“Aramco” Enerji Savaşının Mərkəzində

Ər-Riyaddakı hadisə “Aramco”nu yenidən gündəmə gətirdi

2026-cı il oktyabrın 3-də Ər-Riyadda “Aramco” obyektinin yaxınlığında güclü tüstü və alov müşahidə olunub. “Reuters” hadisəni şahid məlumatına əsasən yayıb. Həmin vaxt Səudiyyə Ərəbistanı hakimiyyəti və şirkət hadisə ilə bağlı dərhal açıqlama verməmişdi. Yəməndəki husilərin hərbi sözçüsü Yəhya Səri isə obyektə ballistik raketlər və PUA-larla hücum etdiklərini açıqlayıb.

Hadisənin həqiqi iqtisadi miqyasını müəyyənləşdirmək üçün isə təkcə “Aramco” obyektinin vurulması barədə məlumat kifayət etmir.

Əsas suallar zərbənin təchizat zəncirinin hansı hissəsinə dəyməsi, istehsalın nə qədər dayanması, fasilənin nə qədər davam etməsi və itirilmiş həcmlərin başqa mənbələr hesabına əvəzlənib-əvəzlənə bilməməsidir.

Hər zərbə eyni iqtisadi nəticəni yaratmır

Neft məhsulları çəninin sıradan çıxması ilə xam neft emalı müəssisəsinin, boru kəmərinin və ya ixrac terminalının dayanması eyni nəticə vermir.

Buna görə Ər-Riyaddakı son hadisənin Səudiyyə iqtisadiyyatına və qlobal enerji bazarına real təsirini hesablamaq üçün obyektin hansı hissəsinin zərər gördüyü və istehsal imkanlarının nə qədər azaldığı barədə təsdiqlənmiş məlumat tələb olunur.

“Aramco” Səudiyyə iqtisadiyyatının əsas dayaqlarındandır

“Aramco”nun tarixi 1933-cü ildə verilmiş neft imtiyazına gedib çıxır. 1938-ci ildə Dammamda kommersiya əhəmiyyətli neft aşkar edilib, şirkət 1944-cü ildən “Aramco” adını daşımağa başlayıb.

1980-ci ildə şirkətin mülkiyyəti tam şəkildə Səudiyyə dövlətinə keçib, 1988-ci ildə “Saudi Aramco” yaradılıb, 2019-cu ildə isə şirkətin səhmlərinin bir hissəsi birjada satışa çıxarılıb.

Hazırda Səudiyyə Ərəbistanı hökuməti şirkətin səhmlərinin 81,48 faizindən çoxuna birbaşa sahibdir.

Bu səbəbdən “Aramco”nun istehsalı və gəlirləri yalnız bir şirkətin maliyyə göstəricisi deyil, Səudiyyə Ərəbistanının dövlət maliyyəsi və iqtisadi layihələri üçün də böyük əhəmiyyət daşıyır.

Şirkətin milyardlarla dollarlıq gəlirləri

“Aramco”nun rəsmi hesabatına görə, 2026-cı ilin ilk yarısında düzəliş edilmiş xalis gəlir 67,2 milyard dollar təşkil edib. Şirkət ikinci rüb üçün bütün səhmdarlara ümumilikdə 21,9 milyard dollarlıq əsas dividend elan edib.

Buna görə neft ixracında uzunmüddətli fasilə Səudiyyə Ərəbistanına daxil olan gəlirlərə təsir göstərə bilər. Lakin mümkün dövlət itkisini sadəcə ixrac edilməyən neftin həcmini bazar qiymətinə vurmaqla hesablamaq doğru olmaz.

Əsas təhlükə istehsaldan çox təchizat zənciridir

“Aramco”nun enerji bazarındakı əhəmiyyəti yalnız neft quyularının istehsal imkanları ilə ölçülmür.

Neftin çıxarılması ilə yanaşı onun emalı, saxlanması, boru kəmərləri ilə daşınması, terminallara çatdırılması və tankerlərlə ixracı da eyni zəncirin hissələridir.

Son hadisələr məhz bu zəncirin müxtəlif nöqtələrinin risk altında olduğunu göstərir.

Sentyabr ayında Səudiyyə Ərəbistanının bəzi enerji obyektlərində hücumlardan sonra fəaliyyətin dayandırıldığı bildirilmişdi.

Şərq-Qərb boru kəmərinin əhəmiyyəti artıb

Səudiyyə Ərəbistanının Şərq-Qərb boru kəməri Hörmüz boğazından yan keçərək nefti Qırmızı dəniz sahilindəki Yanbuya çatdırmağa imkan verir.

Lakin həmin marşrut da son hücumlardan təsirlənib. “Reuters”in məlumatına görə, sentyabrın 11-də PUA hücumundan sonra kəmərin fəaliyyəti dayanıb və sentyabrın 22-də bərpa olunub.

