hallar sənədləşdirildi.

İstifadəçilərin təqdim etdiyi materialda Əbu-Qureybdəki işgəncə və pis rəftar müharibənin ən ağır miraslarından biri kimi geniş təsvir edilir.

Müharibədən əvvəlki qərarlar illərlə araşdırıldı

ABŞ-la yanaşı, Böyük Britaniyada da İraq müharibəsinin əsaslandırılması sonrakı illərdə araşdırmaların mövzusu oldu.

Bu prosesin ən mühüm nəticələrindən biri 2016-cı ildə açıqlanan Çilkot hesabatı idi. Araşdırmada müharibədən əvvəl İraqın yaratdığı təhlükənin təqdim edilmə forması, kəşfiyyat məlumatlarından istifadə və hərbi müdaxiləyə hazırlıq prosesi tənqid edildi.

ABŞ-da isə Senatın araşdırmaları bir neçə mərhələdə davam etdi. 2004-cü il hesabatı əsasən kəşfiyyatın keyfiyyətinə, sonrakı mərhələlər isə müharibədən əvvəl hökumət rəsmilərinin ictimai bəyanatlarının kəşfiyyat məlumatları ilə nə dərəcədə uyğun olduğuna yönəldi.

2008-ci ildə çıxış üçün hüquqi çərçivə yaradıldı

ABŞ və İraq 2008-ci ildə Amerika qüvvələrinin ölkədən çıxmasını nəzərdə tutan razılaşmaya gəldi.

Razılaşmaya əsasən, ABŞ hərbi qüvvələri 31 dekabr 2011-ci ildən gec olmayaraq İraqdan çıxmalı idi. ABŞ Ordusunun rəsmi tarixçəsi də bu müddətin razılaşmada təsbit edildiyini göstərir.

31 avqust 2010-cu ildə “İraqa Azadlıq Əməliyyatı” başa çatdı və onun yerini daha məhdud məqsədləri olan “Yeni Şəfəq Əməliyyatı” aldı.

18 dekabr 2011-ci ildə isə son böyük ABŞ hərbi karvanı İraqdan çıxdı.

ABŞ qüvvələri 2014-cü ildə geri döndü

2011-ci ildəki çıxış ABŞ-ın İraqdakı hərbi iştirakının sonu olmadı.

İŞİD-in 2014-cü ildə İraqın böyük ərazilərini ələ keçirməsindən sonra Amerika qüvvələri yenidən ölkəyə yerləşdirildi. ABŞ Ordusunun xronologiyasına görə, 2014-cü ilin iyulunda qüvvələr İŞİD-in genişlənməsinin qarşısını almaq məqsədilə yenidən İraqa göndərildi.

Sonrakı mərhələdə ABŞ rəhbərliyindəki beynəlxalq koalisiya İraq qüvvələrinə hava dəstəyi, təlim və məsləhət yardımı göstərdi.

23 ilin mübahisəli mirası

İraq müharibəsinin yekun insan itkisi ilə bağlı müxtəlif tədqiqatlarda fərqli rəqəmlər göstərilir. Bunun səbəbi hesablamalarda birbaşa döyüş ölümlərinin, mülki itkilərin, sonrakı zorakılığın və müharibənin dolayı nəticələrinin müxtəlif metodlarla nəzərə alınmasıdır.

İstifadəçinin təqdim etdiyi material Braun Universitetinin “Müharibənin Xərcləri” layihəsinə istinadla müharibə nəticəsində təxminən 315 min insanın öldüyünü bildirir.

Bununla yanaşı, müharibənin təsirini yalnız ölənlərin sayı ilə ölçmək mümkün deyil. Dövlət institutlarının zəifləməsi, genişmiqyaslı məcburi köç, məzhəblərarası zorakılıq, silahlı qrupların güclənməsi və İŞİD-in sonrakı yüksəlişi İraqın müharibədən sonrakı tarixini müəyyənləşdirən əsas proseslər arasında oldu.

“İraqa Azadlıq”dan geriyə nə qaldı?

Vaşinqton 2003-cü ildə əməliyyata “İraqa Azadlıq Əməliyyatı” adını vermişdi. ABŞ ordusunun öz tarixi materiallarında ilkin məqsədlər arasında Səddam Hüseyn rejiminin devrilməsi və kütləvi qırğın silahlarının tapılaraq məhv edilməsi göstərilir.

Səddam Hüseyn hakimiyyəti qısa müddətdə devrildi. Lakin müharibədən əvvəl təqdim olunan əsas kütləvi qırğın silahları qiymətləndirmələrinin ciddi qüsurları sonradan ABŞ-ın öz rəsmi araşdırmalarında təsbit edildi.

23 il sonra İraq müharibəsinin mirası buna görə də yalnız bir rejimin devrilməsi ilə məhdudlaşmır. Əbu-Qureyb həbsxanasındakı işgəncə qalmaqalı, uzunmüddətli silahlı qarşıdurma, yüz minlərlə insanın ölümü və milyonlarla insanın həyatına təsir edən siyasi-sosial sarsıntılar bu dövrün ən ağır nəticələri sırasında qalır.

ABŞ qoşunlarının 2011-ci ildə çıxıb 2014-cü ildə yenidən qayıtması isə İraqdakı hərbi müdaxilənin nəticələrinin ilkin əməliyyatın başa çatmasından çox sonra da davam etdiyini göstərdi.