Sentyabrın 29-da kəmərlə gündəlik neft axını 2–2,65 milyon barel səviyyəsində qiymətləndirilirdi. Kəmərin tam ötürmə gücü isə gündə 7 milyon bareldir.

2019-cu il hücumu riskin miqyasını göstərmişdi

“Aramco” obyektlərinə hücumların iqtisadi təsiri ilə bağlı ən mühüm nümunələrdən biri 2019-cu il sentyabrın 14-də Əbqeyq və Xureys obyektlərinə hücumdur.

Həmin hadisə Səudiyyə Ərəbistanının neft istehsalının əhəmiyyətli hissəsinin müvəqqəti dayanmasına səbəb olmuş və dünya enerji bazarında ciddi qiymət reaksiyası yaratmışdı.

Bu təcrübə göstərdi ki, əsas məsələ hücum faktından daha çox onun enerji sisteminin hansı strateji nöqtəsini sıradan çıxarmasıdır.

Bütün hücumlar eyni nəticəni verməyib

Digər hadisələrdə nəticələr daha məhdud olub.

Bəzi hücumlarda yanacaq çənləri və emal obyektləri zərər görsə də, müştərilərə tədarük davam etdirilib və ya fəaliyyət qısa müddətdə bərpa olunub.

2026-cı ilin avqustunda Cizan neft emalı zavodunda hücumdan sonra yaranan yanğın söndürülmüş, Səudiyyə Ərəbistanının Energetika Nazirliyi xəsarət alan olmadığını bildirmişdi.

Bu səbəbdən “Aramco” obyektinə hücum xəbəri avtomatik olaraq Səudiyyənin neft istehsalının və ya ixracının dayandığı mənasına gəlmir.

Enerji savaşında daşınma yolları da hədəfdədir

Hazırkı regional qarşıdurmada enerji təhlükəsizliyi yalnız neft obyektlərinin fiziki qorunmasından asılı deyil.

Hörmüz boğazında yaranan problemlər, Qırmızı dənizdəki təhlükəsizlik riskləri, boru kəmərlərinin hədəfə alınması və tankerlərin sığorta xərclərinin yüksəlməsi enerji daşımalarının ümumi qiymətinə təsir göstərə bilər.

Sentyabrın sonunda “Aramco”nun yüksək yükdaşıma xərcləri fonunda Oman sahillərində gəmidən-gəmiyə ötürülən neft üçün alıcılara endirim imkanlarını nəzərdən keçirdiyi bildirilirdi.

Dünya bazarına təsir nədən asılı olacaq?

Ər-Riyaddakı son hadisənin qlobal enerji bazarında ciddi nəticə yaradıb-yaratmayacağı hazırda dəqiq deyil.

Bunun üçün ilk növbədə faktiki istehsal itkisinin olub-olmadığı, obyektin nə qədər müddətə sıradan çıxdığı, ehtiyatlardan istifadə imkanları və ixrac marşrutlarının vəziyyəti müəyyən edilməlidir.

Neft qiymətlərinin mümkün dəyişməsini də yalnız bir hadisə ilə əlaqələndirmək çətindir. Qiymətlər faktiki təchizat itkisi ilə yanaşı regional risk, sığorta, nəqliyyat və bazar gözləntilərindən təsirlənir.

“Aramco” üçün üç mümkün ssenari

Ər-Riyaddakı hadisənin nəticələri barədə hələ tam məlumat olmadığından üç əsas ehtimal ön plana çıxır.

Zərər məhdud olarsa, ehtiyatlar və sürətli təmir hesabına hadisənin təsiri qısa müddətdə aradan qaldırıla bilər. Lokal, lakin uzunmüddətli fasilə yaranarsa, şirkətin daşınma və gəlir göstəricilərinə təzyiq arta bilər.

Ən ciddi risk isə emal, nəqliyyat və ixrac infrastrukturlarının təkrar-təkrar hədəfə alınması nəticəsində alternativ marşrutların itkiləri kompensasiya edə bilməməsidir.

Əsas suallar hələ cavabsızdır

Hazırda Ər-Riyaddakı hadisə ilə bağlı Səudiyyə hakimiyyətinin və “Aramco”nun zərərin miqyası barədə rəsmi açıqlaması yoxdur. “Reuters” şahidə istinadən obyekt yaxınlığında tüstü və alov görüldüyünü, husilərin isə hücuma görə məsuliyyəti üzərinə götürdüyünü bildirib.

Buna görə hadisənin “Aramco” üçün növbəti məhdud təhlükəsizlik insidenti, yoxsa daha geniş enerji böhranının başlanğıcı olduğunu söyləmək üçün hələ tezdir.

Bunu müəyyənləşdirəcək əsas göstəricilər vurulan obyektin dəqiq funksiyası, itirilən neft həcmi, təmir müddəti və Səudiyyə Ərəbistanının alternativ ixrac imkanları olacaq.